Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

L. MEDINA

van 16 juli 2026 (1)

Zaak C‑328/25

Consorcio de Compensación de Seguros

tegen

Ministerio Fiscal,

MLVM,

LRMG,

LMR,

JMV,

LMMV,

AHM

[verzoek van de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje) om een prejudiciële beslissing]

„ Prejudiciële verwijzing – Richtlijn 2009/103/EG – Richtlijn (EU) 2021/2118 – Verplichte verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven – Motorrijtuig dat is gebruikt om een misdrijf tegen een persoon te plegen – Schadeloosstelling van het slachtoffer – Begrip ‚deelneming aan het verkeer van voertuigen’ – Begrip ‚ongeval’ – Schadevergoedingsregeling ”






I.      Inleiding

1.        Dit verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van richtlijn 2009/103/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 betreffende de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven en de controle op de verzekering tegen deze aansprakelijkheid(2), in het licht van overweging 9 van richtlijn (EU) 2021/2118 van het Europees Parlement en de Raad van 24 november 2021 tot wijziging van richtlijn [2009/103](3). Meer in het bijzonder rijst in de onderhavige zaak onder meer de vraag of het opzettelijke gebruik van een motorrijtuig als middel om lichamelijk letsel of de dood van een ander te veroorzaken, valt onder het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” in de zin van artikel 3, eerste alinea, van richtlijn 2009/103.

2.        In de collectieve verbeelding van hedendaagse westerse samenlevingen wordt een motorrijtuig over het algemeen als een symbool van vrijheid beschouwd. Of het nu gaat om een literair meesterwerk van Jack Kerouac („On the Road”) of een cinematografisch meesterwerk van Ridley Scott („Thelma & Louise”), in de westerse cultuur komt dit symbool vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw steeds weer terug. Evenwel heeft Victor Hugo al lang voor deze tijd, in 1846, in een toespraak voor de Chambre des pairs (Hogerhuis, Frankrijk) benadrukt dat vrijheid volgens hem „verantwoordelijkheid met zich meebrengt” en dat hij behoorde „tot degenen die niet willen dat men vrijheid geniet zonder daarvoor de verantwoordelijkheid te dragen”.(4)

3.        Dit is de geest van verantwoordelijkheid die in zekere zin tot uitdrukking komt in de huidige verplichting om een voertuig te verzekeren. Juist in deze geest heeft de Uniewetgever immers vanaf 1972 een reeks richtlijnen vastgesteld over de verplichte verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven(5), welk gebied geleidelijk is geharmoniseerd om de slachtoffers van door motorrijtuigen veroorzaakte ongevallen te beschermen(6). In deze context heeft het Hof zich reeds meermaals over de uitlegging van deze richtlijnen uitgesproken, onder meer om het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” te definiëren.(7) De omvang van de door de wettelijkeaansprakelijkheidsverzekering gedekte schade leidt echter steeds weer tot nieuwe vragen, zoals die welke in de onderhavige zaak centraal staan.

4.        In de onderhavige zaak zijn de omstandigheden die twijfel doen rijzen over de uitlegging van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” bijzonder ernstig. Een motorrijtuig is namelijk gebruikt om een andere persoon te doden.

II.    Hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof

5.        In de ochtend van 12 juli 2020 raakte AHM buiten een nachtclub in Spanje verwikkeld in een vechtpartij met verschillende personen, onder wie AMV. Na de vechtpartij startte AHM, die nooit in het bezit was geweest van een rijbewijs, zijn auto, waarvoor hij géén verplichte wettelijkeaansprakelijkheidsverzekering had afgesloten. Hij stuurde deze opzettelijk met hoge snelheid en met gedoofde koplampen in de richting van AMV, die over het trottoir liep, en reed hem aan. Na die eerste aanrijding keerde AHM de auto en reed hij over AMV heen. AMV overleed later die dag aan de vele verwondingen die hij had opgelopen.

6.        Ten tijde van de feiten van het hoofdgeding bestonden er in Spanje twee regelingen naast elkaar die konden leiden tot schadeloosstelling van personen die schade hebben geleden die is veroorzaakt door een motorrijtuig, namelijk een regeling voor de vergoeding van schade die is veroorzaakt met een motorrijtuig en een stelsel van overheidssteun voor slachtoffers van opzettelijke geweldsdelicten.

7.        Bij beslissing van 19 september 2022, die bij een latere beslissing is aangevuld, heeft de Audiencia Provincial de Barcelona [rechter in eerste aanleg Barcelona (juryrechtbank), Spanje] AHM veroordeeld tot 16 jaar en 8 maanden gevangenisstraf als pleger van het delict van moord met voorbedachten rade en tot 4 maanden gevangenisstraf als strafrechtelijk aansprakelijke pleger van een delict tegen de verkeersveiligheid. Daarnaast heeft de Audiencia Provincial de Barcelona hem veroordeeld tot betaling van kosten en schadevergoeding. Ook de Consorcio de Compensación de Seguros (Spaanse overheidsonderneming die optreedt als verzekeraar en garantiefonds; hierna: „Consorcio”) is als rechtstreeks en hoofdelijk wettelijk aansprakelijke partij veroordeeld tot betaling van schadevergoedingen, onverminderd haar recht op regres.

8.        De Consorcio heeft hoger beroep ingesteld bij de civiele kamer en strafkamer van de Tribunal Superior de Justicia de Cataluña (hoogste rechterlijke instantie van de autonome regio Catalonië, Spanje), die bij arrest van 7 maart 2023 het in eerste aanleg gewezen vonnis heeft bevestigd. Het bedrag van de door de Consorcio te betalen schadevergoeding en het aantal begunstigden werden evenwel iets verlaagd. De Consorcio werd met name vrijgesteld van betaling van schadevergoeding aan de grootouders van het slachtoffer.

9.        De Consorcio heeft cassatieberoep ingesteld bij de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje), de verwijzende rechter. Zij verzoekt om vernietiging van het arrest van 7 maart 2023, met name op grond dat het voorwerp van de procedure in het hoofdgeding geen betrekking heeft op de „deelneming aan het verkeer van een voertuig”. Dit zou voortvloeien uit artikel 1, lid 6, van Real Decreto Legislativo 8/2004, de 29 de octubre, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley sobre responsabilidad civil y seguro en la circulación de vehículos a motor (koninklijk wetgevingsbesluit 8/2004 van 29 oktober houdende goedkeuring van de herziene tekst van de wet inzake wettelijke aansprakelijkheid en verzekering in het motorrijtuigenverkeer), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, dat bepaalt dat „het gebruik van een motorrijtuig als instrument voor het opzettelijk plegen van delicten tegen personen of eigendommen [...] niet [wordt] beschouwd als deelneming aan het verkeer van een voertuig”.

10.      De verwijzende rechter betwijfelt of die Spaanse regeling verenigbaar is met het Unierecht, met name gelet op de bewoordingen van overweging 9 van richtlijn 2021/2118, waaruit in wezen blijkt dat de lidstaten ofwel ervoor moeten zorgen dat opzettelijk met behulp van een motorrijtuig veroorzaakte schade overeenkomstig richtlijn 2009/103 wordt gedekt, ofwel moeten voorzien in een alternatieve, gelijkwaardige schadevergoedingsregeling die waarborgt dat die schade wordt vergoed op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de vergoedingsregelingen van deze richtlijn. De verwijzende rechter merkt echter op dat richtlijn 2021/2118 ratione temporis niet van toepassing is op de feiten van het hoofdgeding. Tegen deze achtergrond vraagt de verwijzende rechter zich af of de oorspronkelijke versie van richtlijn 2009/103 reeds voorzag in het in overweging 9 van richtlijn 2021/2118 bedoelde beginsel van een gelijkwaardige schadevergoeding. Zo ja, dan wenst deze rechter te vernemen of de Spaanse staatsregeling voor de vergoeding van schade die voortvloeit uit opzettelijk met behulp van een motorrijtuig gepleegde strafbare feiten, kan worden geacht te voorzien in schadevergoedingsregelingen die „zo dicht mogelijk liggen bij” die van richtlijn 2009/103.

11.      In die omstandigheden heeft de Tribunal Supremo de behandeling van de zaak geschorst en, bij een beslissing die op 13 mei 2025 ter griffie van het Hof is ingekomen, het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)      Vormt het beginsel dat alle personen die slachtoffer zijn geworden van het gebruik van motorrijtuigen, met inbegrip van slachtoffers van een opzettelijke, met behulp van een rijdend voertuig gepleegde aanval, een gelijkwaardige schadevergoeding krijgen, welk beginsel uitdrukkelijk is neergelegd in overweging 9 van richtlijn [2021/2118], geldend Unierecht sinds de oorspronkelijke versie van richtlijn [2009/103]?

2)      Indien het antwoord op de eerste vraag bevestigend luidt, kan een ten laste van de staat komende schadevergoedingsregeling die ook van toepassing is op slachtoffers van opzettelijk met motorrijtuigen gepleegde delicten, maar de bedragen van de schadevergoeding vermindert (in bepaalde gevallen zelfs met meer dan de helft) en bepaalde begunstigden uitsluit, dan worden beschouwd als een regeling die dicht ligt bij het stelsel van verplichte verzekering, waardoor het niet meer nodig is om die slachtoffers te laten vallen onder de dekking waarin richtlijn [2009/103] voorziet?”

12.      Het Hof heeft schriftelijke opmerkingen ontvangen van een van de civiele partijen (LRMG), het Ministerio Fiscal (Openbaar Ministerie, Spanje), de Spaanse regering en de Europese Commissie. Al deze partijen hebben deelgenomen aan de terechtzitting van 21 mei 2026.

III. Analyse

A.      Inleidende opmerkingen

13.      Zoals ik in punt 3 van deze conclusie heb aangegeven, zijn bij richtlijn 2009/103 vijf eerdere richtlijnen, die inmiddels zijn ingetrokken, samengevoegd tot één richtlijn teneinde de huidige stand van het recht inzake de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven, te consolideren en te verduidelijken. Bij deze richtlijn is de inhoud van de vorige richtlijnen echter niet gewijzigd, zodat de rechtspraak betreffende deze eerdere richtlijnen kan worden toegepast bij de uitlegging van de overeenkomstige bepalingen van richtlijn 2009/103.(8) In dit verband heeft de Commissie in 2017 een evaluatie verricht van de werking van richtlijn 2009/103, waarin is geconcludeerd dat de richtlijn op een aantal punten moest worden gewijzigd om haar efficiëntie, doeltreffendheid en coherentie met andere beleidsmaatregelen van de Unie te verbeteren. Daartoe is richtlijn 2021/2118 vastgesteld.(9)

14.      In casu is het juist de opeenvolging van deze verschillende richtlijnen en meer in het bijzonder de relevantie van in richtlijn 2021/2118 opgenomen overweging 9 – op de bewoordingen waarvan ik verderop in deze conclusie nader zal ingaan – die tot de prejudiciële vragen hebben geleid.

15.      De onderliggende zorg hierbij is de vergoeding aan slachtoffers die dergelijke schade hebben geleden, gelet op het feit dat richtlijn 2009/103, ten eerste, in artikel 3 bepaalt dat iedere lidstaat de nodige maatregelen moet treffen opdat de wettelijke aansprakelijkheid met betrekking tot de deelneming aan het verkeer van voertuigen die gewoonlijk op zijn grondgebied zijn gestald, door een verzekering is gedekt(10), en, ten tweede, in artikel 10 bepaalt dat, als een ultiem middel, een orgaan moet worden ingesteld dat schade vergoedt aan slachtoffers in het geval dat de schade is veroorzaakt door een voertuig dat niet kan worden geïdentificeerd of waarvoor niet aan de in artikel 3 van deze richtlijn bedoelde verzekeringsplicht is voldaan, dit wil zeggen een voertuig waarvoor geen verzekeringsovereenkomst bestaat(11).

16.      Richtlijn 2009/103, in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versie, bevat echter geen bepalingen die uitdrukkelijk zien op schade die opzettelijk met behulp van motorrijtuigen is veroorzaakt.

17.      Niettemin staat in overweging 9 van richtlijn 2021/2118, volgens welke de lidstaten vóór 23 december 2023 de nodige maatregelen moeten vaststellen om aan deze richtlijn te voldoen, dat wanneer een lidstaat ervoor heeft gekozen om lichamelijk letsel dat of materiële schade die opzettelijk door het gebruik van een voertuig wordt toegebracht, uit te sluiten van de verplichte motorrijtuigenverzekering, hij deze rechtspraktijk moet kunnen voortzetten. Daarbij geldt echter de voorwaarde dat, om „geen afbreuk te doen aan de door richtlijn [2009/103] geboden bescherming, [...] dergelijke rechtspraktijken alleen [moeten] worden toegestaan indien een lidstaat ervoor zorgt dat in dergelijke gevallen de schade van de benadeelden wordt vergoed op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop zij op grond van richtlijn [2009/103] zouden worden vergoed”.

18.      Uit een letterlijke lezing van deze overweging volgt dus dat volgens de wetgever het gelijkwaardigheidsbeginsel in acht moet worden genomen als het gaat om de vergoeding van i) opzettelijk dan wel ii) onopzettelijk met een voertuig veroorzaakte schade, aangezien opzettelijk met een voertuig veroorzaakte schade slechts van de verplichte motorrijtuigenverzekering kan worden uitgesloten indien de benadeelden worden vergoed op een wijze die „zo dicht mogelijk ligt bij” de vergoeding die op grond van richtlijn 2009/103 zou worden toegekend. Overweging 9 maakt tevens duidelijk dat een dergelijk mechanisme moet worden gewaarborgd om „geen afbreuk te doen aan de door richtlijn [2009/103] geboden bescherming”, hetgeen lijkt te betekenen dat een dergelijke bescherming reeds ten tijde van die richtlijn bestond.

19.      Deze analyse roept op twee punten vragen op.

20.      In de eerste plaats wordt het in punt 18 van deze conclusie beschreven gelijkwaardigheidsbeginsel alleen genoemd in overweging 9 van richtlijn 2021/2118: het komt in geen van de artikelen van deze richtlijn voor. Volgens vaste rechtspraak van het Hof heeft een overweging van een handeling van de Unie geen bindende rechtskracht, maar wel een belangrijke interpretatieve waarde, voor zover zij de inhoud van een bepaling van de betrokken handeling kan preciseren en de wil van de auteur van die handeling kan verduidelijken.(12) Dit betekent dat, hoewel uit de bewoordingen van overweging 9 blijkt dat de lidstaten worden geacht ervoor te zorgen dat de vergoeding van opzettelijk door het gebruik van een voertuig veroorzaakte schade zo dicht mogelijk ligt bij de vergoeding van onopzettelijk veroorzaakte schade, deze overweging op zich geen dergelijke rechtstreekse verplichting aan de lidstaten kan opleggen.

21.      In de tweede plaats staat vast dat richtlijn 2021/2118 ten tijde van de tragische gebeurtenissen op 12 juli 2020 niet van toepassing was. In dit verband rijst, naast de in punt 20 van deze conclusie geschetste overwegingen, ook de vraag of overweging 9 van deze richtlijn relevant is voor de uitlegging van richtlijn 2009/103 en, zo ja, welke gevolgen dit heeft voor het hoofdgeding. Blijkens de beschrijving van de feitelijke context door de verwijzende rechter en de bewoordingen van de prejudiciële vragen wenst deze rechter evenwel niet te vernemen of richtlijn 2021/2118 van toepassing is op het hoofdgeding, maar enkel of het in punt 18 van deze conclusie genoemde gelijkwaardigheidsbeginsel reeds kan worden afgeleid uit richtlijn 2009/103, die op het onderhavige geding van toepassing is.

22.      Beide prejudiciële vragen moeten in het licht van de voorgaande overwegingen worden onderzocht.

B.      Eerste prejudiciële vraag

23.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de artikelen 3 en 10 van richtlijn 2009/103, gelezen in het licht van overweging 9 van richtlijn 2021/2118, aldus moeten worden uitgelegd dat schade die opzettelijk is veroorzaakt met gebruik van een voertuig waarvoor de verzekeringsplicht niet is nagekomen, krachtens eerstgenoemde richtlijn moet worden vergoed. Met andere woorden, de vraag die moet worden beantwoord is dus of schade die iemand opzettelijk met gebruik van een motorrijtuig heeft veroorzaakt, binnen de werkingssfeer van richtlijn 2009/103 valt.

1.      Afbakening van de werkingssfeer van artikel 3 van richtlijn 2009/103 aan de hand van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen”

24.      De werkingssfeer van richtlijn 2009/103 is in geen van de artikelen ervan duidelijk omschreven. Bijgevolg bestaat hierover een lange reeks arresten van het Hof, die in grote lijnen als volgt kan worden samengevat. Richtlijn 2009/103 voorziet in een verzekeringsplicht voor voertuigen die in overeenstemming met hun gebruikelijke functie worden gebruikt.(13) Dit betekent dat in de eerste plaats moet worden vastgesteld of het voorwerp dat de betrokken schade heeft veroorzaakt, kan worden beschouwd als een „voertuig”(14), en in de tweede plaats wat onder het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” moet worden verstaan. Het onderhavige geding heeft betrekking op deze tweede voorwaarde en meer in het bijzonder op het gebruik van een dergelijk voertuig om opzettelijk een moord te plegen.

25.      Om een nuttig antwoord op de prejudiciële vraag te geven moet dus worden onderzocht of een dergelijk gebruik onder het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” in de zin van artikel 3, eerste alinea, van deze richtlijn valt. Dit is een fundamentele kwestie, aangezien alleen de gevallen waarin het gebruik van een verzekerd voertuig onder het begrip „deelneming aan het verkeer” valt, ertoe kunnen leiden dat de verzekeraar de door dit voertuig veroorzaakte schade vergoedt in het kader van een verplichte wettelijkeaansprakelijkheidsverzekering voor deelneming aan het verkeer van dit voertuig.(15)

26.      Een dergelijke voorafgaande analyse is bepalend voor een ruimere opvatting van de werkingssfeer van richtlijn 2009/103, aangezien de redenering per definitie ook van toepassing is op de werkingssfeer van artikel 10 van deze richtlijn, dat de vergoeding waarborgt van schade die is veroorzaakt door niet-verzekerde of niet-geïdentificeerde voertuigen. In dit verband merk ik in het licht van overweging 14 van richtlijn 2009/103 op dat artikel 10 van deze richtlijn beoogt te waarborgen, door de oprichting van een orgaan daartoe, dat slachtoffers een schadevergoeding ontvangen ingeval het voertuig dat het ongeval heeft veroorzaakt, niet is verzekerd of niet is geïdentificeerd. Tegelijkertijd benadrukt overweging 2 van richtlijn 2009/103, die bijdraagt tot het begrip van de context van artikel 3, het belang van de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven voor verzekeringnemers en slachtoffers van een ongeval. In beide overwegingen wordt dezelfde formulering gebruikt ter omschrijving van de werkingssfeer van richtlijn 2009/103, die ziet op de aansprakelijkheid ten opzichte van slachtoffers van ongevallen. Bijgevolg heeft zowel artikel 3 als artikel 10 van richtlijn 2009/103 betrekking op de dekking van hetzelfde soort gebeurtenissen, namelijk ongevallen die de slachtoffers schade hebben toegebracht, en vullen deze bepalingen elkaar aan wat het bestaan of de vindbaarheid van verzekeringnemers betreft.

27.      Het Hof heeft reeds gepreciseerd dat het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” als bedoeld in artikel 3, eerste alinea, van richtlijn 2009/103 niet aan de beoordeling van elke lidstaat kan worden overgelaten, maar een autonoom begrip van Unierecht vormt, dat door het Hof moet worden uitgelegd.(16) Het omvat elk gebruik van een motorrijtuig dat overeenstemt met de gebruikelijke functie ervan(17), wat neerkomt op ieder gebruik als vervoermiddel(18). Zoals ik eerder in mijn conclusie in de zaak KBC Verzekeringen(19) in herinnering heb gebracht, heeft het Hof geleidelijk verduidelijkt welke toets moet worden verricht om te bepalen of een specifieke situatie onder het gebruik van een voertuig als vervoermiddel valt.

28.      Kort samengevat houdt deze toets een feitelijke beoordeling in van het gebruik van het betreffende voertuig op basis van een aantal criteria die in de rechtspraak van het Hof zijn ontwikkeld.

29.      Ten eerste mag de draagwijdte van dit begrip niet worden beperkt tot situaties in het wegverkeer (deelneming aan het verkeer op de openbare weg), maar moet dit elk gebruik omvatten dat overeenstemt met de gebruikelijke functie van een voertuig.(20) Ten tweede is het feit dat een voertuig op het moment van de betrokken schadeveroorzakende gebeurtenis in beweging is of stilstaat, dan wel de vraag of de motor al of niet draait, op zich niet doorslaggevend, aangezien enkel de vraag aan de orde is of het voertuig al dan niet als vervoermiddel werd gebruikt.(21) Ten derde moet het daadwerkelijke gebruik van een voertuig als vervoermiddel ruim worden opgevat. Het omvat onder meer het gebruik dat het mogelijk maakt dat personen in- en uitstappen, of dat goederen die worden of zijn vervoerd, in een voertuig worden geladen of uit een voertuig worden gelost.(22) Het omvat ook de „natuurlijke en noodzakelijke fasen [...] die integraal deel uitmaken van het gebruik [van dat voertuig] als vervoermiddel”(23), zoals het parkeren en het gedurende bepaalde perioden stilstaan ervan. Het gebruik valt alleen buiten de draagwijdte van dit begrip wanneer een voertuig wordt gebruikt voor een doel dat duidelijk verschilt van zijn normale vervoersfunctie.(24)

30.      In het licht van het voorgaande merk ik op dat de relevante rechtspraak wordt gekenmerkt door een pragmatische benadering(25) die is gevolgd om de nationale rechterlijke instanties nuttige aanwijzingen te geven voor de uniforme toepassing van de vereisten van richtlijn 2009/103. Dit lijkt misschien op een benadering per geval, maar het gaat duidelijk om een objectieve, op het voertuig zelf toegespitste beoordeling, aangezien het voertuig het verbindende element vormt in de rechtspraak van het Hof waarin het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” wordt gedefinieerd. Tot op heden is deze benadering dus altijd louter op de functie gericht geweest, wat heeft geleid tot een ruime uitlegging van dit begrip. Bij mijn weten heeft het Hof echter nooit rekening gehouden met het subjectieve element van het gedrag van de bestuurder van een voertuig dat tot de door dat voertuig veroorzaakte schade heeft geleid.

31.      De onderhavige zaak werpt derhalve de specifieke vraag op of – en zo ja, hoe – de juridische kwalificatie van het subjectieve element van het gedrag van een bestuurder van invloed is op de werkingssfeer van richtlijn 2009/103. De beantwoording van de prejudiciële vraag vereist dus dat wordt opgehelderd of in het kader van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” ook dit subjectieve element moet worden beoordeeld, dat wil zeggen de geestelijke toestand van de bestuurder ten opzichte van de objectieve elementen van het strafbare feit, in het bijzonder ten opzichte van de gevolgen van het gebruik van het betrokken voertuig.

2.      Relevantie van de „geestelijke toestand” van de bestuurder voor de definitie van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen”

32.      In casu wordt het Hof niet alleen verzocht om te preciseren welke elementen relevant zijn voor de objectieve beoordeling van het gebruik van het voertuig, maar ook of de geestelijke toestand van de bestuurder van het voertuig dat de betrokken schade heeft veroorzaakt, relevant is voor de vaststelling of een bepaalde situatie neerkomt op „deelneming aan het verkeer” van dat voertuig in de zin van artikel 3, eerste alinea, van richtlijn 2009/103. Meer in het bijzonder, en zoals reeds is opgemerkt in punt 1 van deze conclusie, moet het Hof de vraag beantwoorden of iemands geestelijke toestand op het moment dat hij een motorrijtuig gebruikt als middel om juist die schade te veroorzaken die het recht op schadevergoeding van het slachtoffer doet ontstaan, in aanmerking moet worden genomen om te bepalen of de betrokken schade onder richtlijn 2009/103 valt. Om deze vraag te beantwoorden zal ik met betrekking tot de bewoordingen van de artikelen 3 en 10 van richtlijn 2009/10 de uitleggingsmethoden van het Hof toepassen, teneinde voort te bouwen op de analyse die het Hof reeds heeft verricht in zijn rechtspraak met betrekking tot de gebruikelijke betekenis van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen”, met inachtneming van de context waarin dit begrip wordt gebruikt en de doeleinden die worden nagestreefd door de regeling waarvan het deel uitmaakt.(26)

a)      Bewoordingen van artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103

33.      Het Hof heeft er reeds op gewezen dat artikel 3, eerste alinea, van richtlijn 2009/103 in zeer algemene bewoordingen is geformuleerd.(27) Meer in het bijzonder kan uit een letterlijke uitlegging van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” geen enkele conclusie worden getrokken over het gewicht dat aan de geestelijke toestand van de bestuurder moet worden toegekend bij de vaststelling of een handeling al dan niet een dergelijke „deelneming aan het verkeer” vormt.

34.      Evenmin geeft artikel 10, lid 1, van deze richtlijn antwoord op de vraag of schade die is veroorzaakt door een niet-geïdentificeerd voertuig of een voertuig waarvoor niet aan de in artikel 3 bedoelde verzekeringsplicht is voldaan, wordt vergoed door het orgaan dat de lidstaten moeten instellen of erkennen, indien deze schade het gevolg is van een opzettelijke handeling van de bestuurder van een motorrijtuig.

35.      Uit een letterlijke uitlegging van artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103 volgt dus niet dat de Uniewetgever duidelijk en uitdrukkelijk heeft willen voorzien in dekking, door middel van een verplichte wettelijkeaansprakelijkheidsverzekering of overheidsfinanciering, van schade die is geleden door het slachtoffer van een opzettelijke handeling van de bestuurder van een motorrijtuig. Uit deze letterlijke uitlegging volgt echter evenmin dat de wetgever de bedoeling had om niet te voorzien in een dergelijke dekking. Bijgevolg moet bijzonder belang worden gehecht aan de context en de doelstellingen van richtlijn 2009/103.

b)      Context van richtlijn 2009/103

36.      Wat betreft de context van artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103 moet worden opgemerkt dat in deze richtlijn het begrip „verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven” steeds wordt gebruikt in combinatie met het begrip „ongeval”, ook al komt dit begrip in geen van deze bepalingen voor.

37.      In dit verband moet worden verwezen naar verschillende overwegingen van deze richtlijn. In het bijzonder staat in overweging 2, waarin de hoofddoelstelling van de richtlijn wordt uiteengezet, te lezen dat „[d]e verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven (motorrijtuigenverzekering) [...] van bijzonder groot belang [is] voor Europese burgers, of zij verzekeringnemers zijn of slachtoffers van een ongeval”. In overweging 18, waarin de overwegingen van de wetgever met betrekking tot het in artikel 10 van die richtlijn bedoelde orgaan worden uiteengezet, staat te lezen dat „[i]n geval van een door een niet-verzekerd voertuig veroorzaakt ongeval [...] het orgaan voor de vergoeding van slachtoffers van ongevallen veroorzaakt door niet-verzekerde of niet-geïdentificeerde voertuigen beter dan het slachtoffer in staat [is] verhaal te nemen op degene die aansprakelijk is”. Bovendien staat in overweging 20, waarin wordt aangegeven waarom de rechten van slachtoffers op schadevergoeding bij richtlijn 2009/103 zijn geharmoniseerd, dat ervoor „dient [...] te worden gezorgd dat slachtoffers van ongevallen met motorrijtuigen een vergelijkbare behandeling krijgen, ongeacht de plaats in de Gemeenschap waar het ongeval zich heeft voorgedaan”.

38.      Daarnaast volgt uit artikel 10, lid 3, derde alinea, van richtlijn 2009/103 dat „[d]e voorwaarden waaronder lichamelijk letsel als aanzienlijk wordt beschouwd, worden vastgesteld overeenkomstig de wetgeving of de bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaat waar het ongeval plaatsvindt”. De procedurele regelingen voor de vergoeding van door een motorrijtuig veroorzaakte schade zijn vervolgens opgenomen in hoofdstuk 7, „Afdoening van vorderingen als gevolg van een ongeval, veroorzaakt door een voertuig dat door de in artikel 3 bedoelde verzekering is gedekt”.(28)

39.      Uit de verschillende bepalingen en overwegingen die ik zojuist heb onderzocht, blijkt dat de context van artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, niet goed kan worden begrepen indien geen rekening wordt gehouden met het verband tussen het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” en het begrip „ongeval”.

40.      Ook de totstandkomingsgeschiedenis van richtlijn 2021/2118 bevestigt dat richtlijn 2009/103 gericht is op slachtoffers van ongevallen. In dit verband biedt het voorstel van de Commissie onder meer de nuttige aanwijzing dat richtlijn 2009/103 „streeft [...] naar een hoge mate van convergentie qua bescherming van potentiële slachtoffers van ongevallen met motorrijtuigen” en „[d]e eerste EU-richtlijn betreffende de motorrijtuigenverzekering werd aangenomen in 1972, met twee doelstellingen: de slachtoffers van ongevallen met motorrijtuigen beschermen”.(29)

41.      Het Hof zelf heeft herhaaldelijk benadrukt dat „de doelstelling van bescherming van de slachtoffers van door [...] voertuigen veroorzaakte ongevallen”(30) leidend is geweest bij de ontwikkeling van de Unieregeling inzake de verplichte verzekering.

42.      In het licht van de overwegingen in de punten 36 tot en met 41 van deze conclusie kan geen andere conclusie worden getrokken dan dat het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” en bijgevolg de omvang van de in de artikelen 3 en 10 van richtlijn 2009/103 bedoelde aansprakelijkheid voor schade, betrekking hebben op ongevallen. De afbakening van de werkingssfeer van deze richtlijn berust dus op de cumulatieve combinatie van de begrippen „deelneming aan het verkeer van voertuigen” en „ongeval”. In deze omstandigheden rijst de vraag of opzettelijk door een bestuurder van een motorrijtuig veroorzaakte schade kan worden beschouwd als een dergelijk „ongeval”.

43.      Richtlijn 2009/103 bevat geen definitie van het begrip „ongeval”(31), waarvan is erkend dat het moeilijk te definiëren is(32). Niettemin verwijst het begrip „ongeval” doorgaans naar een nadelige, onopzettelijke en onverwachte gebeurtenis.(33) In dit verband heeft het Hof reeds gepreciseerd dat dit begrip, volgens de gewone betekenis die eraan toekomt, ziet op een schadelijke gebeurtenis die onvoorzien en onopzettelijk is(34) of op „een onvoorziene, plotselinge gebeurtenis die tot schade of een gevaar leidt, zoals letsel of de dood”(35).

44.      Wat de nationale rechtsstelsels betreft, volgt uit overweging 9 van richtlijn 2021/2118 dat de toepassing van dit begrip op nationaal niveau op uiteenlopende wijzen wordt benaderd en dat sommige lidstaten er in het kader van het wegverkeer en de wettelijke aansprakelijkheid voor hebben gekozen om opzettelijke handelingen uit te sluiten van de definitie van een ongeval.(36) Deze vaststelling is ook terug te vinden in de harmonisatiebenadering die ten grondslag ligt aan richtlijn 2009/103, die een onvoorwaardelijke verplichting oplegt om ervoor te zorgen dat de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van voertuigen aanleiding kan geven door een verzekering wordt gedekt, maar die ook de uitzonderingen op die verplichting bepaalt, en de lidstaten een beoordelingsmarge laat bij de omzetting van verdere vereisten van deze richtlijn die erop gericht zijn de doeltreffendheid van die dekking van de wettelijke aansprakelijkheid te waarborgen.(37)

45.      Kennelijk kan op basis van de uitlegging van het begrip „ongeval” – hetzij in de gewone betekenis ervan, hetzij zoals het in de rechtsleer wordt opgevat – dus niet worden geconcludeerd dat een situatie waarin de bestuurder van een motorrijtuig opzettelijk schade heeft toegebracht aan een derde, als een dergelijk ongeval kan worden beschouwd.

46.      Dit zou betekenen dat die situatie niet onder het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” in de zin van artikel 3, eerste alinea, van richtlijn 2009/103 valt. Deze benadering is niet onproblematisch, aangezien men zich kan afvragen of de werkingssfeer van richtlijn 2009/103 – en dus de omvang van de bescherming die deze richtlijn verleent aan personen die schade hebben geleden door motorrijtuigen – kan worden beperkt op basis van enkel een contextuele uitlegging van deze richtlijn waarin een nauw verband wordt gelegd tussen de deelneming aan het verkeer van een voertuig en een ongeval. Met andere woorden, en gesteld dat de wetgever zijn rol van „rationele actor”(38) vervult, kan men zich afvragen in hoeverre de bedoeling van de wetgever kan worden uitgelegd door het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” aldus te definiëren dat het beperkt is tot schade die onopzettelijk of door onvoorzichtigheid is veroorzaakt, zonder dat dit uitdrukkelijk is bepaald.

47.       Ik geef toe dat deze vaststellingen tot verwarring leiden bij de uitlegging van de beleidskeuzen van de wetgever die ten grondslag liggen aan deze regeling. Enerzijds staat in overweging 9 van richtlijn 2021/2118 uitdrukkelijk dat het gebruik van voertuigen als middel om opzettelijk lichamelijk letsel of materiële schade toe te brengen, in bepaalde situaties overeenkomstig richtlijn 2009/103 dient te worden gedekt. Anderzijds lijkt deze verklaring in strijd te zijn met de bewoordingen en de context van richtlijn 2009/103, die, om de in punt 42 van deze conclusie uiteengezette redenen, aldus moeten worden uitgelegd dat alleen schade die door een ongeval is veroorzaakt, uit hoofde van deze richtlijn wordt vergoed. Deze kritiek moet echter worden bezien in het licht van het feit dat de overwegingen van een instrument van de Unie als zodanig geen bindende rechtskracht hebben.(39)

48.      Vanwege deze moeilijkheden bij de letterlijke en de contextuele uitlegging van het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” is het van bijzonder belang om dit begrip in het licht van de doelstellingen van richtlijn 2009/103 te onderzoeken.(40)

3.      Doelstellingen van richtlijn 2009/103

49.      Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen de doelstellingen van richtlijn 2009/103 en het doel van nationale wettelijke regelingen inzake de verplichte motorrijtuigenverzekering. De richtlijn streeft haar eigen specifieke doelstellingen na(41), waaronder met name de bevordering van het vrije verkeer van personen en diensten. Een dergelijke zorg staat niet per definitie, of zelfs helemaal niet, centraal in de nationale wettelijke regelingen, waarvan het hoofddoel bijvoorbeeld kan zijn om de rechten en verplichtingen vast te stellen van een verzekeraar die gehouden is om de betrokken schade te vergoeden.(42) Niettemin is de bescherming van slachtoffers zowel aan de orde in de maatregelen van de Unie als in de nationale maatregelen

50.      In de eerste plaats merk ik op dat richtlijn 2009/103 is gebaseerd op artikel 95, lid 1, EG (thans artikel 114, lid 1, VWEU), dat het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie de bevoegdheid verleent om maatregelen vast te stellen inzake de onderlinge aanpassing van de bepalingen die de instelling en de werking van de interne markt betreffen. Deze richtlijn verwijst niet naar de bepalingen van de Verdragen die de justitiële samenwerking in strafzaken met een grensoverschrijdende dimensie beogen te bevorderen, en in het bijzonder niet naar artikel 82, lid 2, VWEU, anders dan bijvoorbeeld richtlijn 2012/29/EU(43), die tot doel heeft om het niveau van bescherming van slachtoffers te verhogen, met name in het kader van strafrechtelijke procedures.

51.      Artikel 114 VWEU heeft tot doel om de verwezenlijking te waarborgen van de doeleinden van artikel 26 VWEU, namelijk de totstandbrenging van de interne markt, zijnde een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal is gewaarborgd. Een op artikel 114 VWEU stoelende handeling moet dus enerzijds de vaststelling van maatregelen inzake de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten behelzen en anderzijds betrekking hebben op de instelling en de werking van die interne markt.(44) Slachtoffers van misdrijven vallen daarentegen onder titel V van het VWEU, waarin de bevoegdheid van de Unie is vastgelegd om wetgeving vast te stellen met betrekking tot de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, een ruimte waarin de grondrechten en de verschillende rechtsstelsels en -tradities van de lidstaten worden geëerbiedigd. Er is dus een duidelijk onderscheid tussen de doelstellingen van het VWEU met betrekking tot handelingen ter bevordering van de interne markt en die welke gericht zijn op de voorkoming en bestrijding van criminaliteit. Deze verschillen mogen niet buiten beschouwing worden gelaten.

52.      In de tweede plaats wil ik benadrukken dat richtlijn 2009/103 geen enkel rechtsvoorschrift bevat waaruit kan worden afgeleid dat deze richtlijn ziet op de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten die opzettelijk zijn gepleegd tijdens de deelname aan het verkeer met een motorrijtuig. Preciezer gezegd: in geen van de artikelen van deze handeling staat dat de wetgever dergelijke slachtoffers heeft willen vergoeden op een wijze die „zo dicht mogelijk ligt bij” de schadevergoeding die krachtens de artikelen 3 en 10 van deze richtlijn verschuldigd is aan slachtoffers van ongevallen. Richtlijn 2009/103 lijkt dan ook de logica van de interne markt te volgen en niet de logica van strafzaken, die in een ander kader thuishoren, waarin de wetgever voor andere instrumenten heeft gekozen.

53.      Gelet op een en ander ben ik van mening dat, ondanks de onduidelijkheden die ontstaan door zowel de bewoordingen van de betrokken bepalingen en hun context in richtlijn 2009/103 als de tot verwarring leidende methoden van de wetgever om de werkingssfeer van deze richtlijn te definiëren en toe te lichten, de meest coherente uitlegging, in het licht van de werkingssfeer van respectievelijk de artikelen 82 en 114 VWEU, is dat het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” niet kan zien op schade die opzettelijk met behulp van een motorrijtuig is veroorzaakt. In dit verband lijkt het mij dat overweging 9 van richtlijn 2021/2118, ongeacht de inhoud ervan, niet kan afdoen aan deze beoordeling, aangezien de inhoud van deze overweging niet uitdrukkelijk is opgenomen in de artikelen, die de hoofdtekst van deze richtlijn vormen. Uit vaste rechtspraak van het Hof volgt dat de Uniewetgever alleen door middel van de bepalingen van de handeling, en niet door middel van de overwegingen ervan(45), zijn bevoegdheid tot wetgevend optreden uitoefent en, meer in het bijzonder, tot harmonisatie van, onder meer, de regels inzake de schadeloosstelling van slachtoffers die schade hebben geleden door een motorrijtuig. Aangezien, zoals hierboven is aangetoond, het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” nauw verbonden is met het begrip „ongeval”, valt de vergoeding van de aan slachtoffers toegebrachte schade niet onder richtlijn 2009/103 indien de dader in een zodanige geestelijke toestand verkeerde dat hij het welbewuste voornemen had om het slachtoffer schade toe te brengen, en dat is een kwestie die tot de bevoegdheid van de lidstaten behoort.

4.      Toepassing op de onderhavige zaak

54.      Het staat uitsluitend aan de verwijzende rechter om een algehele beoordeling te verrichten van alle feitelijke en juridische gegevens die relevant zijn voor de beslechting van het hoofdgeding. Niets belet het Hof echter om de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven door hem de uitleggingsgegevens betreffende het Unierecht te verstrekken die hem in staat stellen om zelf uitspraak te doen in dit geding. Daartoe moet de in de punten 23 tot en met 31 van deze conclusie beschreven methode worden toegepast om te bepalen of omstandigheden als die in het hoofdgeding kunnen worden aangemerkt als een geval van „deelneming aan het verkeer van voertuigen”. Zoals ik in de punten 27 tot en met 30 van deze conclusie heb aangegeven, moet bij deze beoordeling worden nagegaan of het betrokken voertuig, toen het de betrokken schade veroorzaakte, overeenkomstig zijn gebruikelijke functie werd gebruikt. Voorts blijkt uit de punten 32 tot en met 53 van deze conclusie dat de vaststelling van de geestelijke toestand van de bestuurder met betrekking tot de veroorzaakte schade relevant is om te bepalen of een handeling die tot deze schade heeft geleid, onder richtlijn 2009/103 valt, aangezien alleen schade die door een ongeval is ontstaan (geestelijke toestand van onopzettelijkheid ten aanzien van de gevolgen) onder de bepalingen van deze richtlijn valt.

55.      Het is juist dat de omstandigheden van het hoofdgeding bij inachtneming van de in het vorige punt samengevatte methode tot verwarring kunnen leiden. Uit het dossier waarover het Hof beschikt en de terechtzitting blijkt namelijk dat met het betrokken voertuig – met naast de bestuurder een passagier aan boord – over een openbare weg is gereden om de plaats van het tragische voorval dat tot het overlijden van een persoon heeft geleid, te bereiken en vervolgens te ontvluchten. Het is echter ook duidelijk dat de handeling die de in het hoofdgeding aan de orde zijnde schade heeft veroorzaakt, bestond in het opzettelijk gebruik van dat voertuig met het specifieke doel om die schade te veroorzaken.(46) Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat bij een rechterlijke beslissing is vastgesteld dat AHM opzettelijk, met hoge snelheid en met gedoofde koplampen, in zijn onverzekerde voertuig heeft gereden om AMV tweemaal hard aan te rijden. De verwijzende rechter zet uiteen dat AHM de bedoeling had om een einde te maken aan het leven van AMV, of wist dat zijn handelingen daar hoogstwaarschijnlijk toe zouden leiden.

56.      In die omstandigheden kan, onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, het gebruik van het voertuig in casu niet worden geacht te vallen onder het begrip „deelneming aan het verkeer van voertuigen” in de zin van artikel 3, eerste alinea, en bijgevolg van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103. De dekking waarin deze bepalingen voorzien kan dus niet tot vergoeding van de betrokken schade leiden indien duidelijk is aangetoond dat de bestuurder in een zodanige geestelijke toestand verkeerde dat hij opzettelijk een handeling heeft verricht om die schade – iemands dood – te veroorzaken.(47)

57.      Elke andere benadering zou mijns inziens bindende kracht verlenen aan een overweging, wat duidelijk in strijd zou zijn met de vaste rechtspraak van het Hof over de rol van overwegingen bij de uitlegging van Unierechtelijke bepalingen.(48)

58.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de eerste prejudiciële vraag te beantwoorden als volgt: artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103, gelezen in het licht van overweging 9 van richtlijn 2021/2118, moeten aldus worden uitgelegd dat zij een lidstaat niet verplichten om de met gebruik van een motorrijtuig veroorzaakte schade te vergoeden op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop deze op grond van richtlijn 2009/103 zou worden vergoed, indien vast komt te staan dat de bestuurder in een zodanige geestelijke toestand verkeerde dat hij het welbewuste voornemen had om de betrokken schade – bijvoorbeeld iemands dood – te veroorzaken. Het staat de lidstaten echter vrij dit te doen.

C.      Tweede prejudiciële vraag

59.      Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen onder welke voorwaarden een regeling voor de vergoeding van opzettelijk met gebruik van een motorrijtuig veroorzaakte schade kan worden geacht benadeelden te vergoeden op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop zij op grond van richtlijn 2009/103 zouden worden vergoed.

60.      Om de in het vorige onderdeel uiteengezette redenen ben ik van mening dat deze vraag niet hoeft te worden beantwoord. Voor het geval het Hof echter van dit standpunt afwijkt en in wezen vaststelt dat richtlijn 2009/103 – in de op de feiten van het hoofdgeding toepasselijke versie – impliciet bepaalde dat schade die opzettelijk is veroorzaakt door een bestuurder van een voertuig waarvoor niet aan de verzekeringsplicht is voldaan, moet worden vergoed overeenkomstig de vereisten van artikel 10 van deze richtlijn of op een wijze die zo dicht mogelijk bij die regeling ligt, zal ik volledigheidshalve kort op deze vraag ingaan.

61.      Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet de verplichting om bij wege van een wettelijkeaansprakelijkheidsverzekering de door motorrijtuigen aan derden veroorzaakte schade te dekken, worden onderscheiden van de omvang van die schadeloosstelling op grond van de algemene wettelijke aansprakelijkheid. Terwijl de verplichte dekking is vastgesteld en gewaarborgd door de regeling van de Unie wordt de omvang van de schadeloosstelling immers hoofdzakelijk door het nationale recht bepaald.(49) Bij de huidige stand van het Unierecht blijven de lidstaten in beginsel dus vrij om met name te bepalen welke soorten door motorrijtuigen veroorzaakte schade moeten worden vergoed, wat de omvang van de vergoeding is en wie recht op die vergoeding heeft. Die vrijheid wordt evenwel door die richtlijn beperkt, aangezien deze de dekking van bepaalde soorten schade verplicht stelt ten belope van minimumbedragen die in die richtlijn zijn vastgesteld. Volgens artikel 3, laatste alinea, van richtlijn 2009/103 moet onder meer „lichamelijk letsel” verplicht worden gedekt.(50)

62.      In deze context en gelet op het feit dat de lidstaten op dit gebied binnen hun bevoegdheid aanzienlijke prerogatieven hebben, moet een vergoeding die zo dicht mogelijk ligt bij die van richtlijn 2009/103, met name de in deze richtlijn vastgestelde minimumbedragen in acht nemen en de daarin gespecificeerde soorten schade dekken, met inbegrip van immateriële schade. Wat voorts de vraag betreft welke personen krachtens richtlijn 2009/103 aanspraak kunnen maken op vergoeding van die immateriële schade, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de vergoeding die volgens hun recht inzake wettelijke aansprakelijkheid verschuldigd is voor de immateriële schade die de naaste familieleden van slachtoffers van verkeersongevallen hebben geleden, wordt gedekt door de verplichte verzekering ten belope van de in richtlijn 2009/103 vastgestelde minimumbedragen.(51) Dezelfde overwegingen gelden in het geval van een niet-verzekerd voertuig, aangezien de werkingssfeer van zowel artikel 3 als artikel 10 van deze richtlijn voor het betrokken slachtoffer per definitie tot dezelfde uitkomst leidt.

63.      Het staat echter aan de verwijzende rechter om al deze elementen te toetsen.

64.      Gelet op een en ander, en voor het geval het Hof de beantwoording van de tweede prejudiciële vraag noodzakelijk acht, geef ik het Hof in overweging om deze te beantwoorden als volgt: een regeling voor de vergoeding van opzettelijk met gebruik van een motorrijtuig veroorzaakte schade kan worden geacht de benadeelden te vergoeden op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop zij op grond van richtlijn 2009/103 zouden worden vergoed, indien deze regeling de in deze richtlijn vastgestelde minimumbedragen in acht neemt en de daarin gespecificeerde soorten schade dekt, met inbegrip van de immateriële schade die de naaste familieleden van slachtoffers van verkeersongevallen hebben geleden.

IV.    Conclusie

65.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de Tribunal Supremo te beantwoorden als volgt:

„1)      Artikel 3, eerste alinea, en artikel 10, lid 1, van richtlijn 2009/103/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 betreffende de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe de deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven en de controle op de verzekering tegen deze aansprakelijkheid, gelezen in het licht van overweging 9 van richtlijn (EU) 2021/2118 van het Europees parlement en de Raad van 24 november 2021 tot wijziging van richtlijn [2009/103],

moeten aldus worden uitgelegd dat

zij een lidstaat niet verplichten om de met gebruik van een motorrijtuig veroorzaakte schade te vergoeden op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop deze op grond van richtlijn 2009/103 zou worden vergoed, indien vast komt te staan dat de bestuurder in een zodanige geestelijke toestand verkeerde dat hij het welbewuste voornemen had om de betrokken schade – bijvoorbeeld iemands dood – te veroorzaken. Het staat de lidstaten echter vrij dit te doen.

2)      Een regeling voor de vergoeding van opzettelijk met gebruik van een motorrijtuig veroorzaakte schade kan worden geacht de benadeelden te vergoeden op een wijze die zo dicht mogelijk ligt bij de wijze waarop zij op grond van richtlijn 2009/103 zouden worden vergoed, indien deze regeling de in deze richtlijn vastgestelde minimumbedragen in acht neemt en de daarin gespecificeerde soorten schade dekt, met inbegrip van de immateriële schade die de naaste familieleden van slachtoffers van verkeersongevallen hebben geleden.”


1      Oorspronkelijke taal: Engels.


2      PB 2009, L 263, blz. 11.


3      PB 2021, L 430, blz. 1.


4      Hugo, V., Actes et paroles, blz. 554.


5      Zie in dit verband de conclusie van advocaat-generaal Biondi in de zaak Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, punt 2, en met name voetnoot 3).


6      Zie in die zin arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


7      Zie in dit verband de conclusie van advocaat-generaal Biondi in de zaak Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, punt 2, en met name voetnoot 5).


8      Zie in die zin arrest van 10 juni 2021, Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:475, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


9      Zie in die zin overweging 2 van richtlijn 2021/2118.


10      Zie in die zin arrest van 4 september 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, punten 36 en 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


11      Zie in die zin arrest van 19 september 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


12      Zie in die zin arrest van 5 maart 2024, Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


13      Zie in die zin arrest van 4 september 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, punt 56).


14      Zie in die zin arrest van 4 september 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, punten 37‑40); deze voorwaarde staat in het hoofdgeding niet ter discussie, aangezien vaststaat dat het voertuig waarmee het in deze zaak centraal staande tragische incident is veroorzaakt, als een voertuig in de zin van deze richtlijn moet worden beschouwd.


15      Zie in die zin beschikking van 29 oktober 2021, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (C‑688/20, EU:C:2021:897, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


16      Zie in die zin arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


17      Arrest van 20 juni 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


18      Arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 38).


19      Zie de conclusie van advocaat-generaal Medina in de zaak KBC Verzekeringen (C‑323/25, EU:C:2026:572, punten 32‑52).


20      Arrest van 20 juni 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


21      Arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 39).


22      Arrest van 15 november 2018, BTA Baltic Insurance Company (C‑648/17, EU:C:2018:917, punt 36).


23      Arrest van 20 juni 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, punt 41).


24      Zo werd een landbouwtractor die, toen het betrokken ongeval plaatsvond, slechts in gebruik was als generator die de motorkracht voor een pomp opwekte waarmee een bestrijdingsmiddelensproeier in werking werd gesteld, niet beschouwd als een vervoermiddel als zodanig [arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 41)].


25      Op deze benadering is kritiek geuit; zie wat dit betreft bijvoorbeeld de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:125).


26      Zie in die zin arrest van 12 februari 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


27      Arrest van 4 september 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


28      Het woord „ongeval” wordt gebruikt in de artikelen 1, 2, 5, 6, 8, 10, 12, 13, 15 en 17-25 van richtlijn 2009/103.


29      Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van richtlijn [2009/103] van 24 mei 2018 [COM(2018) 336 final].


30      Arrest van 19 september 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


31      Zie hierover bijvoorbeeld de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:106, punt 32).


32      Zie in dit verband Bakouche, D., „L’accident: responsabilité civile et assurances”, Responsabilité civile et assurances, juli-augustus 2014, blz. 5.


33       Zie Cornu, G., Vocabulaire juridique, PUF, Parijs, 2024.


34      Arrest van 19 december 2019, Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127, punt 35).


35      Arrest van 17 december 2020, CLCV e.a. (Manipulatie-instrument in dieselmotoren) (C‑693/18, EU:C:2020:1040, punt 108).


36      In de context van de Franse rechtsorde is bijvoorbeeld benadrukt dat de term „ongeval” „etymologisch gezien (accidens: iets dat toevallig gebeurt) verwijst naar een gebeurtenis die onverwacht plaatsvindt – als het ware bij verrassing –, een plotselinge en onbedoelde gebeurtenis. Op het eerste gezicht is een ongeval dus een plotselinge gebeurtenis die tot onbedoelde schade leidt. Dit betekent dat, wanneer de schade opzettelijk is veroorzaakt, er strikt genomen geen sprake meer is van een ongeval. Vanuit dit oogpunt sluit de rechtspraak uit dat een voorval als een ‚ongeval’ kan worden aangemerkt wanneer het een situatie betreft waarin de bestuurder of de bewaarder van het betrokken voertuig, of zelfs een derde, zich schuldig maakt aan opzettelijk of op zijn minst bewust wangedrag” (Leduc, F., „Le cœur et la raison en droit des accidents de la circulation”, Responsabilité civile et assurances, maart 2009).


37      Zo bepaalt artikel 9 van richtlijn 2009/103 dat de in artikel 3 bedoelde verzekering verplicht is, althans voor een aantal in dat artikel vastgestelde minimumbedragen die gelden onverminderd door de lidstaten voorgeschreven hogere dekkingen. Bovendien is het vaste rechtspraak van het Hof dat de omvang van de schadeloosstelling op grond van de wettelijke aansprakelijkheid van de verzekerde hoofdzakelijk door het nationale recht wordt bepaald (arrest van 17 maart 2011, Carvalho Ferreira Santos, C‑484/09, EU:C:2011:158, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Wat voorts artikel 10 van richtlijn 2009/103 en de in dat artikel bedoelde schadevergoedingsorganen betreft, blijven de lidstaten bevoegd om aan de vergoeding door deze organen al dan niet een subsidiair karakter te geven.


38      Lenaerts, K., en Gutiérrez-Fons, J. A., „To Say What the Law of the EU Is: Methods of Interpretation and the European Court of Justice”, Columbia Journal of European Law, deel 20, nr. 2, 2014, blz. 20.


39      Zie de punten 19‑21 van deze conclusie.


40      In dit verband zij eraan herinnerd dat „wanneer de betrokken Unierechtelijke bepaling vaag, onduidelijk of onvolledig is, [...] alle door het Hof gebruikte uitleggingsmethoden elkaar [kunnen] versterken” (Lenaerts, K., en Gutiérrez-Fons, J. A., voetnoot 38, op. cit., blz. 61).


41      Arrest van 28 november 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


42      Hocquet-Berg, S., „La notion d’accident de la circulation”, Responsabilité civile et assurances, juli-augustus 2014, blz. 34.


43      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van kaderbesluit 2001/220/JBZ (PB 2012, L 315, blz. 57). Ik merk hierbij op dat richtlijn 2009/103 gedetailleerde voorschriften bevat met betrekking tot de minimumbedragen die door de verplichte verzekering worden gedekt, hetgeen bij richtlijn 2012/29 niet het geval is. In dat verband heeft richtlijn 2004/80/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de schadeloosstelling van slachtoffers van misdrijven (PB 2004, L 261, blz. 15) weliswaar betrekking op de schadeloosstelling van slachtoffers van misdrijven wegens letsel en de nationale schadevergoedingsregelingen die daartoe moeten worden ingevoerd, maar beoogt deze richtlijn in wezen het vrije verkeer van natuurlijke personen en de bescherming van hun integriteit in een andere lidstaat te waarborgen.


44      Zie in dit verband de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Philip Morris Brands e.a. (C‑547/14, EU:C:2015:853, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


45      Zie in die zin arrest van 5 maart 2024, Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak), waarnaar eerder in deze conclusie is verwezen. In dit verband heeft advocaat-generaal Szpunar in zijn conclusie in de gevoegde zaken X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2017:397, punt 132) benadrukt dat deze „[b]innen de rechtsorde van de Unie [...] descriptief en niet prescriptief van aard”. Zie ook den Heijer, M., van Os van den Abeelen, T., en Maslyka, A., „On the Use and Misuse of Recitals in European Union Law”, 30 augustus 2019, Amsterdam Law School Legal Studies Research Paper nr. 2019‑31, Amsterdam Center for International Law, Amsterdam, 2019.


46      Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat AHM is veroordeeld tot 16 jaar en 8 maanden gevangenisstraf als pleger van moord met voorbedachten rade en tot 4 maanden gevangenisstraf als aansprakelijke pleger van een delict tegen de verkeersveiligheid.


47      Zie in dit verband het bewust overdreven voorbeeld dat advocaat-generaal Bobek heeft gegeven in voetnoot 20 van zijn conclusie in de zaak Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny z siedzibą (C‑383/19, EU:C:2020:1003).


48      Zie punt 44 van deze conclusie.


49      Arrest van 12 februari 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


50      Arrest van 15 december 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, punten 37 en 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


51      Arrest van 15 december 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, punten 40‑42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).