Eagrán sealadach
TUAIRIM AN ABHCÓIDE GHINEARÁLTA
MEDINA
arna tabhairt an 16 Iúil 2026 (1)
Cás C‑328/25
Consorcio de Compensación de Seguros
v
Ministerio Fiscal,
MLVM,
LRMG,
LMR,
JMV,
LMMV,
AHM
(iarraidh ar réamhrialú ó Tribunal Supremo (an Chúirt Uachtarach, an Spáinn))
(Tarchur chun réamhrialú – Treoir 2009/103/CE – Treoir (AE) 2021/2118 – Árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí – Mótarfheithicil a úsáidtear chun coir a dhéanamh in aghaidh duine – Cúiteamh don íospartach – An coincheap ‘úsáid feithiclí’ – An coincheap ‘tionóisc’ – Scéim cúitimh)
I. Réamhrá
1. Baineann an iarraidh ar réamhrialú seo le léiriú ar Threoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin, (2) i bhfianaise aithris 9 de Threoir (AE) 2021/2118 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 24 Samhain 2021 lena leasaítear Treoir 2009/103. (3) Go sonrach, ardaíonn an cás seo, i measc nithe eile, an cheist an dtagann úsáid d’aon ghnó mótarfheithicle mar mhodh chun díobháil phearsanta a dhéanamh do dhuine eile nó chun duine eile a mharú faoi raon feidhme an choincheapa ‘úsáid feithiclí’ de réir bhrí na chéad mhíre d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103.
2. I gcomhshamhlaíocht shochaithe comhaimseartha an Iarthair, meastar go forleathan gur siombail den tsaoirse í an mhótarfheithicil. Cibé acu i bhfoirm shárshaothar liteartha Jack Kerouac (On the Road) nó sárshaothar cineamatach Ridley Scott (Thelma & Louise), tá an tsiombail seo mar chuid leanúnach de chultúr an Iarthair ón dara leath den 20ú céad. I bhfad roimhe sin, áfach, in 1846, in óráid a tugadh os comhair Chambre des pairs (Teach Uachtarach na bPiaraí, an Fhrainc), chuir Victor Hugo i dtábhacht, dar leis, ‘go ngabhann freagracht leis an tsaoirse’ agus go raibh sé ‘i measc na ndaoine nach mian leo go mbainfí leas as an tsaoirse gan freagracht a ghlacadh’. (4)
3. Ar bhealach, is léiriú é an ceanglas maidir le feithicil a árachú sa lá atá inniu ann ar mheon na freagrachta. Go deimhin, is é an meon sin go díreach a thug treoir do reachtóir an Aontais sraith treoracha a ghlacadh, ó 1972 i leith, maidir le hárachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta a eascraíonn as úsáid mótarfheithiclí, (5) réimse a bhí faoi réir comhchuibhiú de réir a chéile chun an cuspóir a bhaint amach maidir le híospartaigh tionóiscí arb iad mótarfheithiclí is cúis leo a chosaint. (6) Sa chomhthéacs sin, rialaigh an Chúirt Bhreithiúnais cheana féin, roinnt uaireanta, ar léiriú na dtreoracha sin chun sainiú a thabhairt, inter alia, ar an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’. (7) Mar sin féin, tá méid an damáiste a chumhdaítear le hárachas dliteanais ina chúis leanúnach ceisteanna, amhail iad siúd atá i gcroílár an cháis seo.
4. Sa chás seo, tá na himthosca ba chúis le hamhras maidir le léiriú an choincheapa ‘úsáid feithiclí’ an‑tromchúiseach, ós rud é go mbaineann siad le húsáid mótarfheithicle chun bheith ina cúis d’aon ghnó le bás duine eile.
II. An díospóid sna príomhimeachtaí, na ceisteanna a tharchuirtear agus an nós imeachta os comhair na Cúirte
5. Ar maidin an 12 Iúil 2020, ghlac AHM páirt i dtroid le roinnt daoine, lena n‑áirítear AMV, lasmuigh de chlub oíche sa Spáinn. Tar éis na troda, thosaigh AHM, nach raibh ceadúnas tiomána aige riamh, a charr nach raibh árachas dliteanais shibhialta éigeantach bainte amach aige ina leith. Thiomáin sé é d’aon ghnó ar ardluas, gan na ceannsoilse a lasadh, ag AMV, a bhí ag siúl ar an gcosán, agus bhuail sé é. Tar éis an chéad imbhuailte sin, chas AHM an carr timpeall agus thiomáin sé thar AMV. Fuair AMV bás níos déanaí an lá sin mar thoradh ar na gortuithe iomadúla a d’fhulaing sé.
6. Nuair a tharla na fíorais sna príomhimeachtaí, bhí dhá chóras sa Spáinn a d’fhéadfadh a bheith ina gcúis le cúiteamh do dhaoine a ndearnadh damáiste nó díobháil dóibh de bharr mótarfheithicle, eadhon córas chun damáiste nó díobháil de bharr úsáid mótarfheithicle a chúiteamh agus córas sochar poiblí d’íospartaigh coireanna foréigneacha d’aon ghnó.
7. Le breithiúnas an 19 Meán Fómhair 2022, arna fhorlíonadh le rialú ina dhiaidh sin, ghearr Oifig Giúiré Audiencia Provincial de Barcelona (an Chúirt Chúige, Barcelona, an Spáinn) pianbhreith phríosúnachta 16 bliana agus 8 mí ar AHM as bheith ina dhéantóir dúnmharaithe réamhbheartaithe, agus 4 mhí príosúnachta as bheith ina dhéantóir coire atá freagrach go coiriúil as coir in aghaidh sábháilteacht tráchta. Ina theannta sin, d’ordaigh Audiencia Provincial de Barcelona (an Chúirt Chúige, Barcelona) dó costais agus cúiteamh a íoc. Ordaíodh freisin don Consorcio de Compensación de Seguros (an Cuibhreannas um Chúitimh Árachais; ‘an Cuibhreannas’), mar pháirtí ag a bhfuil dliteanas sibhialta díreach, comhpháirteach agus leithleach, cúiteamh a íoc, gan dochar dá cheart cúláraigh.
8. Thaisc an Cuibhreannas achomharc os comhair Dhlísheomra Sibhialta agus Coiriúil an Tribunal Superior de Justicia de Cataluña (an Ard-Chúirt Bhreithiúnais, an Chatalóin, an Spáinn) a sheas, le breithiúnas an 7 Márta 2023, leis an mbreithiúnas a tugadh ag an gcéad chéim, ach laghdaíodh de bheagán an méid cúitimh a bhí iníoctha ag an gCuibhreannas agus an líon tairbhithe; go háirithe, bhí an Cuibhreannas díolmhaithe ó chúiteamh a íoc le seantuismitheoirí an íospartaigh.
9. Thaisc an Cuibhreannas achomharc os comhair an Tribunal Supremo (an Chúirt Uachtarach, an Spáinn), arb í an chúirt a rinne an tarchur í, ag iarraidh go gcuirfí breithiúnas an 7 Márta 2023 ar neamhní ar an bhforas, go háirithe, nach mbaineann ábhar na bpríomhimeachtaí le ‘húsáid feithicle’. Tá an argóint sin bunaithe ar Airteagal 1(6) de Real Decreto Legislativo 8/2004, de 29 de octubre, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley sobre responsabilidad civil y seguro en la circulación de vehículos a motor (Foraithne Ríoga Reachtach 8/2004 an 29 Deireadh Fómhair 2004 lena bhformheastar téacs athbhreithnithe an Dlí maidir le dliteanas sibhialta agus árachas i ndáil le húsáid mótarfheithiclí), sa leagan is infheidhme maidir leis an díospóid sna príomhimeachtaí, lena bhforáiltear ‘go n‑eisiafaidh úsáid feithicle úsáid na mótarfheithicle mar uirlis chun cionta d’aon ghnó a dhéanamh i gcoinne daoine nó maoine’.
10. Tá amhras ar an gcúirt a rinne an tarchur maidir le comhoiriúnacht dhlí na Spáinne le dlí an Aontais i bhfianaise, go háirithe, fhoclaíocht aithris 9 de Threoir 2021/2118, ónar léir, go bunúsach, gur cheart do na Ballstáit a áirithiú go gcumhdaítear damáiste nó díobháil a dhéantar d’aon ghnó le mótarfheithicil i gcomhréir le Treoir 2009/103, nó foráil a dhéanamh maidir le scéim cúitimh choibhéiseach mhalartach lena n‑áirithítear go gcúitítear damáiste nó díobháil den sórt sin ar bhealach atá chomh cosúil agus is féidir leis na socruithe cúitimh dá bhforáiltear sa Treoir sin. Mar sin féin, tugann an chúirt a rinne an tarchur faoi deara nach bhfuil feidhm ratione temporis ag Treoir 2021/2118 maidir leis na fíorais atá i gceist sna príomhimeachtaí. Sa chomhthéacs sin, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur an ndearnadh foráil cheana féin sa leagan tosaigh de Threoir 2009/103 don phrionsabal maidir le cúiteamh coibhéiseach i leith damáiste agus díobháil dá dtagraítear in aithris 9 de Threoir 2021/2118. Más amhlaidh atá, féachann an chúirt sin lena fháil amach an féidir a mheas go bhforáiltear le scéim Stát na Spáinne le haghaidh cúiteamh i leith damáiste a eascraíonn as cionta a rinneadh d’aon ghnó le mótarfheithicil do shocruithe cúitimh ‘chomh gar agus is féidir’ dóibh siúd a leagtar síos i dTreoir 2009/103.
11. Sna himthosca sin, chinn an Tribunal Supremo (an Chúirt Uachtarach) bac a chur ar na himeachtaí agus, trí chinneadh a fuarthas i gClárlann na Cúirte Breithiúnais an 13 Bealtaine 2025, na ceisteanna seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:
‘(1) An bhfuil prionsabal an chúitimh chomhionainn do gach duine a ghortaítear de bharr úsáid mótarfheithiclí, lena n‑áirítear na daoine a dhéantar ionsaí d’aon turas orthu trí fheithicil atá ag gluaiseacht a úsáid mar uirlis, [prionsabal] a leagtar amach go sainráite le haithris 9 de [Threoir 2021/2118], ina dhlí éifeachtach de chuid an Aontais Eorpaigh ón leagan bunaidh de Threoir [2009/103]?
(2) Más freagra dearfach a thugtar ar an gcéad cheist, maidir le córas cúitimh arna íoc ag an Stát, lena n‑áirítear íospartaigh coireanna d’aon turas a dhéantar le mótarfheithiclí, ach lena laghdaítear méideanna an chúitimh (uaireanta go leibhéal níos lú ná a leath) agus lena n‑eisiatar tairbhithe áirithe, an féidir a mheas go bhfuil sé cosúil leis an scéim árachais éigeantaigh agus, dá bhrí sin, go gcuirtear deireadh leis an ngá íospartaigh den sórt sin a áireamh sa chumhdach dá bhforáiltear i [dTreoir 2009/103]?’
12. Chuir ceann de na páirtithe sibhialta (LRMG), an Ministerio Fiscal (Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí, an Spáinn), Rialtas na Spáinne agus an Coimisiún Eorpach barúlacha i scríbhinn faoi bhráid na Cúirte. D’fhreastail na páirtithe sin uile ar an éisteacht a tionóladh an 21 Bealtaine 2026.
III. Anailís
A. Réamhráitis
13. Mar a chuir mé in iúl i mír 3 den Tuairim seo, le Treoir 2009/103, rinneadh cúig threoir a bhí ann roimhe sin, agus a aisghairtear anois, a chumasc in aon treoir amháin chun staid reatha an dlí a bhaineann le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí a chomhdhlúthú agus a shoiléiriú. Mar sin féin, níor leasaíodh substaint na dtreoracha roimhe sin leis an Treoir sin, agus mar thoradh air sin is féidir an cásdlí a bhaineann leis na treoracha sin a bhí ann roimhe a chur i bhfeidhm maidir le léiriú fhorálacha coibhéiseacha Threoir 2009/103. (8) Sa chomhthéacs sin, in 2017, rinne an Coimisiún measúnú ar fheidhmiú Threoir 2009/103 inar thángthas ar an gconclúid go raibh gá le roinnt leasuithe chun éifeachtúlacht, éifeachtacht agus comhleanúnachas na Treorach sin le beartais eile de chuid an Aontais a fheabhsú. Glacadh Treoir 2021/2118 chun na críche sin. (9)
14. Sa chás seo, is é seicheamh na dtreoracha éagsúla sin agus, go háirithe, ábharthacht aithris 9 a tugadh isteach i dTreoir 2021/2118 – a dtabharfaidh mé tuairisc níos mionsonraithe ar a téarmaí thíos – ba chúis leis na ceisteanna a tarchuireadh.
15. Is é an bunábhar imní ná cúiteamh d’íospartaigh damáiste nó díobhála den sórt sin, agus é á chur san áireamh go bhforáiltear le Treoir 2009/103, ar an gcéad dul síos, in Airteagal 3 di, nach mór do gach Ballstát bearta iomchuí a dhéanamh chun a áirithiú go mbeidh dliteanas sibhialta i leith úsáid feithicle atá bunaithe de ghnáth ar a chríoch cumhdaithe ag árachas, (10) agus, ar an dara dul síos, in Airteagal 10 di, nach mór comhlacht a bhunú, mar rogha dheireanach, chun cúiteamh a sholáthar d’íospartaigh i gcásanna nach féidir an fheithicil ba chúis leis an díobháil nó leis an damáiste a shainaithint nó nár chomhlíon sí an ceanglas maidir le hárachas dá dtagraítear in Airteagal 3 den Treoir sin, is é sin le rá, feithicil nach bhfuil aon chonradh árachais i bhfeidhm ina leith. (11)
16. Mar sin féin, níl aon fhoráil i dTreoir 2009/103, sa leagan is infheidhme maidir leis na fíorais sna príomhimeachtaí, lena rialaítear go sainráite saincheist an damáiste nó na díobhála a dhéantar d’aon ghnó le mótarfheithiclí.
17. Ag an am céanna, luaitear in aithris 9 de Threoir 2021/2118, lena gceanglaítear ar na Ballstáit na bearta is gá a ghlacadh chun an Treoir sin a chomhlíonadh faoin 23 Nollaig 2023, i gcás ina n‑eisiann Ballstát díobháil phearsanta nó damáiste do mhaoin, de bharr feithicil a úsáid d’aon ghnó, ó mhótarárachas éigeantach, gur cheart cead a bheith aige leanúint den chleachtas dlí sin ar choinníoll amháin. Dá réir sin, ionas nach ‘laghdófar an chosaint a thugtar le [Treoir 2009/103], níor cheart cleachtais dlí den sórt sin a cheadú ach amháin má áirithíonn Ballstát i gcásanna den sórt sin go ndéantar na daoine díobhálaithe a chúiteamh as damáiste [nó díobháil] den sórt sin ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi [Threoir 2009/103]’.
18. Dá bhrí sin, is léir ó léamh litriúil ar an aithris sin go measann an reachtóir gur gá prionsabal na coibhéise idir (i) cúiteamh as damáiste nó díobháil a rinneadh d’aon ghnó agus (ii) cúiteamh as damáiste nó díobháil a rinneadh go neamhbheartaithe, trí fheithicil a úsáid, a urramú, ós rud é nach féidir damáiste nó díobháil a rinneadh d’aon ghnó de bharr feithicil a úsáid a eisiamh ó mhótarárachas éigeantach ach amháin má dhéantar na daoine díobhálaithe a chúiteamh ar bhealach atá ‘chomh gar agus is féidir’ don chúiteamh a dheonófaí faoi Threoir 2009/103. Soiléirítear in aithris 9 freisin nach mór sásra den sórt sin a áirithiú ‘chun nach laghdófar an chosaint a dheonaítear le [Treoir 2009/103]’, rud a thugann le tuiscint go raibh cosaint den sórt sin ann cheana féin faoin Treoir sin.
19. Ardaíonn na breithnithe sin ceisteanna maidir le dhá shaincheist.
20. Ar an gcéad dul síos, ní luaitear prionsabal na coibhéise a thuairiscítear i mír 18 den Tuairim seo ach amháin in aithris 9 de Threoir 2021/2118, ach ní luaitear é in aon cheann d’airteagail na Treorach sin. De réir chásdlí socair na Cúirte, níl feidhm dhlíthiúil cheangailteach ag aithris gnímh de chuid an Aontais, cé go bhfuil luach léiritheach tábhachtach aici sa mhéid is gur féidir léi ábhar forála den ghníomh atá i gceist a mhíniú agus rún údar an ghnímh sin a shoiléiriú. (12) Dá bhrí sin, cé gur léir ó fhoclaíocht aithris 9 go bhfuiltear ag súil leis go n‑áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh cúiteamh as damáiste nó díobháil a dhéantar d’aon ghnó trí fheithicil a úsáid chomh gar agus is féidir do chúiteamh as damáiste nó díobháil a dhéantar go neamhbheartaithe, ní féidir leis an aithris sin, inti féin, oibleagáid dhíreach den sórt sin a fhorchur ar na Ballstáit.
21. Ar an dara dul síos, níl aon díospóid ann nach raibh feidhm ag Treoir 2021/2118 tráth na n‑imeachtaí tragóideacha a tharla an 12 Iúil 2020. Sa chomhthéacs sin, agus cé is moite de na breithnithe a leagtar amach i mír 20 den Tuairim seo, ardaítear an cheist an bhfuil aithris 9 den Treoir sin ábhartha chun Treoir 2009/103 a léiriú agus, más amhlaidh atá, cén tionchar atá aici ar an gcás sna príomhimeachtaí. Mar sin féin, i bhfianaise na tuairisce ar an gcúlra fíorasach a chuir an chúirt a rinne an tarchur ar fáil agus fhoclaíocht na gceisteanna a tarchuireadh, is léir nach bhfuil an chúirt sin ag iarraidh a fháil amach an bhfuil Treoir 2021/2118 infheidhme sna príomhimeachtaí, ach an bhféadfaí prionsabal na coibhéise dá dtagraítear i mír 18 den Tuairim seo a thuiscint cheana féin ó Threoir 2009/103, atá infheidhme i gcomhthéacs na díospóide atá i gceist.
22. Is i bhfianaise na mbreithnithe roimhe seo nach mór scrúdú a dhéanamh ar an dá cheist a tharchuirtear.
B. An chéad cheist a tharchuirtear
23. Lena céad cheist, féachann an chúirt a rinne an tarchur, go bunúsach, lena fháil amach an bhfuil Airteagail 3 agus 10 de Threoir 2009/103, arna léamh i bhfianaise aithris 9 de Threoir 2021/2118, le léiriú sa chaoi nach mór damáiste a rinneadh d’aon ghnó trí úsáid a bhaint as feithicil nár comhlíonadh an oibleagáid árachais ina leith a chúiteamh faoin gcéad Treoir sin. I bhfocail eile, is í an cheist atá le freagairt, dá bhrí sin, an mbaineann raon feidhme Threoir 2009/103 le damáiste nó gortú arb é duine a úsáideann mótarfheithicil is cúis leis d’aon ghnó.
1. Raon feidhme Airteagal 3 de Threoir 2009/103 a theorannú leis an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’
24. Níl raon feidhme Threoir 2009/103 sainithe go soiléir in aon cheann d’airteagail na Treorach sin. Dá bhrí sin, bhí sé ina ábhar do raon leathan cásdlí de chuid na Cúirte ar féidir achoimre leathan a dhéanamh air mar seo a leanas: le Treoir 2009/103, leagtar síos oibleagáid árachais maidir le feithiclí a úsáidtear ar bhealach atá comhsheasmhach lena ngnáthfheidhmiú. (13) Is éard atá i gceist leis sin a chinneadh, ar an gcéad dul síos, an féidir an t‑ábhar is cúis leis an damáiste atá i gceist a mheas mar fheithicil (14) agus, ar an dara dul síos, cad is brí leis an téarma ‘úsáid feithiclí’. Baineann an díospóid seo leis an dara coinníoll sin agus, go sonrach, le húsáid feithicle den sórt sin chun dúnmharú a dhéanamh d’aon ghnó.
25. Dá bhrí sin, chun freagra úsáideach a thabhairt ar an gceist a tharchuirtear, is gá scrúdú a dhéanamh an dtagann úsáid den sórt sin faoin gcoincheap ‘úsáid feithiclí’, de réir bhrí na chéad mhíre d’Airteagal 3 den Treoir sin. Is ábhar bunúsach é, ós rud é nach bhféadfadh ach cásanna úsáide feithicle árachaithe a thagann faoin gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ a bheith ina gcúis le freagracht an árachóra, faoi chonradh árachais éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid na feithicle sin, as an damáiste nó na díobhálacha arb é an t‑árachóir sin is cúis leo. (15)
26. Réamh-mheastar le réamhanailís den sórt sin an tuiscint níos leithne ar raon feidhme Threoir 2009/103, ós rud é gur gá go mbeadh feidhm ag an réasúnaíocht chéanna maidir le raon feidhme Airteagal 10 den Treoir sin lena ráthaítear cúiteamh as damáiste agus gortuithe arb iad feithiclí neamhárachaithe nó neamhaitheanta is cúis leo. I ndáil leis sin, tugaim faoi deara, i bhfianaise aithris 14 de Threoir 2009/103, go bhfuil sé beartaithe le hAirteagal 10 den Treoir sin a ráthú, trí chomhlacht a bhunú chun na críche sin, nach bhfágfar íospartaigh gan chúiteamh má tá an fheithicil ba chúis leis an tionóisc gan árachas nó gan aithint. Ag an am céanna, leagtar béim in aithris 2 de Threoir 2009/103, lena gcabhraítear le comhthéacs Airteagal 3 di a thuiscint, ar a thábhachtaí atá árachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le mótarfheithiclí a úsáid do shealbhóirí polasaí agus d’íospartaigh tionóisce. Úsáidtear na téarmaí céanna sa dá aithris chun tuairisc a thabhairt ar raon feidhme Threoir 2009/103, atá beartaithe chun dliteanas d’íospartaigh tionóiscí a chumhdach. Dá bhrí sin, baineann Airteagal 3 agus Airteagal 10 de Threoir 2009/103 araon le teagmhais den chineál céanna a chumhdach, eadhon tionóiscí ba chúis le díobháil do na híospartaigh, agus iad comhlántach maidir le sealbhóirí polasaí a bheith ann nó a bheith inbhraite.
27. Shonraigh an Chúirt cheana féin nach féidir an coincheap ‘úsáid feithiclí’, mar a leagtar síos sa chéad mhír d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103, a fhágáil faoi mheasúnú gach Ballstáit ach gur coincheap uathrialach de dhlí an Aontais é, ar faoin gCúirt atá sé léiriú a dhéanamh air. (16) Cumhdaítear leis aon úsáid mótarfheithicle atá comhsheasmhach le gnáthfheidhmiú na feithicle sin, (17) rud a chiallaíonn ar deireadh aon úsáid mar mhodh iompair. (18) Mar a mheabhraigh mé roimhe seo i mo Thuairim in KBC Verzekeringen, (19) tá an Chúirt tar éis a shoiléiriú de réir a chéile an tástáil ábhartha atá le cur i bhfeidhm chun a chinneadh an dtagann cás sonrach faoi raon feidhme úsáide feithicle mar mhodh iompair.
28. Mar achoimre, is éard atá i gceist leis an tástáil sin measúnú fíorasach ar úsáid na feithicle atá i gceist trí roinnt critéar a forbraíodh le cásdlí na Cúirte a chur san áireamh.
29. Ar an gcéad dul síos, níor cheart raon feidhme an choincheapa sin a theorannú d’úsáid bóithre (taisteal ar bhóithre poiblí), ach ba cheart aon úsáid atá comhsheasmhach le gnáthfheidhm feithicle a chumhdach leis. (20) Ar an dara dul síos, níl sé dochloíte ann féin an bhfuil feithicil ag gluaiseacht nó ina stad nó cé acu atá nó nach bhfuil a hinneall ag rith an tráth a tharlaíonn an teagmhas as a n‑eascraíonn an damáiste nó an díobháil atá i gceist, toisc nach n‑eascraíonn ach an cheist an úsáideadh í mar mhodh iompair. (21) Ar an tríú dul síos, ní mór úsáid iarbhír feithicle mar mhodh iompair a thuiscint go leathan. Áirítear leis sin, i measc nithe eile, an úsáid lenar féidir le daoine dul isteach i bhfeithicil nó teacht amach aisti, nó lenar féidir earraí atá le hiompar a luchtú ar fheithicil nó a dhíluchtú uaithi. (22) Áirítear leis freisin ‘na céimeanna nádúrtha agus riachtanacha atá ina gcuid dhílis d’úsáid na feithicle sin mar mhodh iompair’, amhail a páirceáil agus a tréimhse dhíluailithe. (23) Ní thagann an úsáid sin lasmuigh de raon feidhme an choincheapa sin ach amháin i gcás ina n‑úsáidtear feithicil chun críche atá éagsúil go soiléir lena gnáthfheidhm iompair. (24)
30. I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, tugaim faoi deara go bhfuil cur chuige pragmatach mar shaintréith den chásdlí ábhartha (25) a leanadh d’fhonn treoir úsáideach a chur ar fáil do chúirteanna náisiúnta maidir le cur chun feidhme aonfhoirmeach na gceanglas a leagtar síos i dTreoir 2009/103. Cé go bhféadfadh an chuma a bheith air gur cur chuige cás ar chás é, is léir mar sin féin gur measúnú oibiachtúil é atá dírithe ar an bhfeithicil féin, arb í an fheithicil féin an ghné aontaithe de chásdlí na Cúirte lena sainítear an coincheap ‘úsáid feithiclí’. Dá bhrí sin, go dtí seo, bhí fócas feidhmiúil amháin ag an gcur chuige sin i gcónaí as ar eascair léiriú leathan ar an gcoincheap sin. Go bhfios dom, áfach, níor bhreithnigh an Chúirt riamh an ghné shuibiachtúil d’iompar thiománaí na feithicle as ar eascair an damáiste nó na gortuithe a rinne an fheithicil sin.
31. Dá bhrí sin, ardaítear leis an gcás seo an cheist ar leith an ndéanann tréithriú dlíthiúil na heiliminte suibiachtúla d’iompar tiománaí difear do raon feidhme Threoir 2009/103. Chun an cheist a tharchuirtear a fhreagairt, is gá, dá bhrí sin, a shoiléiriú an áirítear i raon feidhme an choincheapa ‘úsáid feithiclí’ measúnú ar an ngné shuibiachtúil sin, eadhon staid mheabhrach an tiománaí i ndáil le heilimintí oibiachtúla an chiona choiriúil, go sonrach na hiarmhairtí a bhaineann le húsáid na feithicle atá i gceist.
2. Ábharthacht ‘staid mheabhrach’ an tiománaí sa sainiú ar an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’
32. Sa chás seo, sa bhreis ar na heilimintí atá ábhartha don mheasúnú oibiachtúil ar úsáid na feithicle, iarrtar ar an gCúirt soiléiriú a thabhairt i dtaobh an bhfuil staid mheabhrach thiománaí na feithicle ba chúis leis an damáiste atá i gceist ábhartha chun a chinneadh an ionann cás ar leith agus ‘úsáid’ na feithicle sin de réir bhrí na chéad mhíre d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103. Go sonrach, agus mar a luadh cheana i mír 1 den Tuairim seo, is í an cheist atá le freagairt ag an gCúirt ná ar cheart staid mheabhrach duine agus mótarfheithicil á húsáid aige chun an damáiste nó an díobháil a dhéanamh as a n‑eascraíonn ceart an íospartaigh chun cúitimh a chur san áireamh agus cinneadh á dhéanamh an dtagann an damáiste nó an díobháil atá i gceist faoi raon feidhme Threoir 2009/103. Chun freagra a thabhairt, cuirfidh mé modhanna léirithe na Cúirte i bhfeidhm maidir le foclaíocht Airteagal 3 agus Airteagal 10 de Threoir 2009/103 chun cur leis an anailís a rinne an Chúirt cheana féin ina cásdlí maidir leis an ngnáthbhrí atá leis an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’, agus an comhthéacs ina bhfuil an coincheap sin agus na críocha ar cuid díobh é á gcur san áireamh freisin. (26)
(a) Foclaíocht na chéad mhíre d’Airteagal 3 agus Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103
33. Maidir leis an gcéad mhír d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103, chuir an Chúirt in iúl cheana féin go bhfuil an fhoclaíocht i dtéarmaí an‑ghinearálta. (27) Go sonrach, ní cheadaítear le léiriú litriúil ar an téarma ‘úsáid feithiclí’ teacht ar aon chonclúid, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile, maidir leis an meáchan atá le ceangal le staid mheabhrach an tiománaí agus cinneadh á dhéanamh an ionann gníomhaíocht agus ‘úsáid’ den sórt sin.
34. Ar an gcaoi chéanna, níl aon rud in Airteagal 10(1) den Treoir sin maidir leis an gceist an bhfuil damáiste nó díobháil arna ndéanamh ag feithicil gan aithint, nó ag feithicil nár comhlíonadh an oibleagáid árachais dá bhforáiltear in Airteagal 3 ina leith, faoi réir cúiteamh arna sholáthar ag an gcomhlacht a cheanglaítear ar na Ballstáit a chur ar bun nó a údarú, má eascraíonn an damáiste nó an díobháil sin as gníomh d’aon ghnó de chuid tiománaí mótarfheithicle.
35. Dá bhrí sin, ní leanann sé ó léiriú litriúil ar an gcéad mhír d’Airteagal 3 agus ar Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103 go raibh sé beartaithe go soiléir agus go sainráite ag reachtas an Aontais, trí árachas éigeantach dliteanais shibhialta nó trí chistiú poiblí, cumhdach damáiste nó díobhála a d’fhulaing íospartach gnímh d’aon ghnó de thiománaí mótarfheithicle a sholáthar. Mar sin féin, ní leanann sé ón léiriú litriúil céanna go raibh sé beartaithe ag an reachtas gan cumhdach den sórt sin a sholáthar. Sna himthosca sin, ní mór tábhacht ar leith a thabhairt don chomhthéacs agus do na cuspóirí a shaothraítear le Treoir 2009/103.
(b) Comhthéacs Threoir 2009/103
36. Maidir leis an gcomhthéacs ina bhfuil an chéad mhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103 mar chuid de, ba cheart a thabhairt faoi deara go n‑úsáidtear árachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, sa Treoir sin, i gcomhar go comhsheasmhach leis an gcoincheap ‘tionóisc’, cé nach luaitear an coincheap sin i gceachtar de na forálacha sin.
37. I ndáil leis sin, ba cheart tagairt a dhéanamh do roinnt aithrisí den Treoir sin. Go háirithe, luaitear in aithris 2 ina leagtar amach príomhchuspóir na Treorach sin ‘go bhfuil tábhacht ar leith ag baint le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí (árachas mótarfheithiclí) do shaoránaigh na hEorpa, cibé acu is sealbhóirí polasaí nó íospartaigh tionóisce iad.’ Sonraítear in aithris 18, ina leagtar amach breithnithe an reachtóra maidir leis an gcomhlacht dá dtagraítear in Airteagal 10 den Treoir sin, ‘i gcás tionóisc arb í feithicil neamhárachaithe is cúis léi, gur fearr atá an comhlacht a thugann cúiteamh d’íospartaigh tionóiscí arb iad feithiclí neamhárachaithe nó neamhaitheanta is cúis leo in ann caingean a thionscnamh i gcoinne an pháirtí atá faoi dhliteanas.’ Ina theannta sin, luaitear in aithris 20, ina ndéantar cur síos ar na cúiseanna atá le comhchuibhiú chearta na n‑íospartach chun cúitimh faoi Threoir 2009/103, ‘ba cheart cóir inchomparáide a ráthú d’íospartaigh tionóisce mótarfheithiclí gan beann ar an áit a dtarlaíonn tionóiscí sa Chomhphobal.’
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
38. Thairis sin, leanann sé ón tríú fomhír d’Airteagal 10(3) de Threoir 2009/103, ‘go gcinnfear na coinníollacha faoina measfar díobhálacha pearsanta a bheith suntasach i gcomhréir le reachtaíocht nó forálacha riaracháin an Bhallstáit ina dtarlaíonn an tionóisc.’ Thairis sin, leagtar amach na socruithe nós imeachta maidir le cúiteamh as damáiste nó díobháil arb í mótarfheithicil is cúis leis i gCaibidil 7, dar teideal ‘Socrú éileamh a eascraíonn as aon tionóisc arb í feithicil atá cumhdaithe ag árachas is cúis léi dá dtagraítear in Airteagal 3’. (28)
[Aistriúchán neamhoifigiúil]
39. Leanann sé ó na forálacha agus na haithrisí éagsúla a bhfuil scrúdú díreach déanta agam orthu nach féidir comhthéacs na chéad mhíre d’Airteagal 3 agus Airteagal 10(1) a thuiscint i gceart má thugtar neamhaird ar an nasc idir an coincheap ‘úsáid feithiclí’ agus an coincheap ‘tionóisc’.
40. Deimhnítear freisin leis na travaux préparatoires as ar eascair glacadh Threoir 2021/2118 go bhfuil Treoir 2009/103 dírithe ar íospartaigh tionóiscí. I ndáil leis sin, foráiltear leis an togra ón gCoimisiún, inter alia, léiriú úsáideach trína lua go bhféachtar le Treoir 2009/103 ‘ardleibhéal cóineasaithe a bhaint amach i dtaca le cosaint d’íospartaigh fhéideartha timpistí mótarfheithiclí’ agus ‘gur glacadh an chéad Treoir de chuid an Aontais maidir le mótarárachas in 1972 agus bhí dhá chuspóir léi … íospartaigh timpistí mótarfheithiclí a chosaint’. (29)
41. Chuir an Chúirt féin i dtábhacht arís agus arís eile gur threoraigh ‘an cuspóir íospartaigh tionóiscí arb iad feithiclí is cúis leo a chosaint’ forbairt reachtaíocht an Aontais maidir le hárachas éigeantach. (30)
42. I bhfianaise na mbreithnithe a leagtar amach i míreanna 36 go 41 den Tuairim seo, ní mór teacht ar an gconclúid go mbaineann an coincheap ‘úsáid feithiclí’ agus, dá bhrí sin, méid an dliteanais i leith damáiste agus díobhálacha a chumhdaítear le hAirteagail 3 agus 10 de Threoir 2009/103 le tionóiscí. Dá bhrí sin, tá cinneadh raon feidhme na Treorach sin bunaithe ar chomhcheangal carnach na gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ agus ‘tionóisc’. Sna himthosca sin, tagann an cheist chun cinn an féidir damáiste nó díobháil arna déanamh d’aon ghnó ag tiománaí mótarfheithicle a mheas mar ‘thionóisc’ den sórt sin.
43. Níl aon sainiú ar an téarma ‘tionóisc’ i dTreoir 2009/103, (31) a aithníodh mar choincheap atá deacair a shainiú. (32) Mar sin féin, is iondúil go dtagraíonn tionóisc do theagmhas díobhálach, neamhbheartaithe agus gan choinne. (33) I ndáil leis sin, tá sé ráite ag an gCúirt cheana féin gurb é an gnáthbhrí atá le tabhairt don choincheap sin ná teagmhas gan choinne, díobhálach agus neamhdheonach, (34) nó ‘tarlú tobann gan choinne is cúis le damáiste nó guaiseacha, amhail gortuithe nó bás’. (35)
44. A mhéid a bhaineann le córais dlí náisiúnta, léirítear in aithris 9 de Threoir 2021/2118 go bhfuil cineálacha éagsúla cur chuige náisiúnta ann maidir leis an gcoincheap sin a chur i bhfeidhm, agus a mhéid a bhaineann le trácht ar bhóithre agus dliteanas sibhialta, gur roghnaigh roinnt Ballstát gníomhartha d’aon ghnó a eisiamh ón sainiú ar thionóisc. (36) Thairis sin, tá an bharúil sin comhsheasmhach leis an gcur chuige comhchuibhithe is bonn le Treoir 2009/103, lena leagtar síos oibleagáid neamhchoinníollach chun a áirithiú go gcumhdaítear dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid feithiclí le hárachas, chomh maith leis na heisceachtaí ón oibleagáid sin, agus corrlach lánroghnach á fhágáil ag na Ballstáit agus ceanglais bhreise na Treorach sin á gcur chun feidhme acu arb é is aidhm dóibh éifeachtacht an chumhdaigh dliteanais shibhialta sin a áirithiú. (37)
45. Dá bhrí sin, dealraíonn sé nach dtacaíonn léiriú an téarma ‘tionóisc’ – cibé acu ina ghnáthchiall nó mar a thuigtear é sa litríocht dhlíthiúil – leis an tuairim gur tionóisc den sórt sin é cás ina ndearna tiománaí mótarfheithicle damáiste nó díobháil d’aon ghnó do thríú páirtí.
46. Chiallódh sé sin nach dtagann an cás sin faoin gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ de réir bhrí na chéad mhíre d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103. Níl an cur chuige sin gan deacrachtaí, ós rud é go bhféadfaí a cheistiú an féidir raon feidhme Threoir 2009/103 – agus dá bhrí sin méid na cosanta a thugtar léi do dhaoine a ndearnadh díobháil dóibh le mótarfheithiclí – a chúngú i bhfianaise léiriú comhthéacsúil ar an Treoir sin lena nasctar go dlúth úsáid feithicle i dtionóisc amháin. I bhfocail eile, agus ag glacadh leis go bhfuil a ról mar ‘ghníomhaire réasúnach’ á chomhlíonadh ag an reachtóir, (38) d’fhéadfaí ceist a chur maidir lena mhéid is féidir rún an reachtóra a léiriú agus an coincheap ‘úsáid feithiclí’ á shainiú mar choincheap atá teoranta do dhamáiste nó do dhíobháil a dhéantar go neamhbheartaithe nó go meargánta, gan é a chur in iúl go sainráite.
47. Is fíor go gcruthaíonn na barúlacha sin mearbhall agus roghanna beartais an reachtóra a shaothraítear leis an reachtaíocht sin á léiriú. Ar thaobh amháin, luaitear go sainráite in aithris 9 de Threoir 2021/2118 gur cheart, i gcásanna áirithe, úsáid feithiclí mar mhodh chun damáiste nó díobháil phearsanta a dhéanamh d’aon ghnó a chumhdach le cúiteamh i gcomhréir le Treoir 2009/103. Ar an taobh eile, is cosúil go bhfuil an ráiteas sin contrártha d’fhoclaíocht agus do chomhthéacs Threoir 2009/103 ar cheart, ar na cúiseanna a leagtar amach i mír 42 den Tuairim seo, iad a léiriú sa chaoi nach gcumhdaítear le cúiteamh faoin Treoir sin ach damáiste nó díobháil arb í tionóisc is cúis leis. Ní mór breathnú ar an gcáineadh sin, áfach, ós rud é nach bhfuil aon fheidhm dhlíthiúil cheangailteach neamhspleách ag aithrisí ionstraime de chuid an Aontais. (39)
48. Ciallaíonn na deacrachtaí sin maidir leis an léiriú litriúil agus comhthéacsúil ar an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ go bhfuil gá ar leith leis an gcoincheap sin a scrúdú i bhfianaise na gcuspóirí a shaothraítear le Treoir 2009/103. (40)
3. Cuspóirí Threoir 2009/103
49. Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir cuspóirí Threoir 2009/103 agus cuspóir na scéimeanna náisiúnta dlí lena rialaítear árachas éigeantach mótarfheithiclí. Saothraítear a cuspóirí sonracha féin leis an Treoir sin, (41) lena n‑áirítear, go háirithe, saorghluaiseacht agus seirbhísí a chur chun cinn. Ní gá go mbeadh ábhar imní den sórt sin lárnach in ábhair imní na ndlíthe náisiúnta nó níl a leithéid d’ábhar imní lárnach ar chor ar bith, arb é is príomhchuspóir na ndlíthe sin, mar shampla, cearta agus dualgais árachóra atá faoi dhliteanas cúiteamh a íoc as an damáiste atá i gceist a chinneadh. (42) Tá cosaint na n‑íospartach ábhartha, áfach, do bhearta an Aontais agus do bhearta náisiúnta araon.
50. Tugaim faoi deara, sa chéad áit, go bhfuil Treoir 2009/103 bunaithe ar Airteagal 95(1) CE (Airteagal 114(1) CFAE anois), lena dtugtar cumhacht do Pharlaimint na hEorpa agus do Chomhairle an Aontais Eorpaigh bearta a ghlacadh maidir le comhfhogasú na bhforálacha arb é is cuspóir dóibh bunú agus oibriú an mhargaidh inmheánaigh. Ní thagraíonn an Treoir sin d’fhorálacha na gConarthaí arb é is aidhm dóibh comhar breithiúnach a éascú in ábhair choiriúla a bhfuil gné thrasteorann ag baint leo ná, go háirithe, d’Airteagal 82(2) CFAE, murab ionann agus, mar shampla, Treoir 2012/29/AE, lena bhféachtar le leibhéal na cosanta d’íospartaigh a mhéadú, go háirithe faoi chuimsiú imeachtaí coiriúla. (43)
51. Is é is cuspóir d’Airteagal 114 CFAE a áirithiú go mbainfear amach na cuspóirí a leagtar amach in Airteagal 26 CFAE, lena bhféachtar le feidhmiú an mhargaidh inmheánaigh a bhunú, ar limistéar gan teorainneacha inmheánacha é ina n‑áirithítear saorghluaiseacht daoine, earraí, seirbhísí agus caipitil. I ndáil leis sin, ní mór, ar an gcéad dul síos, bearta maidir le comhfhogasú na bhforálacha reachtaíochta nó rialúcháin nó riaracháin atá ceaptha sna Ballstáit a bheith i ngníomh reachtach arna ghlacadh ar bhonn Airteagal 114 CFAE agus, ar an dara dul síos, ní mór bunú agus feidhmiú an mhargaidh inmheánaigh sin a bheith mar chuspóir leis. (44) Os a choinne sin, tagann íospartaigh na coireachta faoi Theideal V de Chonradh FAE, lena mbunaítear inniúlacht an Aontais Eorpaigh reachtaíocht a rith i réimse na saoirse, na slándála agus an cheartais bunaithe ar urraim do chearta bunúsacha agus do chórais agus traidisiúin éagsúla dlí na mBallstát. Dá bhrí sin, tá idirdhealú soiléir ann idir na cuspóirí a shaothraítear le Conradh FAE maidir le bearta lena gcuirtear an margadh inmheánach chun cinn agus na bearta sin arb é is aidhm dóibh an choireacht a chosc agus a chomhrac. Níor cheart neamhaird a thabhairt ar na difríochtaí sin.
52. Sa dara háit, ba mhaith liom a chur in iúl nach bhfuil aon fhorálacha dlíthiúla i dTreoir 2009/103 a thugann le fios go raibh sé beartaithe íospartaigh coireanna d’aon ghnó a rinneadh agus mótarfheithicil á húsáid a chosaint. Chun bheith níos beaichte, ní luaitear in aon cheann de na hairteagail sa ghníomh reachtach sin go raibh sé beartaithe ag an reachtas íospartaigh den sórt sin a chúiteamh ar bhealach ‘chomh gar agus is féidir’ don chúiteamh is iníoctha le híospartaigh tionóiscí faoi Airteagail 3 agus 10 den Treoir sin. Dá bhrí sin, dealraíonn sé go bhfuil Treoir 2009/103 fréamhaithe i loighic an mhargaidh inmheánaigh seachas i loighic na n‑ábhar coiriúil, a thagann faoi chreat eile, réimse inar chinn an reachtóir brath ar ionstraimí eile.
53. I bhfianaise an mhéid sin roimhe seo, measaim, in ainneoin na débhríochtaí atá inchurtha i leith fhoclaíocht na bhforálacha lena mbaineann agus a gcomhthéacs araon i dTreoir 2009/103, agus i leith na modhanna mearbhlacha arna nglacadh ag an reachtas chun a raon feidhme a shainiú agus a mhíniú, gurb é an léiriú is comhsheasmhaí, i bhfianaise raon feidhme Airteagail 82 agus 114 CFAE faoi seach, nach féidir damáiste nó díobháil a dhéantar d’aon ghnó le mótarfheithicil a áireamh sa choincheap ‘úsáid feithiclí’. I ndáil leis sin, creidim, gan beann ar a hábhar, nach féidir le haithris 9 de Threoir 2021/2118 an measúnú sin a aisiompú, ós rud é nach bhfuil ábhar na haithrise sin cuimsithe go sainráite sna hairteagail atá i gcorp na Treorach sin. Is léir ó chásdlí socair na Cúirte gurb iad forálacha an ghnímh reachtaigh amháin agus ní a aithrisí (45) na modhanna trína bhfeidhmíonn reachtóir an Aontais a inniúlacht chun reachtaíocht a rith agus, go sonrach, chun comhchuibhiú a dhéanamh ar na rialacha maidir le, inter alia, cúiteamh d’íospartaigh a ndearnadh damáiste nó díobháil dóibh le mótarfheithicil. Ós rud é go bhfuil dlúthbhaint ag an gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ leis an gcoincheap ‘tionóisc’, mar a léirítear thuas, ní chumhdaítear le Treoir 2009/103 an cúiteamh as damáiste nó díobháil a dhéantar d’íospartaigh má léiríonn staid mheabhrach dhéantóir na coire rún d’aon ghnó damáiste nó díobháil a dhéanamh don íospartach, agus is ábhar é sin atá fós faoi inniúlacht na mBallstát.
4. Cur i bhfeidhm maidir leis an gcás seo
54. Is í an chúirt a rinne an tarchur amháin atá freagrach as measúnú foriomlán a dhéanamh ar na fíorais agus na saincheisteanna dlíthiúla ábhartha go léir chun an díospóid sna príomhimeachtaí a réiteach. Mar sin féin, níl aon rud ann chun cosc a chur ar an gCúirt freagra úsáideach a thabhairt don chúirt a rinne an tarchur trí threoir a thabhairt don chúirt sin maidir le léiriú dhlí an Aontais a bheadh riachtanach don chúirt sin chun rialú a thabhairt ar an díospóid sin. I ndáil leis sin, ba cheart an mhodheolaíocht a thuairiscítear i míreanna 23 go 31 den Tuairim seo a chur i bhfeidhm chun a chinneadh an dócha go n‑aicmeofar imthosca amhail iad siúd sna príomhimeachtaí mar ábhar a thagann faoi raon feidhme ‘úsáid feithiclí’. Mar a luaigh mé i míreanna 27 go 30 den Tuairim seo, ní mór a chinneadh leis an measúnú sin an raibh an fheithicil lena mbaineann á húsáid ar bhealach atá comhsheasmhach lena gnáthfheidhm nuair a rinne sí an damáiste nó an díobháil atá i gceist. Leanann sé freisin, ó mhíreanna 32 go 53 den Tuairim seo, go bhfuil bunú staid mheabhrach an tiománaí maidir leis an damáiste nó an díobháil a rinneadh ábhartha chun a chinneadh an dtagann gníomh ba chúis leis an díobháil sin faoi raon feidhme Threoir 2009/103, ós rud é nach gcumhdaítear le forálacha na Treorach sin ach damáiste nó díobháil a tharla de dheasca tionóisce (staid mheabhrach neamhbheartaithe maidir leis na hiarmhairtí).
55. Agus an mhodheolaíocht mar a achoimrítear sa mhír roimhe seo á meas, is fíor go bhféadfadh imthosca na bpríomhimeachtaí mearbhall a chruthú. Dá bhrí sin, is léir ón gcomhad atá os comhair na Cúirte agus ón éisteacht gur úsáideadh an fheithicil atá i gceist – leis an tiománaí agus leis an bpaisinéir ar bord – chun taisteal ar bhóthar poiblí chun radharc an teagmhais thragóidigh a raibh bás duine mar thoradh air a bhaint amach agus ansin teitheadh uaidh. Mar sin féin, is léir freisin gurb é a bhí sa ghníomh, as ar eascair an damáiste nó an díobháil atá i gceist sna príomhimeachtaí, úsáid d’aon ghnó na feithicle sin go sonrach chun an damáiste nó an díobháil sin a dhéanamh. (46) Leanann sé ón ordú tarchuir gur suíodh le breithiúnas cúirte gur thiomáin AHM a fheithicil gan árachas d’aon ghnó, ar ardluas agus gan na ceannsoilse a lasadh, chun AMV a bhualadh go foréigneach faoi dhó. Míníonn an chúirt a rinne an tarchur go raibh sé ar intinn ag AHM deireadh a chur le saol AMV nó go raibh an‑fhéidearthacht go dtarlóidh a leithéid mar thoradh ar a ghníomhartha.
56. Sna himthosca sin, agus faoi réir an fhíoraithe atá le déanamh ag an gcúirt a rinne an tarchur, ní féidir a mheas go dtagann an úsáid a bhaintear as an bhfeithicil sa chás seo faoin gcoincheap ‘úsáid feithiclí’ de réir bhrí na chéad mhíre d’Airteagal 3 agus, dá bhrí sin, Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103. Dá bhrí sin, ní féidir aon chúiteamh as an damáiste agus as an díobháil sin a dhíorthú ón gcumhdach dá bhforáiltear ann, má shuitear go soiléir go raibh staid mheabhrach an tiománaí de chineál a d’fhág go ndearna sé gníomh d’aon ghnó chun an díobháil atá i gceist a dhéanamh, eadhon bás duine. (47)
57. I mo thuairimse, thabharfadh aon chur chuige eile brí cheangailteach d’aithris a bheadh contrártha go soiléir le cásdlí seanbhunaithe na Cúirte maidir le ról na n‑aithrisí i léiriú fhorálacha dhlí an Aontais. (48)
58. I bhfianaise na mbreithnithe go léir roimhe seo, molaim go bhfreagródh an Chúirt an chéad cheist a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú mar seo a leanas: ní mór Airteagal 3(1) agus Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103, arna léamh i bhfianaise aithris 9 de Threoir 2021/2118, a léiriú sa chaoi nach bhforchuirtear oibleagáid ar Bhallstát damáiste nó díobháil arna déanamh le mótarfheithicil a chúiteamh, ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi Threoir 2009/103, má shuitear go léiríonn staid mheabhrach an tiománaí rún d’aon ghnó an díobháil atá i gceist a dhéanamh, amhail bás duine. Mar sin féin, tá sé de shaoirse ag na Ballstáit fós é sin a dhéanamh.
C. An dara ceist a tharchuirtear
59. Leis an dara ceist, fiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur, go bunúsach, faoi na coinníollacha faoinar féidir a mheas go gcúitíonn scéim cúitimh i leith damáiste a rinneadh d’aon ghnó le mótarfheithicil na daoine díobhálaithe ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi Threoir 2009/103.
60. Ar na cúiseanna a leagtar amach sa roinn roimhe seo, measaim nach gá an cheist sin a fhreagairt. Mar sin féin, mura gcloíonn an Chúirt leis an tuairim sin agus má chinneann sí, go bunúsach, go bhforáiltear go hintuigthe le Treoir 2009/103 – sa leagan is infheidhme maidir leis na fíorais sna príomhimeachtaí – gur cheart damáiste arna dhéanamh d’aon ghnó ag tiománaí feithicle, nár comhlíonadh an oibleagáid árachais ina leith, a chúiteamh i gcomhréir le ceanglais Airteagal 10 den Treoir sin, nó ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don tiománaí sin, tabharfaidh mé aghaidh ar an tsaincheist sin go hachomair ar mhaithe le hiomláine.
61. Chinn an Chúirt go comhsheasmhach go bhfuil an oibleagáid cumhdach árachais a sholáthar i gcoinne dliteanas sibhialta i leith damáiste nó díobháil a dhéanann mótarfheithiclí do thríú páirtithe éagsúil le méid an chúitimh atá le tabhairt dóibh ar bhonn dliteanas sibhialta ginearálta. Cé go sainítear agus go ráthaítear an chéad cheann le reachtaíocht an Aontais, rialaítear an dara ceann, go bunúsach, leis an dlí náisiúnta. (49) Dá bhrí sin, mar atá dlí an Aontais faoi láthair, tá sé de shaoirse i gcónaí ag na Ballstáit, i bprionsabal, a chinneadh, go háirithe, cén damáiste nó díobháil arb iad mótarfheithiclí is cúis leis, méid an chirt chun cúitimh agus na daoine nach mór dóibh a bheith i dteideal cúitimh. Cuirtear srian ar an tsaoirse sin leis an Treoir sin, áfach, a mhéid a fhágann sí go bhfuil cumhdach cineálacha áirithe damáiste nó díobhála éigeantach, agus íosmhéideanna cumhdaigh arna gcinneadh leis an Treoir sin á sonrú. Tá ‘díobhálacha pearsanta’, mar a leagtar amach san fhomhír dheireanach d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103, i measc na gcineálacha damáiste nó díobhála a bhfuil cumhdach éigeantach ina leith. (50)
62. Sa chomhthéacs sin agus ag féachaint do na sainchumais shuntasacha a fhanann faoi inniúlacht na mBallstát sa réimse sin, ní mór do chúiteamh atá chomh gar agus is féidir don chúiteamh dá bhforáiltear le Treoir 2009/103, go háirithe, na híosmhéideanna a leagtar síos leis an Treoir sin a chomhlíonadh agus na cineálacha damáiste nó díobhála a shonraítear inti a chumhdach, lena n‑áirítear damáiste neamhábhartha. Ina theannta sin, maidir leis na daoine atá i dteideal cúiteamh a fháil as damáiste neamhábhartha den sórt sin faoi Threoir 2009/103, ceanglaítear ar na Ballstáit a áirithiú go gcumhdófar leis an árachas éigeantach na híosmhéideanna a leagtar síos i dTreoir 2009/103 cúiteamh is iníoctha, faoina ndlí náisiúnta maidir le dliteanas sibhialta, as damáiste neamhábhartha a bhain do neasghaolta íospartach tionóiscí tráchta ar bhóithre. (51) Tá feidhm ag na breithnithe céanna i gcás feithicil neamhárachaithe, ós rud é gur gá go mbeadh an toradh céanna ar raon feidhme Airteagal 3 agus Airteagal 10 den Treoir sin don íospartach lena mbaineann.
63. Mar sin féin, is faoin gcúirt a rinne an tarchur atá sé na tosca sin go léir a fhíorú.
64. I bhfianaise na mbreithnithe go léir roimhe seo, agus má mheasann an Chúirt gur gá, molaim go bhfreagródh an Chúirt an dara ceist a tharchuirtear mar seo a leanas: féadfar scéim cúitimh i leith damáiste nó díobháil a rinneadh d’aon ghnó le mótarfheithicil a mheas mar scéim lena gcúitítear na daoine díobhálaithe ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi Threoir 2009/103 má chomhlíontar na híosmhéideanna a leagtar síos leis an Treoir sin agus má chumhdaítear na cineálacha damáiste a shonraítear inti, lena n‑áirítear damáiste neamhábhartha a bhain do neasghaolta íospartach tionóiscí tráchta ar bhóithre.
IV. Conclúid
65. I bhfianaise na mbreithnithe go léir roimhe seo, molaim go bhfreagródh an Chúirt na ceisteanna a tharchuir an Tribunal Supremo (an Chúirt Uachtarach, an Spáinn) mar seo a leanas:
(1) Maidir le hAirteagal 3(1) agus Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin, arna léamh i bhfianaise aithris 9 de Threoir (AE) 2021/2118 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 24 Samhain 2021 lena leasaítear Treoir 2009/103,
ní mór léiriú a dhéanamh mar seo a leanas:
ní fhorchuirtear oibleagáid ar Bhallstát damáiste nó díobháil arna déanamh le mótarfheithicil a chúiteamh, ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi Threoir 2009/103, má shuitear go léiríonn staid mheabhrach an tiománaí rún d’aon ghnó an díobháil atá i gceist a dhéanamh, amhail bás duine. Mar sin féin, tá sé de shaoirse ag na Ballstáit fós é sin a dhéanamh.
(2) Féadfar scéim cúitimh i leith damáiste nó díobháil a rinneadh d’aon ghnó le mótarfheithicil a mheas mar scéim lena gcúitítear na daoine díobhálaithe ar bhealach atá chomh gar agus is féidir don chaoi a gcúiteofaí iad faoi Threoir 2009/103 má chomhlíontar na híosmhéideanna a leagtar síos leis an Treoir sin agus má chumhdaítear na cineálacha damáiste a shonraítear inti, lena n‑áirítear damáiste neamhábhartha a bhain do neasghaolta íospartach tionóiscí tráchta ar bhóithre.
1 Bunteanga: an Béarla.
2 IO 2009 L 263, lch. 11.
3 IO 2021 L 430, lch. 1.
4 Hugo, V., Actes et paroles, lch. 554.
5 Féach, i ndáil leis sin, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Biondi in Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, mír 2 agus, go háirithe, fonóta 3).
6 Féach, chuige sin, breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 33 agus an cásdlí dá dtagraítear).
7 Féach, i ndáil leis sin, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Biondi in Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, mír 2 agus, go háirithe, fonóta 5).
8 Féach, chuige sin, breithiúnas an 10 Meitheamh 2021, Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:475, mír 23 agus an cásdlí dá dtagraítear).
9 Féach, chuige sin, aithris 2 de Threoir 2021/2118.
10 Féach, chuige sin, breithiúnas an 4 Meán Fómhair 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, míreanna 36 agus 37 agus an cásdlí dá dtagraítear).
11 Féach, chuige sin, breithiúnas an 19 Meán Fómhair 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, mír 48 agus an cásdlí dá dtagraítear).
12 Féach, chuige sin, breithiúnas an 5 Márta 2024, Kočner v Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, mír 59 agus an cásdlí dá dtagraítear).
13 Féach, chuige sin, breithiúnas an 4 Meán Fómhair 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, mír 56).
14 Féach, chuige sin, breithiúnas an 4 Meán Fómhair 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, míreanna 37 go 40); níl an coinníoll sin i gceist sna príomhimeachtaí, ós rud é nach bhfuil aon amhras ann nach mór an carr ba chúis leis an eachtra tragóideach i gcroílár an cháis a mheas mar fheithicil de réir bhrí na Treorach sin.
15 Féach, chuige sin, ordú an 29 Deireadh Fómhair 2021, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (C‑688/20, EU:C:2021:897, mír 28 agus an cásdlí dá dtagraítear).
16 Féach, chuige sin, breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 31 agus an cásdlí dá dtagraítear).
17 Breithiúnas an 20 Meitheamh 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, mír 35 agus an cásdlí dá dtagraítear).
18 Breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 38).
19 Féach Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Medina in KBC Verzekeringen(C‑323/25, EU:C:2026:572, míreanna 32 go 52).
20 Breithiúnas an 20 Meitheamh 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, mír 35 agus an cásdlí dá dtagraítear).
21 Breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 39).
22 Breithiúnas an 15 Samhain 2018, BTA Baltic Insurance Company (C‑648/17, EU:C:2018:917, mír 36).
23 Breithiúnas an 20 Meitheamh 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, mír 41).
24 Mar shampla, tarracóir talmhaíochta nár úsáideadh, tráth na tionóisce atá i gceist, ach chun an chumhacht tiomána ba ghá a ghiniúint chun caidéal spraeire luibhicíde a thiomáint, níor measadh gur modh iompair é ann féin (breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade, C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 41).
25 Cáineadh an cur chuige sin; maidir leis an bpointe sin, féach, mar shampla, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Bobek in Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:125).
26 Féach, chuige sin, breithiúnas an 12 Feabhra 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, mír 24 agus an cásdlí dá dtagraítear).
27 Breithiúnas an 4 Meán Fómhair 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, mír 36 agus an cásdlí dá dtagraítear).
28 Tá an téarma ‘tionóisc’ le feiceáil in Airteagail 1, 2, 5, 6, 8, 10, 12, 13, 15 agus 17 go 25 de Threoir 2009/103.
29 Togra le haghaidh Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle lena leasaítear Treoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin (COM(2018) 336 final), an 24 Bealtaine 2018.
30 Breithiúnas an 19 Meán Fómhair 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, mír 31 agus an cásdlí dá dtagraítear).
31 Maidir leis an bpointe sin, féach, mar shampla, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Mengozzi in Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:106, mír 32).
32 Féach, i ndáil leis sin, Bakouche, D., ‘L’accident: responsabilité civile et assurances’, Responsabilité civile et assurances, Iúil-Lúnasa 2014, lch. 5.
33 Féach Cornu, G., Vocabulaire juridique, PUF, Páras, 2024.
34 Breithiúnas an 19 Nollaig 2019, Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127, mír 35).
35 Breithiúnas an 17 Nollaig 2020, CLCV agus páirtithe eile (Feiste sháraithe díosail) (C‑693/18, EU:C:2020:1040, mír 108).
36 Mar shampla, cuireadh i dtábhacht i gcomhthéacs dhlíchóras na Fraince ‘ó thaobh na sanasaíochta de (accidens: rud a tharlaíonn trí sheans), tagraíonn an téarma “tionóisc” d’eachtra a tharlaíonn gan choinne – aniar aduaidh, mar dhea – teagmhas tobann agus gan choinne. Dá bhrí sin, comhfhreagraíonn tionóisc, ar an gcéad amharc, do theagmhas tobann as a n‑eascraíonn damáiste neamhbheartaithe. Ciallaíonn sé sin, má rinneadh an damáiste d’aon ghnó, nach tionóisc é a thuilleadh, i ndáiríre. Ón taobh sin de, eisiatar leis an gcásdlí ó aicmiú teagmhais mar “thionóisc” an cás ina bhfuil tiománaí nó coimeádaí na feithicle lena mbaineann, nó fiú tríú páirtí, ciontach i mí-iompar d’aon ghnó nó, ar a laghad, i mí-iompar toiliúil’ (Leduc, F., ‘Le cœur et la raison en droit des accidents de la circulation’, Responsabilité civile et assurances, Márta 2009).
37 Mar shampla, foráiltear le hAirteagal 9 de Threoir 2009/103 go mbeidh an t‑árachas dá dtagraítear in Airteagal 3 éigeantach ar a laghad i ndáil le roinnt íosmhéideanna a shainítear san Airteagal sin, atá gan dochar d’aon ráthaíochtaí níos airde a fhéadfaidh na Ballstáit a fhorordú. Thairis sin, chuir an Chúirt in iúl go comhsheasmhach go bhfuil méid an chúitimh atá le deonú ar bhonn dhliteanas sibhialta an duine árachaithe faoi rialú, go bunúsach, ag an dlí náisiúnta (breithiúnas an 17 Márta 2011, Carvalho Ferreira Santos, C‑484/09, EU:C:2011:158, mír 31 agus an cásdlí dá dtagraítear). Ina theannta sin, maidir le hAirteagal 10 de Threoir 2009/103 agus na comhlachtaí atá freagrach as cúiteamh a leagtar síos san Airteagal sin, leanann na Ballstáit de bheith inniúil chun a mheas go bhfuil cúiteamh ó na comhlachtaí sin ina chúiteamh fochuideachta nó neamh-fhochuideachta.
38 Lenaerts, K. agus Gutiérrez-Fons, J.A., ‘To say what the law of the EU is: Methods of interpretation and the European Court of Justice’, Columbia Journal of European Law, Iml. 20, Uimh. 2, 2014, lch. 20.
39 Féach míreanna 19 go 21 den Tuairim seo.
40 Ba cheart a mheabhrú i ndáil leis sin ‘i gcás ina bhfuil an fhoráil de dhlí an Aontais atá i gceist débhríoch, doiléir nó neamhiomlán, go n‑oibríonn na modhanna léirithe uile a úsáideann CBAE ar bhealach a threisíonn a chéile’ (Lenaerts, K. agus Gutiérrez-Fons, J.A., fonóta 38, op. cit., lch. 61).
41 Breithiúnas an 28 Samhain 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, mír 33 agus an cásdlí dá dtagraítear).
42 Hocquet‑Berg, S., ‘La notion d’accident de la circulation’, Responsabilité civile et assurances, Iúil-Lúnasa 2014, lch. 34.
43 Treoir ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 25 Deireadh Fómhair 2012 lena mbunaítear íoschaighdeáin maidir le cearta, tacaíocht agus cosaint íospartaigh na coireachta, agus a chuirtear in ionad Chinneadh Réime 2001/220/CGB ón gComhairle (IO 2012 L 315, lch. 57). Maidir leis an ábhar sin, tugaim faoi deara go leagtar síos le Treoir 2009/103 ceanglais mhionsonraithe maidir leis na híosmhéideanna a chumhdaítear le hárachas éigeantach, rud nach amhlaidh i gcás Threoir 2012/29. I ndáil leis sin, baineann Treoir 2004/80/CE ón gComhairle an 29 Aibreán 2004 maidir le cúiteamh d’íospartaigh na coireachta (IO 2004 L 261, lch. 15) le cúiteamh as na gortuithe a d’fhulaing íospartaigh na coireachta agus na scéimeanna náisiúnta cúitimh nach mór a chur chun feidhme ina leith sin, ach go bunúsach baineann sí le saorghluaiseacht daoine nádúrtha agus a gcosaint a áirithiú i gcás díobháil a fulaingíodh i mBallstát eile.
44 Féach, i ndáil leis sin, Tuairim an Abhcóide Ghinearálta Kokott in Philip Morris Brands agus páirtithe eile (C‑547/14, EU:C:2015:853, mír 55 agus an cásdlí dá dtagraítear).
45 Féach, chuige sin, breithiúnas an 5 Márta 2024, Kočner v Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, mír 59 agus an cásdlí dá dtagraítear), dá dtagraítear thuas sa Tuairim seo. Maidir leis an ábhar sin, chuir an tAbhcóide Ginearálta Szpunar i bhfios go láidir, ina Thuairim i gCásanna Uamtha X agus Visser (C‑360/15 agus C‑31/16, EU:C:2017:397, mír 132), ‘i ndlíchóras an Aontais, go bhfuil siad tuairisciúil agus nach bhfuil siad saintreorach.’ Féach freisin, den Heijer, M., van Os van den Abeelen, T. agus Maslyka, A., ‘On the use and misuse of recitals in European Union law’, Amsterdam Law School Legal Studies Research PaperUimh. 2019-31, Lár-ionad Amstardam don Dlí Idirnáisiúnta, 2019.
46 Is léir ón ordú tarchuir gur gearradh téarma príosúnachta 16 bliana agus 8 mí ar AHM, mar dhéantóir an dúnmharaithe réamhbheartaithe, agus, mar dhéantóir coire atá freagrach as coir i gcoinne sábháilteacht tráchta, gur gearradh téarma príosúnachta 4 mhí air.
47 Féach, ina leith sin, an sampla atá áibhéalach d’aon ghnó a thug an tAbhcóide Ginearálta Bobek i bhfonóta 20 dá Thuairim in Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny z siedzibą (C‑383/19, EU:C:2020:1003).
48 Féach mír 44 den Tuairim seo.
49 Breithiúnas an 12 Feabhra 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, mír 35 agus an cásdlí dá dtagraítear).
50 Breithiúnas an 15 Nollaig 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, míreanna 37 agus 38 agus an cásdlí dá dtagraítear).
51 Breithiúnas an 15 Nollaig 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C-577/21, EU:C:2022:992, míreanna 40 go 42 agus an cásdlí dá dtagraítear).