WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 23 kwietnia 2009 r. ( *1 )
„Dyrektywa 87/102/EWG — Ochrona konsumentów — Kredyt konsumencki — Niewykonanie umowy sprzedaży”
W sprawie C-509/07
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale di Bergamo (Włochy) postanowieniem z dnia 4 października 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu , w postępowaniu:
Luigi Scarpelli
przeciwko
NEOS Banca SpA,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann (sprawozdawca), prezes izby, M. Ilešič, A. Tizzano, A. Borg Barthet i E. Levits, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Mazák,
sekretarz: R. Şereş, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 11 grudnia 2008 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
|
— |
w imieniu L. Scarpelliego przez F. Maffettiniego oraz G. Pozziego, avvocati, |
|
— |
w imieniu NEOS Banca SpA przez S. Beccariego, avvocato, |
|
— |
w imieniu rządu włoskiego przez R. Adama, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez W. Ferrante, avvocato dello Stato, |
|
— |
w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz J. Kemper, działających w charakterze pełnomocników, |
|
— |
w imieniu rządu węgierskiego przez J. Fazekas, R. Somssich oraz K. Borvölgyi, działające w charakterze pełnomocników, |
|
— |
w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez L. Pignataro-Nolin oraz W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników, |
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
|
1 |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 11 ust. 2 dyrektywy Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz.U. 1987, L 42, s. 48). |
|
2 |
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu toczącego się pomiędzy L. Scarpellim a NEOS Banca SpA (zwanym dalej „NEOS Banca”) w przedmiocie wykonania umowy kredytowej zawartej celem zakupu pojazdu mechanicznego, który nigdy nie został dostarczony. |
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
|
3 |
Motyw dwudziesty pierwszy dyrektywy 87/102 przewiduje: „[J]eśli chodzi o towary lub usługi, których uzyskanie na kredyt konsument zagwarantował sobie umową, powinien on, przynajmniej w okolicznościach określonych poniżej, mieć dodatkowo do jego zwykłych praw umownych, prawa względem kredytodawcy oraz wobec dostawcy towarów lub podmiotu świadczącego usługi; wyżej określone okoliczności to takie, w których kredytodawca i dostawca towarów czy podmiot świadczący usługi posiadają zawartą wcześniej umowę, w świetle której kredyt udzielany jest wyłącznie przez tego kredytodawcę klientom tego dostawcy czy podmiotu świadczącego usługi, w celu umożliwienia konsumentowi nabycia towarów lub usług świadczonych przez tego dostawcę lub podmiot świadczący usługi”. |
|
4 |
Motyw dwudziesty piąty dyrektywy brzmi następująco: „[J]eżeli niniejsza dyrektywa przewiduje pewien stopień zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego oraz pewien poziom ochrony konsumenta, nie należy uniemożliwiać państwom członkowskim zachowania lub przyjęcia bardziej rygorystycznych środków ochrony konsumenta, z należytym uwzględnieniem ich zobowiązań wynikających z traktatu”. |
|
5 |
Artykuł 11 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi: „1. Państwa członkowskie zapewniają, że istnienie umowy kredytu w żaden sposób nie wpłynie na prawa konsumenta wobec dostawcy towarów lub podmiot świadczący usługi, które zostały zakupione na mocy takiej umowy, w przypadkach gdy towary lub usługi nie są dostarczone czy świadczone lub z innych powodów nie są zgodne z umową o ich dostarczenie czy świadczenie. 2. Konsument ma prawo podjąć środki prawne przeciwko kredytodawcy jeżeli:
Państwa członkowskie określają, w jakim zakresie i na jakich warunkach te środki prawne mogą być wykorzystywane.” |
Uregulowania krajowe
|
6 |
Artykuł 42 decreto legislativo (włoskie rozporządzenie wykonawcze) nr 206 z dnia 6 września 2005 r. (dodatek zwykły do GURI nr 235, z dnia ) stanowi: „W przypadku niewykonania umowy przez dostawcę towarów lub usługodawcę konsument, po bezskutecznym wezwaniu do wykonania umowy, ma prawo do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w granicach przyznanego kredytu, pod warunkiem że umowa przyznaje kredytodawcy wyłączność na udzielanie kredytu klientom dostawcy lub usługodawcy. Odpowiedzialność rozciąga się również na osoby trzecie, na które kredytodawca scedował roszczenia wynikające z umowy o udzielenie kredytu”. |
|
7 |
Sąd krajowy wyjaśnia jednakże, że zgodnie z włoskim orzecznictwem roszczenia o zwrot przysługujące konsumentowi nie zależą od zawarcia umowy o wyłączność pomiędzy kredytodawcą a dostawcą. |
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
|
8 |
W dniu 20 czerwca 2003 r. L. Scarpelli, kupujący, zwróciwszy się do sprzedawcy, spółki Autobrembate, należącej do Brioliego Duiliego, celem nabycia pojazdu samochodowego marki Audi A41900 TD, podpisał wraz z umową sprzedaży pojazdu przedłożony przez sprzedawcę wniosek o kredyt od Finemiro SpA, w którego prawa wstąpił NEOS Banca, kredytodawca. |
|
9 |
L. Scarpelli czekiem wystawionym na nazwisko Brioliego Duiliego zapłacił kwotę 10000 EUR oraz skorzystał z kredytu w wysokości 19130 EUR ponad przekazane już 10000 EUR. L. Scarpelli rozpoczął spłacanie w ten sposób przyznanego kredytu kredytodawcy w miesięcznych ratach wynoszących 402 EUR. |
|
10 |
Po zapłaceniu 24 rat wynoszących w sumie 9648 EUR, nie licząc 130 EUR marży, L. Scarpelli przerwał spłatę rat ze względu na to, że pojazd nie został mu wciąż dostarczony. |
|
11 |
Finemiro SpA doręczył L. Scarpelliemu sądowy nakaz zapłaty pozostałej należności wynoszącej 15678,38 EUR, powiększonej o odsetki. |
|
12 |
Następnie spółka Autobrembate ogłosiła upadłość i samochód nabyty przez L. Scarpelliego nigdy nie został mu dostarczony. |
|
13 |
L. Scarpelli wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty, twierdząc, że nie był zobowiązany do uiszczania pozostałych do zapłaty rat. Ponadto wniósł on o nakazanie NEOS Banca zwrotu 9778 EUR, którą to kwotę uiścił już tytułem rat, powiększoną o odsetki ustawowe oraz wskaźnik inflacji. |
|
14 |
NEOS Banca stawił się przed sądem i zakwestionował żądania L. Scarpelliego, twierdząc, że art. 11 dyrektywy 87/102 przewiduje wyłączenie odpowiedzialności kredytodawcy w każdej sytuacji, w której brakuje stosunku wyłączności pomiędzy kredytodawcą a dostawcą. |
|
15 |
NEOS Banca powołał się w tym zakresie na przepisy prawa krajowego i wspólnotowego, w szczególności na art. 42 rozporządzenia wykonawczego nr 206 z dnia 26 września 2005 r., i stwierdził, że w przypadku kredytu, w którym nie istnieje stosunek wyłączności, prawo konsumenta do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy jest wykluczone, ponieważ prawo to ogranicza się do kredytowania w ramach systemu wyłączności. |
|
16 |
Bezsporne jest, że nie istnieje żaden stosunek wyłączności pomiędzy NEOS Banca a spółką Autobrembate. |
|
17 |
Według Tribunale di Bergamo, w świetle brzmienia motywu dwudziestego pierwszego dyrektywy 87/102 nie jest jasne, czy stosunek wyłączności stanowi niezbędną przesłankę przyznania konsumentowi szerszych uprawnień. |
|
18 |
W tych okolicznościach Tribunale di Bergamo postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy wykładni art. 11 ust. 2 dyrektywy 87/102/EWG należy dokonywać w ten sposób, że porozumienie między dostawcą a kredytodawcą, na którego podstawie kredyt jest udzielany wyłącznie przez tego kredytodawcę klientom tego dostawcy, stanowi przesłankę niezbędną do powstania prawa konsumenta do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w przypadku niewywiązania się dostawcy ze zobowiązania także wtedy, gdy przedmiotem tego prawa jest a) jedynie rozwiązanie umowy kredytu czy też b) rozwiązanie umowy kredytu i wynikający z niego zwrot kwot uiszczonych na rzecz kredytodawcy?”. |
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
|
19 |
Przez swoje pytanie sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy istnienie umowy o wyłączność pomiędzy kredytodawcą a dostawcą stanowi niezbędną przesłankę do tego, aby konsument miał prawo do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w przypadku niewykonania zobowiązań ciążących na dostawcy. W szczególności Tribunale di Bergamo zmierza do ustalenia, czy taka przesłanka jest niezbędna w przypadku dochodzenia przez konsumenta na drodze sądowej roszczenia o rozwiązanie umowy kredytu oraz w przypadku dochodzenia na drodze sądowej zwrotu kwot uiszczonych już na rzecz kredytodawcy. |
|
20 |
Jeśli chodzi o cele dyrektywy 87/102, to z motywów tej dyrektywy wynika, że jej przyjęciu przyświecał dwojaki cel: po pierwsze, zapewnienie ustanowienia wspólnego rynku w zakresie kredytu konsumenckiego (motywy: trzeci, czwarty i piąty) oraz, po drugie, zapewnienie ochrony konsumentów korzystających z takich kredytów (motywy: szósty, siódmy i dziewiąty) (wyroki: z dnia 23 marca 2000 r. w sprawie C-208/98 Berliner Kindl Brauerei, Rec. s. I-1741, pkt 20 oraz z dnia w sprawie C-264/02 Cofinoga, Rec. s. I-2157, pkt 25). |
|
21 |
W tym względzie art. 11 tej dyrektywy z jednej strony przewiduje prawo konsumenta do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w przypadkach, gdy dostawca towarów lub podmiot świadczący usługi nie wypełnili ciążących na nich zobowiązań lub gdy towary lub usługi nie są zgodne z umową o ich dostarczenie czy świadczenie, a z drugiej strony uzależnia skorzystanie z tego prawa od spełnienia szeregu przesłanek, wśród których znajduje się przesłanka istnienia stosunku wyłączności pomiędzy kredytodawcą a dostawcą. |
|
22 |
Przepis ten należy rozpatrywać w świetle motywu dwudziestego pierwszego dyrektywy 87/102, który odnosząc się do systemu wprowadzonego w art. 11 tej dyrektywy, stanowi wyraźnie, że „konsument […] powinien […], przynajmniej w okolicznościach określonych poniżej, mieć dodatkowo do jego zwykłych praw umownych, prawa względem kredytodawcy”. Na podstawie tego samego motywu, „wyżej określone okoliczności to takie, w których kredytodawca i dostawca towarów czy podmiot świadczący usługi posiadają zawartą wcześniej umowę, w świetle której kredyt udzielany jest wyłącznie przez tego kredytodawcę klientom tego dostawcy czy podmiotu świadczącego usługi, w celu umożliwienia konsumentowi nabycia towarów lub usług świadczonych przez tego dostawcę lub podmiot świadczący usługi”. |
|
23 |
Z tego wynika, że prawo do podjęcia środków prawnych przewidziane w art. 11 ust. 2 dyrektywy 87/102 stanowi dodatkową ochronę oferowaną przez tę dyrektywę konsumentowi względem kredytodawcy, ponad prawa do podjęcia środków prawnych, z których konsument może już korzystać na podstawie przepisów krajowych mających zastosowanie do każdego stosunku umownego. W rezultacie spełnienie przesłanek, o których mowa w tym przepisie, może być wymagane tylko względem środków prawnych wniesionych tytułem tej dodatkowej ochrony. |
|
24 |
Należy następnie zauważyć, że taka wykładnia art. 11 dyrektywy 87/102 jest zgodna z charakterem harmonizacji dokonywanej przez tę dyrektywę. I tak, zgodnie z motywem dwudziestym piątym tej dyrektywy, dyrektywa nie powinna uniemożliwiać państwom członkowskim zachowania lub przyjęcia bardziej rygorystycznych środków ochrony konsumenta i przewiduje tym samym minimalną harmonizację w zakresie kredytu konsumenckiego. Państwa członkowskie mogą więc przyjmować regulacje korzystniejsze dla konsumentów. |
|
25 |
W kontekście art. 11 ust. 2 dyrektywy 87/102 Trybunał orzekł już, że cel realizowany przez tę dyrektywę polega na zapewnieniu poszanowania minimalnego standardu ochrony konsumentów w obszarze kredytu konsumenckiego (wyrok z dnia 4 października 2007 r. w sprawie C-429/05 Rampion i Godard, Zb.Orz. s. I-8017, pkt 47). |
|
26 |
Za taką wykładnią przemawia również art. 14 ust. 1 tej dyrektywy, który zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby umowy kredytu nie naruszały, ze szkodą dla konsumenta, przepisów prawa krajowego przyjętych w wykonaniu tej dyrektywy (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Rampion i Godard, pkt 48). |
|
27 |
Co więcej konsument nie może wywierać żadnego wpływu na stosunek pomiędzy dostawcą a kredytodawcą, co w rezultacie sprawia, że konsument pozostaje na łasce warunków umowy, jakie zostały wynegocjowane pomiędzy tymi dwoma przedsiębiorcami. |
|
28 |
Ponadto kredytodawcy często przedstawiają konsumentom gotowe formularze do zawarcia umowy kredytu. W rezultacie konsument, czyli słabsza strona umowy, nie ma zwykle możliwości wprowadzenia zmian do tekstu. |
|
29 |
Tym samym okoliczność uzależnienia skorzystania z jakiegokolwiek prawa do podjęcia środków prawnych względem kredytodawcy od spełnienia przesłanki istnienia klauzuli wyłączności pomiędzy kredytodawcą a dostawcą sprzeciwiałaby się celowi dyrektywy 87/102, jakim jest przede wszystkim ochrona konsumenta jako słabszej strony umowy. |
|
30 |
Z powyższych rozważań wynika, że w sytuacji takiej jak przedstawiona przez sąd krajowy w postanowieniu odsyłającym, w której prawo krajowe mające zastosowanie do stosunków umownych przewiduje prawo konsumenta do dochodzenia od kredytodawcy na drodze sądowej roszczenia o rozwiązanie umowy kredytu oraz zwrotu kwot już uiszczonych, dyrektywa 87/102 nie wymaga, aby takie prawo konsumenta było uzależnione od spełnienia rozpatrywanej przesłanki wyłączności. Z drugiej strony spełnienie takiej przesłanki może być wymagane celem uwzględnienia innych, nieprzewidzianych przez przepisy krajowe w zakresie stosunków umownych, praw, takich jak prawo do odszkodowania za szkodę spowodowaną uchybieniem dostawcy towarów lub usługodawcy. |
|
31 |
W rezultacie na postawione pytanie trzeba odpowiedzieć tak, że wykładni art. 11 ust. 2 dyrektywy 87/102 należy dokonywać w ten sposób, że w sytuacji takiej jak w postępowaniu przed sądem krajowym istnienie umowy pomiędzy kredytodawcą a dostawcą, na której postawie kredyt jest przyznawany wyłącznie przez tego kredytodawcę klientom tego dostawcy, nie stanowi niezbędnej przesłanki do tego, aby klienci mieli prawo do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w przypadku niewykonania zobowiązań ciążących na dostawcy celem dochodzenia roszczenia o rozwiązanie umowy kredytu oraz następnie o zwrot kwot uiszczonych już na rzecz kredytodawcy. |
W przedmiocie kosztów
|
32 |
Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi. |
|
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje: |
|
Wykładni art. 11 ust. 2 dyrektywy Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego należy dokonywać w ten sposób, że w sytuacji takiej jak w postępowaniu przed sądem krajowym istnienie umowy pomiędzy kredytodawcą a dostawcą, na której postawie kredyt jest przyznawany wyłącznie przez tego kredytodawcę klientom tego dostawcy, nie stanowi niezbędnej przesłanki do tego, aby klienci mieli prawo do podjęcia środków prawnych przeciwko kredytodawcy w przypadku niewykonania zobowiązań ciążących na dostawcy celem dochodzenia roszczenia o rozwiązanie umowy kredytu oraz następnie o zwrot kwot uiszczonych już na rzecz kredytodawcy. |
|
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: włoski.