Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

LAILA MEDINA

της 16ης Ιουλίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑328/25

Consorcio de Compensación de Seguros

κατά

Ministerio Fiscal,

MLVM,

LRMG,

LMR,

JMV,

LMMV,

AHM

[αίτηση του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 2009/103/ΕΚ – Οδηγία (ΕΕ) 2021/2118 – Υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων – Αυτοκίνητο όχημα που χρησιμοποιήθηκε για τη διάπραξη ποινικού αδικήματος κατά προσώπου – Αποζημίωση του θύματος – Έννοια της “κυκλοφορίας οχημάτων” – Έννοια του “ατυχήματος” – Σύστημα αποζημίωσης »






I.      Εισαγωγή

1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της οδηγίας 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (2), υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 9 της οδηγίας (ΕΕ) 2021/2118 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Νοεμβρίου 2021, για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/103 (3). Ειδικότερα, η υπό κρίση υπόθεση εγείρει, μεταξύ άλλων, το ζήτημα κατά πόσον η εκ προθέσεως χρήση αυτοκινήτου οχήματος ως μέσου πρόκλησης σωματικής βλάβης ή του θανάτου άλλου προσώπου εμπίπτει στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων», κατά το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103.

2.        Στο συλλογικό φαντασιακό των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών, το αυτοκίνητο όχημα θεωρείται ευρέως σύμβολο ελευθερίας. Είτε πρόκειται για το λογοτεχνικό αριστούργημα του Jack Kerouac (On the Road) είτε για το κινηματογραφικό αριστούργημα του Ridley Scott (Thelma & Louise), το σύμβολο αυτό αποτελεί σχεδόν σταθερό χαρακτηριστικό της δυτικής κουλτούρας από το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα. Ωστόσο, πολύ νωρίτερα, ήτοι το 1846, σε ομιλία του ενώπιον της Chambre des pairs (Βουλής των Ομοτίμων, Γαλλία), ο Victor Hugo τόνισε ότι, κατά την άποψή του, «η ελευθερία συνεπάγεται ευθύνη» και ότι ανήκε «στις τάξεις εκείνων που δεν επιθυμούν να απολαύουν ελευθερίας χωρίς ανάληψη ευθύνης» (4).

3.        Κατά κάποιον τρόπο, η υποχρέωση ασφάλισης ενός οχήματος σήμερα αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτό το πνεύμα ευθύνης. Πράγματι, ακριβώς αυτό το πνεύμα οδήγησε τον νομοθέτη της Ένωσης στην έκδοση, από το 1972, σειράς οδηγιών σχετικά με την υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (5), ήτοι έναν τομέα ο οποίος αποτέλεσε αντικείμενο σταδιακής εναρμόνισης κατά την επιδίωξη του σκοπού της προστασίας των θυμάτων των ατυχημάτων που προκαλούνται από τα αυτοκίνητα οχήματα (6). Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κληθεί να αποφανθεί στο παρελθόν επί της ερμηνείας των οδηγιών αυτών, προκειμένου να ορίσει, μεταξύ άλλων, την έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων» (7). Ωστόσο, από την έκταση της ζημίας που καλύπτεται από την ασφάλιση [αστικής] ευθύνης απορρέουν διαρκώς ζητήματα, όπως τα κεντρικά ζητήματα της υπό κρίση υπόθεσης.

4.        Εν προκειμένω, οι περιστάσεις που δημιούργησαν αμφιβολίες ως προς την ερμηνεία της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων» είναι ιδιαίτερα σοβαρές, διότι αφορούν τη χρήση αυτοκινήτου οχήματος με σκοπό την πρόκληση του θανάτου άλλου προσώπου.

II.    Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

5.        Το πρωί της 12ης Ιουλίου 2020 ο AHM ενεπλάκη σε καβγά με πλείονα πρόσωπα, μεταξύ των οποίων ο AMV, έξω από χορευτικό κέντρο στην Ισπανία. Κατόπιν της συμπλοκής, ο AHM, ο οποίος ουδέποτε κατείχε άδεια οδήγησης, έθεσε σε κίνηση το επιβατικό όχημά του, για το οποίο δεν είχε συνάψει υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης. Κατευθύνθηκε εσκεμμένα, με μεγάλη ταχύτητα και με τα φώτα του οχήματος σβηστά, προς τον AMV, ο οποίος βάδιζε στο πεζοδρόμιο, και τον κτύπησε. Κατόπιν της πρώτης αυτής σύγκρουσης, ο AHM έκανε στροφή με το επιβατικό όχημα και πέρασε με αυτό πάνω από τον AMV. Ο θάνατος του AMV επήλθε αργότερα την ίδια ημέρα λόγω των πολλαπλών τραυμάτων που υπέστη.

6.        Κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, υφίσταντο δύο συστήματα στην Ισπανία τα οποία μπορούσαν να οδηγήσουν σε αποζημίωση των προσώπων που είχαν υποστεί ζημία ή βλάβη από αυτοκίνητο όχημα, ήτοι ένα σύστημα αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται από τη χρήση αυτοκινήτου οχήματος και ένα σύστημα παροχής δημόσιας συνδρομής στα θύματα εκ προθέσεως και βίαιων εγκλημάτων.

7.        Με απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2022, η οποία συμπληρώθηκε με μεταγενέστερη διάταξη, το Tribunal del Jurado de la Audiencia Provincial de Barcelona (ορκωτό δικαστήριο του εφετείου Βαρκελώνης, Ισπανία) καταδίκασε τον AHM σε ποινή κάθειρξης δεκαέξι ετών και οκτώ μηνών ως αυτουργό του αδικήματος της ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως και σε στερητική της ελευθερίας ποινή τεσσάρων μηνών ως ποινικώς υπεύθυνο αυτουργό του αδικήματος της παράβασης της ασφάλειας της κυκλοφορίας. Επιπλέον, το Audiencia Provincial de Barcelona (εφετείο Βαρκελώνης) τον καταδίκασε και σε άλλες παρεπόμενες ποινές και του επέβαλε την υποχρέωση καταβολής αποζημιώσεων. Η Consorcio de Compensación de Seguros (στο εξής: Consorcio) υποχρεώθηκε επίσης να καταβάλει αποζημίωση, ως άμεση αστικώς υπεύθυνη, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, με την επιφύλαξη του δικαιώματός της αναγωγής.

8.        Η Consorcio άσκησε έφεση ενώπιον του Sala de lo Civil y Penal del Tribunal Superior de Justicia de Cataluña (τμήματος αστικών και ποινικών υποθέσεων του ανώτερου δικαστηρίου Καταλωνίας, Ισπανία), το οποίο με την από 7 Μαρτίου 2023 απόφασή του επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση, πλην όμως το ποσό της αποζημίωσης που όφειλε να καταβάλει η Consorcio και ο αριθμός των δικαιούχων μειώθηκαν ελαφρώς· ειδικότερα, η Consorcio απαλλάχθηκε από την αποζημίωση που επιδικάστηκε υπέρ των παππούδων και των γιαγιάδων του θύματος.

9.        Η Consorcio άσκησε αναίρεση ενώπιον του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, ζητώντας να αναιρεθεί η απόφαση της 7ης Μαρτίου 2023, μεταξύ άλλων, για τον λόγο ότι το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης δεν αφορά «τροχαίο περιστατικό». Το επιχείρημα αυτό στηρίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 6, του Real Decreto Legislativo 8 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley sobre responsabilidad civil y seguro en la circulación de vehículos a motor (βασιλικού νομοθετικού διατάγματος 8 περί εγκρίσεως του κωδικοποιημένου κειμένου του νόμου περί αστικής ευθύνης και ασφάλισης κατά την κυκλοφορία των μηχανοκίνητων οχημάτων), της 29ης Οκτωβρίου 2004, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, το οποίο προβλέπει ότι «δεν λογίζονται ως τροχαία περιστατικά εκείνα που απορρέουν από τη χρήση του μηχανοκίνητου οχήματος ως μέσου για την εκ προθέσεως διάπραξη αδικημάτων κατά προσώπων και περιουσιακών στοιχείων».

10.      Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του εν λόγω ισπανικού νομοθετήματος με το δίκαιο της Ένωσης, λαμβανομένου ιδίως υπόψη του γράμματος της αιτιολογικής σκέψης 9 της οδηγίας 2021/2118, από το οποίο προκύπτει, κατ’ ουσίαν, ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει είτε να διασφαλίζουν ότι η ζημία ή η βλάβη που προκαλείται εκ προθέσεως από αυτοκίνητο όχημα καλύπτεται σύμφωνα με την οδηγία 2009/103 είτε να προβλέπουν εναλλακτικό ισοδύναμο σύστημα αποζημίωσης το οποίο διασφαλίζει ότι για την εν λόγω ζημία ή βλάβη χορηγείται αποζημίωση κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τις ρυθμίσεις περί αποζημίωσης που προβλέπονται στην εν λόγω οδηγία. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η οδηγία 2021/2118 δεν έχει εφαρμογή ratione temporis στα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν το αρχικό κείμενο της οδηγίας 2009/103 προέβλεπε ήδη την αρχή της ισοδύναμης αποζημίωσης για τις ζημίες και τις βλάβες περί των οποίων γίνεται λόγος στην αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2021/2118. Σε καταφατική περίπτωση, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν το σύστημα αποζημίωσης του ισπανικού κράτους όσον αφορά τις ζημίες που προκαλούνται από αδικήματα που διαπράττονται εκ προθέσεως με αυτοκίνητο όχημα μπορεί να θεωρηθεί ότι προβλέπει ρυθμίσεις περί αποζημίωσης «όσο το δυνατόν πλησιέστερες» προς τις ρυθμίσεις της οδηγίας 2009/103.

11.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και, με απόφαση που περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 13 Μαΐου 2025, να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Συνιστά η αρχή της ισοδυναμίας της αποζημιωτικής κάλυψης για όλα τα θύματα της χρήσης μηχανοκίνητων οχημάτων, περιλαμβανομένων των θυμάτων εκ προθέσεως επίθεσης με τη χρήση, ως μέσου, του οχήματος εν κινήσει, που διακηρύσσεται ρητώς στην αιτιολογική σκέψη 9 της [οδηγίας 2021/2118], δίκαιο της Ένωσης το οποίο παράγει αποτελέσματα και έχει δεσμευτική ισχύ ήδη από την οδηγία [2009/103];

2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, μπορεί σύστημα κρατικών αποζημιώσεων το οποίο καλύπτει μεν τα θύματα αδικημάτων που διαπράττονται εκ προθέσεως με μηχανοκίνητο όχημα, πλην όμως μειώνει το ποσό των αποζημιώσεων (ενίοτε κατά περισσότερο από το ήμισυ) και αποκλείει ορισμένους δικαιούχους, να θεωρηθεί ότι αποζημιώνει “κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο” προς το καθεστώς υποχρεωτικής ασφάλισης και, ως εκ τούτου, ότι καθιστά μη αναγκαία τη συμπερίληψη τέτοιων θυμάτων στις περιπτώσεις κάλυψης που προβλέπονται στην [οδηγία 2009/103];»

12.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ενώπιον του Δικαστηρίου ένας εκ των πολιτικώς εναγόντων (LRMG), η Ministerio Fiscal (εισαγγελική αρχή, Ισπανία), η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Όλοι οι ανωτέρω παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 21ης Μαΐου 2026.

III. Ανάλυση

Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

13.      Όπως επισήμανα στο σημείο 3 των παρουσών προτάσεων, η οδηγία 2009/103 ενσωμάτωσε πέντε προϊσχύσασες οδηγίες, οι οποίες πλέον καταργήθηκαν, σε μία, προκειμένου να παγιωθεί και να αποσαφηνιστεί η κείμενη νομοθεσία περί ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων. Ωστόσο, η εν λόγω οδηγία δεν επέφερε ουσιώδη μεταβολή στις προϊσχύσασες οδηγίες με αποτέλεσμα η νομολογία σχετικά με τις προγενέστερες αυτές οδηγίες να δύναται να εφαρμοστεί και στην ερμηνεία των αντίστοιχων διατάξεων της οδηγίας 2009/103 (8). Στο πλαίσιο αυτό, το 2017 η Επιτροπή διενήργησε αξιολόγηση της λειτουργίας της οδηγίας 2009/103, η οποία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι απαιτούνται ορισμένες τροποποιήσεις για τη βελτίωση της αποδοτικότητας, της αποτελεσματικότητας και της συνοχής της εν λόγω οδηγίας με άλλες πολιτικές της Ένωσης. Προς τον σκοπό αυτό εκδόθηκε η οδηγία 2021/2118 (9).

14.      Εν προκειμένω, ακριβώς η αλληλουχία των διαφόρων αυτών οδηγιών και, ειδικότερα, η σημασία της αιτιολογικής σκέψης 9 που εισήχθη στην οδηγία 2021/2118 –το περιεχόμενο της οποίας θα εκθέσω λεπτομερέστερα κατωτέρω– οδήγησαν στην υποβολή των προδικαστικών ερωτημάτων.

15.      Το κύριο μέλημα έγκειται στην αποζημίωση των θυμάτων τέτοιων ζημιών ή βλαβών, λαμβανομένου υπόψη ότι η οδηγία 2009/103 προβλέπει, πρώτον, στο άρθρο 3, ότι κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη, η σχετική με την κυκλοφορία οχήματος με συνήθη στάθμευση στο έδαφός του να καλύπτεται από ασφάλιση (10) και, δεύτερον, στο άρθρο 10, ότι, ως μέτρο έσχατης ανάγκης, πρέπει να συσταθεί οργανισμός για τη χορήγηση αποζημίωσης στα θύματα για την περίπτωση όπου οι ζημίες προκλήθηκαν από όχημα το οποίο δεν έχει ταυτοποιηθεί ή ως προς το οποίο δεν έχει εκπληρωθεί η προβλεπόμενη στο άρθρο 3 της οδηγίας υποχρέωση ασφάλισης, δηλαδή από όχημα για το οποίο δεν υφίσταται ασφαλιστική σύμβαση (11).

16.      Ωστόσο, η οδηγία 2009/103, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, δεν περιέχει καμία διάταξη που να ρυθμίζει ρητά το ζήτημα των ζημιών ή των βλαβών που προκαλούνται εκ προθέσεως από αυτοκίνητα οχήματα.

17.      Ταυτόχρονα, η οδηγία 2021/2118, η οποία επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθούν με την εν λόγω οδηγία έως τις 23 Δεκεμβρίου 2023, διαλαμβάνει στην αιτιολογική σκέψη 9 ότι όταν ένα κράτος μέλος εξαιρεί από την υποχρεωτική ασφάλιση αυτοκινήτων τις σωματικές βλάβες ή τις υλικές ζημίες που προκαλούνται εκ προθέσεως από τη χρήση οχήματος, θα πρέπει να επιτρέπεται σε αυτό να συνεχίσει την εν λόγω νομική πρακτική υπό μία μόνον προϋπόθεση. Κατά συνέπεια, προκειμένου να μη «μειωθεί η προστασία που παρέχεται από την [οδηγία 2009/103], οι εν λόγω νομικές πρακτικές θα πρέπει να επιτρέπονται μόνον εάν ένα κράτος μέλος διασφαλίζει ότι στις περιπτώσεις αυτές οι ζημιωθέντες αποζημιώνονται για τη ζημία [ή τη βλάβη] κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τον τρόπο με τον οποίο θα αποζημιώνονταν βάσει της [οδηγίας 2009/103]».

18.      Επομένως, από τη γραμματική ερμηνεία της εν λόγω αιτιολογικής σκέψης προκύπτει ότι ο νομοθέτης θεωρεί αναγκαίο να τηρείται η αρχή της ισοδυναμίας μεταξύ i) της αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως και ii) της αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται ακουσίως, αμφότερες από τη χρήση οχήματος, δεδομένου ότι οι ζημίες ή οι βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από τη χρήση οχήματος μπορούν να εξαιρεθούν από την υποχρεωτική ασφάλιση αυτοκινήτων μόνον εάν οι ζημιωθέντες λάμβαναν αποζημίωση κατά τρόπο «όσο το δυνατόν πλησιέστερο» προς την αποζημίωση που θα λάμβαναν βάσει της εν λόγω οδηγίας. Η αιτιολογική σκέψη 9 διευκρινίζει επίσης ότι ένας τέτοιος μηχανισμός πρέπει να διασφαλίζεται προκειμένου «να μη μειωθεί η προστασία που παρέχεται από την [οδηγία 2009/103]», πράγμα που φαίνεται να συνεπάγεται ότι η εν λόγω προστασία παρείχετο ήδη δυνάμει της εν λόγω οδηγίας.

19.      Οι εκτιμήσεις αυτές εγείρουν αμφιβολίες ως προς δύο ζητήματα.

20.      Πρώτον, η αρχή της ισοδυναμίας η οποία εκτίθεται στο σημείο 18 των παρουσών προτάσεων μνημονεύεται μόνο στην αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2021/2118, αλλά δεν περιλαμβάνεται σε κανένα άρθρο της εν λόγω οδηγίας. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, μια αιτιολογική σκέψη πράξεως της Ένωσης δεν έχει δεσμευτική νομική ισχύ, ακόμη και αν έχει σημαντική ερμηνευτική αξία, καθόσον είναι ικανή να διευκρινίσει το περιεχόμενο διατάξεως της οικείας πράξεως και να αποσαφηνίσει τη βούληση του συντάκτη της πράξεως αυτής (12). Επομένως, μολονότι από το γράμμα της αιτιολογικής σκέψης 9 προκύπτει ότι τα κράτη μέλη καλούνται να διασφαλίσουν ότι η αποζημίωση για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από τη χρήση οχήματος είναι όσο το δυνατόν πλησιέστερη προς την αποζημίωση για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται ακουσίως, εντούτοις, η εν λόγω αιτιολογική σκέψη δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να επιβάλει τέτοια άμεση υποχρέωση στα κράτη μέλη.

21.      Δεύτερον, δεν αμφισβητείται ότι η οδηγία 2021/2118 δεν είχε εφαρμογή κατά τον χρόνο των τραγικών συμβάντων που έλαβαν χώρα στις 12 Ιουλίου 2020. Στο πλαίσιο αυτό, και πέραν των εκτιμήσεων που εκτίθενται στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων, τίθεται το ζήτημα εάν η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας αυτής είναι κρίσιμη για τους σκοπούς της ερμηνείας της οδηγίας 2009/103 και, σε καταφατική περίπτωση, ποια είναι η επιρροή της στην υπόθεση της κύριας δίκης. Εντούτοις, υπό το πρίσμα της έκθεσης του ιστορικού της διαφοράς εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου και της διατύπωσης των προδικαστικών ερωτημάτων, είναι σαφές ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον η οδηγία 2021/2118 έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης, αλλά μόνον κατά πόσον η αρχή της ισοδυναμίας περί της οποίας γίνεται λόγος στο σημείο 18 των παρουσών προτάσεων θα μπορούσε να συναχθεί ήδη από την οδηγία 2009/103, η οποία έχει εφαρμογή στο πλαίσιο της επίμαχης διαφοράς.

22.      Αμφότερα τα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να εξεταστούν λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων.

Β.       Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

23.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 3 και 10 της οδηγίας 2009/103, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 9 της οδηγίας 2021/2118, έχουν την έννοια ότι πρέπει να χορηγείται αποζημίωση βάσει της πρώτης οδηγίας για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από όχημα για το οποίο δεν έχει εκπληρωθεί η υποχρέωση ασφάλισης. Επομένως, τίθεται, με άλλα λόγια, το ερώτημα αν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103 οι ζημίες ή οι βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από πρόσωπο που χρησιμοποιεί μηχανοκίνητο όχημα.

1.      Η οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 3 της οδηγίας 2009/103 μέσω της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων»

24.      Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103 δεν καθορίζεται σαφώς σε κανένα από τα άρθρα της εν λόγω οδηγίας. Ως εκ τούτου, έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης νομολογίας του Δικαστηρίου, η οποία μπορεί να συνοψιστεί εν γένει ως εξής: Η οδηγία 2009/103 προβλέπει υποχρέωση ασφάλισης για τα οχήματα τα οποία χρησιμοποιούνται κατά τρόπο που ανταποκρίνεται στη συνήθη χρήση τους (13). Τούτο προϋποθέτει τον προσδιορισμό, πρώτον, του κατά πόσον το αντικείμενο που προκάλεσε την επίμαχη ζημία ή βλάβη μπορεί να θεωρηθεί όχημα (14) και, δεύτερον, της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων». Η υπό κρίση διαφορά αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση και, ειδικότερα, τη χρήση ενός τέτοιου οχήματος με σκοπό την εκ προθέσεως διάπραξη ανθρωποκτονίας.

25.      Επομένως, προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα, είναι αναγκαίο να εξεταστεί κατά πόσον μια τέτοια χρήση εμπίπτει στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων», κατά το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας. Πρόκειται για θεμελιώδες ζήτημα, δεδομένου ότι μόνον οι περιπτώσεις χρήσεως ασφαλισμένου οχήματος που εμπίπτουν στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων» μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την ανάληψη από τον ασφαλιστή, βάσει της υποχρεωτικής σύμβασης ασφαλίσεως της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία του εν λόγω οχήματος, της κάλυψης της ζημίας που προκάλεσε το τελευταίο (15).

26.      Από μια τέτοια προκαταρκτική ανάλυση εξαρτάται η ευρύτερη ερμηνεία του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2009/103, δεδομένου ότι η ίδια συλλογιστική εφαρμόζεται κατ’ ανάγκη στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 10 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο διασφαλίζει τη χορήγηση αποζημίωσης για τις ζημίες και τις βλάβες που προκαλούνται από ανασφάλιστα οχήματα ή οχήματα αγνώστων στοιχείων. Συναφώς, επισημαίνω, υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 14 της οδηγίας 2009/103, ότι σκοπός του άρθρου 10 της οδηγίας αυτής είναι να διασφαλίσει, μέσω της σύστασης οργανισμού προς τον σκοπό αυτόν, ότι τα θύματα θα λάβουν αποζημίωση εάν το όχημα που προκάλεσε το ατύχημα είναι ανασφάλιστο ή αγνώστων στοιχείων. Παράλληλα, η αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2009/103, η οποία συμβάλλει στην κατανόηση του πλαισίου του άρθρου 3 της οδηγίας αυτής, υπογραμμίζει τη σημασία της ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων για τους ασφαλισμένους και τα θύματα ατυχήματος. Αμφότερες οι αιτιολογικές σκέψεις χρησιμοποιούν τους ίδιους όρους για τον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2009/103, η οποία αποσκοπεί στην κάλυψη της ευθύνης για τα θύματα ατυχημάτων. Κατά συνέπεια, τόσο το άρθρο 3 όσο και το άρθρο 10 της οδηγίας 2009/103 αφορούν την κάλυψη του ίδιου είδους συμβάντων, ήτοι των ατυχημάτων που προκάλεσαν βλάβη στα θύματα, ενώ παράλληλα αλληλοσυμπληρώνονται ως προς την ύπαρξη ή τη δυνατότητα εντοπισμού των ασφαλισμένων.

27.      Το Δικαστήριο έχει ήδη διευκρινίσει ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων» του άρθρου 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103 δεν μπορεί να αφεθεί στη διακριτική ευχέρεια κάθε κράτους μέλους, αλλά συνιστά αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης, της οποίας η ερμηνεία εναπόκειται στο Δικαστήριο (16). Καλύπτει κάθε χρήση αυτοκινήτου οχήματος η οποία ανταποκρίνεται στη συνήθη λειτουργία του οχήματος αυτού (17), πράγμα που σημαίνει, εν τέλει, οποιαδήποτε χρήση ως μέσου μεταφοράς.(18)Όπως υπενθύμισα στο παρελθόν στις προτάσεις μου στην υπόθεση KBC Verzekeringen (19), το Δικαστήριο έχει αποσαφηνίσει σταδιακά το κρίσιμο κριτήριο που πρέπει να εφαρμόζεται προκειμένου να διαπιστωθεί εάν μια συγκεκριμένη περίπτωση εμπίπτει στη χρήση οχήματος ως μέσου μεταφοράς.

28.      Συνοψίζοντας, το κριτήριο αυτό προϋποθέτει εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών της χρήσης του επίμαχου οχήματος, λαμβανομένων υπόψη ορισμένων κριτηρίων που έχουν αναπτυχθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου.

29.      Πρώτον, το εννοιολογικό περιεχόμενο του εν λόγω όρου δεν θα πρέπει να περιορίζεται στις περιπτώσεις οδικής κυκλοφορίας (κυκλοφορία σε δημόσια οδό), αλλά θα πρέπει να καλύπτει κάθε χρήση η οποία ανταποκρίνεται στη συνήθη λειτουργία οχήματος (20). Δεύτερον, το γεγονός ότι ένα όχημα είναι εν κινήσει ή εν στάσει, ή το εάν ο κινητήρας του είναι σε λειτουργία κατά τον χρόνο επέλευσης του γενεσιουργού της επίμαχης ζημίας ή βλάβης γεγονότος δεν αποτελεί, αφ’ εαυτού, καθοριστικό στοιχείο, δεδομένου ότι το ζήτημα που τίθεται είναι μόνον κατά πόσον το όχημα χρησιμοποιήθηκε ως μέσο μεταφοράς(21). Τρίτον, η πραγματική χρήση ενός οχήματος ως μέσου μεταφοράς επιβάλλεται να ερμηνεύεται ευρέως. Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη χρήση που επιτρέπει την επιβίβαση και την αποβίβαση των προσώπων ή τη φόρτωση ή την εκφόρτωση από ένα όχημα των αγαθών που πρόκειται να μεταφερθούν (22). Περιλαμβάνει επίσης τα «φυσικά και αναγκαία στάδια που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της χρήσεώς του ως μέσου μεταφοράς», όπως η στάθμευσή του και το χρονικό διάστημα ακινητοποιήσεώς του (23). Η χρήση δεν εμπίπτει στην έννοια αυτή μόνον όταν ένα όχημα χρησιμοποιείται για σκοπό σαφώς διακριτό από τη συνήθη λειτουργία μεταφοράς που επιτελεί (24).

30.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, επισημαίνω ότι η σχετική νομολογία χαρακτηρίζεται από μια ρεαλιστική προσέγγιση (25), η οποία ακολουθήθηκε προκειμένου να παρασχεθούν στα εθνικά δικαστήρια χρήσιμες κατευθυντήριες γραμμές για την ομοιόμορφη εφαρμογή των απαιτήσεων που προβλέπει η οδηγία 2009/103. Μολονότι μπορεί να θεωρηθεί ότι πρόκειται για κατά περίπτωση προσέγγιση, εντούτοις, είναι σαφές ότι πρόκειται για αντικειμενική εκτίμηση η οποία επικεντρώνεται στο ίδιο το όχημα, το οποίο αποτελεί το κεντρικό στοιχείο της νομολογίας του Δικαστηρίου που ορίζει την έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων». Επομένως, μέχρι σήμερα η προσέγγιση αυτή είχε πάντοτε αμιγώς λειτουργικό χαρακτήρα, γεγονός που οδήγησε σε ευρεία ερμηνεία της εν λόγω έννοιας. Ωστόσο, εξ όσων γνωρίζω, το Δικαστήριο ουδέποτε έλαβε υπόψη το υποκειμενικό στοιχείο της συμπεριφοράς του οδηγού οχήματος η οποία οδήγησε στη ζημία ή τη βλάβη που προκάλεσε το όχημα αυτό.

31.      Ως εκ τούτου, στην υπό κρίση υπόθεση τίθεται το ειδικό ζήτημα εάν –και, σε καταφατική περίπτωση, με ποιον τρόπο– ο νομικός χαρακτηρισμός του υποκειμενικού στοιχείου της συμπεριφοράς ενός οδηγού επηρεάζει το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103. Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει να διευκρινιστεί εάν το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου «κυκλοφορία οχημάτων» περιλαμβάνει την εκτίμηση του εν λόγω υποκειμενικού στοιχείου, ήτοι της διανοητικής κατάστασης του οδηγού σε σχέση με τα αντικειμενικά στοιχεία του ποινικού αδικήματος, και, ειδικότερα, τις συνέπειες της χρήσης του επίμαχου οχήματος.

2.      Η σημασία της «διανοητικής κατάστασης» του οδηγού στον ορισμό της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων»

32.      Εν προκειμένω, πέραν των κρίσιμων στοιχείων για την αντικειμενική εκτίμηση της χρήσης του οχήματος, το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει κατά πόσον η διανοητική κατάσταση του οδηγού του οχήματος που προκάλεσε την επίμαχη ζημία ή βλάβη είναι κρίσιμη προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ορισμένη κατάσταση συνιστά «κυκλοφορία» του οχήματος αυτού, κατά την έννοια του άρθρου 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103. Ειδικότερα, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 1 των παρουσών προτάσεων, το ερώτημα στο οποίο πρέπει να απαντήσει το Δικαστήριο είναι κατά πόσον η διανοητική κατάσταση ενός προσώπου κατά τη χρήση αυτοκινήτου οχήματος ως μέσου πρόκλησης της ίδιας της ζημίας ή της βλάβης που θεμελιώνει το δικαίωμα αποζημίωσης του θύματος θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη προκειμένου να κριθεί εάν η επίμαχη ζημία ή βλάβη εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103. Προκειμένου να δώσω απάντηση, θα εφαρμόσω τις μεθόδους ερμηνείας του Δικαστηρίου όσον αφορά το γράμμα του άρθρου 3 και του άρθρου 10 της οδηγίας 2009/103 με σκοπό να αναπτύξω την ανάλυση στην οποία έχει ήδη προβεί το Δικαστήριο με τη νομολογία του όσον αφορά το σύνηθες νόημα της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων», λαμβανομένων ταυτόχρονα υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιείται η έννοια αυτή και των σκοπών στους οποίους εντάσσεται (26).

α)      Το γράμμα του άρθρου 3, πρώτο εδάφιο, και του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103

33.      Όσον αφορά το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι η διατύπωσή του είναι πολύ γενικόλογη (27). Ειδικότερα, από τη γραμματική ερμηνεία του όρου «κυκλοφορία οχημάτων» δεν μπορούν να συναχθούν συμπεράσματα, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, όσον αφορά τη βαρύτητα που πρέπει να δοθεί στη διανοητική κατάσταση του οδηγού στο πλαίσιο της διαπίστωσης κατά πόσον μια συμπεριφορά συνιστά τέτοια «κυκλοφορία».

34.      Ομοίως, το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής δεν θίγει το ζήτημα εάν, όσον αφορά τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται από οχήματα αγνώστων στοιχείων ή για τα οποία δεν έχει εκπληρωθεί η υποχρέωση ασφάλισης που προβλέπεται στο άρθρο 3, χορηγείται αποζημίωση από τον οργανισμό τον οποίο τα κράτη μέλη υποχρεούνται να ιδρύουν ή να εγκρίνουν, εάν η εν λόγω ζημία ή βλάβη προκύπτει από εκ προθέσεως τελούμενη πράξη του οδηγού αυτοκινήτου οχήματος.

35.      Επομένως, από τη γραμματική ερμηνεία του άρθρου 3, πρώτο εδάφιο, και του άρθρου 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 δεν προκύπτει σαφής και ρητή πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης να προβλέψει κάλυψη, μέσω της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης ή μέσω δημόσιας χρηματοδότησης, για τις ζημίες ή τις βλάβες που υπέστη το θύμα πράξης του οδηγού αυτοκινήτου οχήματος που τελέστηκε εκ προθέσεως. Εντούτοις, από τη γραμματική αυτή ερμηνεία δεν προκύπτει ούτε πρόθεση του νομοθέτη να μην προβλέψει τέτοια κάλυψη. Υπό τις συνθήκες αυτές, ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί στο πλαίσιο και στους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία 2009/103.

β)      Το πλαίσιο της οδηγίας 2009/103

36.      Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, επισημαίνεται ότι η ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων χρησιμοποιείται συστηματικά στην εν λόγω οδηγία από κοινού με την έννοια του «ατυχήματος», έστω και αν η έννοια αυτή δεν μνημονεύεται σε καμία από τις εν λόγω διατάξεις.

37.      Συναφώς, πρέπει να γίνει μνεία διαφόρων αιτιολογικών σκέψεων της εν λόγω οδηγίας. Ειδικότερα, η αιτιολογική σκέψη 2, στην οποία καθορίζεται ο βασικός σκοπός της οδηγίας, διαλαμβάνει ότι «[η] ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ασφάλιση αυτοκινήτων) έχει ιδιαίτερη σημασία για τους ευρωπαίους πολίτες, είτε ως ασφαλισμένους είτε ως θύματα ατυχήματος». Η αιτιολογική σκέψη 18, στην οποία εκτίθενται οι εκτιμήσεις του νομοθέτη σχετικά με τον οργανισμό περί του οποίου γίνεται λόγος στο άρθρο 10 της οδηγίας, διαλαμβάνει ότι «[σ]την περίπτωση ατυχήματος που έχει προκληθεί από ανασφάλιστο όχημα, ο οργανισμός που αποζημιώνει τα θύματα ατυχημάτων που έχουν προκληθεί από ανασφάλιστα οχήματα ή από οχήματα αγνώστων στοιχείων βρίσκεται σε ευνοϊκότερη θέση σε σχέση με το θύμα για να ασκήσει αγωγή εναντίον του υπεύθυνου μέρους». Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 20, η οποία εκθέτει τους λόγους εναρμόνισης των δικαιωμάτων αποζημίωσης των θυμάτων δυνάμει της οδηγίας 2009/103, διαλαμβάνει ότι «[θ]α πρέπει να διασφαλισθεί παρόμοια μεταχείριση των θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων άσχετα με το πού λαμβάνει χώρα το ατύχημα στο εσωτερικό της Κοινότητας».

38.      Επιπλέον, από το άρθρο 10, παράγραφος 3, της οδηγίας 2009/103 προκύπτει ότι «[ο]ι προϋποθέσεις για τον χαρακτηρισμό των σωματικών βλαβών ως σημαντικών καθορίζονται σύμφωνα με τις νομοθετικές ή διοικητικές διατάξεις του κράτους μέλους στο οποίο συνέβη το ατύχημα». Επιπλέον, οι διαδικαστικές ρυθμίσεις περί αποζημίωσης όσον αφορά τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται από αυτοκίνητο όχημα περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο 7, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αποζημίωση αξιώσεων που απορρέουν από ατυχήματα που προκαλούνται από οχήματα καλυπτόμενα από ασφάλιση σύμφωνα με το άρθρο 3» (28).

39.      Από τις διάφορες διατάξεις και αιτιολογικές σκέψεις που μόλις εξέτασα προκύπτει ότι το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 10, παράγραφος 1, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ορθά εάν δεν ληφθεί υπόψη η σύνδεση μεταξύ της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων» και της έννοιας του «ατυχήματος».

40.      Οι προπαρασκευαστικές εργασίες που οδήγησαν στην έκδοση της οδηγίας 2021/2118 επιβεβαιώνουν περαιτέρω ότι η οδηγία 2009/103 αφορά τα θύματα ατυχημάτων. Συναφώς, η πρόταση της Επιτροπής παρέχει, μεταξύ άλλων, μια χρήσιμη ένδειξη, καθόσον διαλαμβάνει ότι η οδηγία 2009/103 «επιδιώκει να επιτύχει υψηλό βαθμό σύγκλισης όσον αφορά την προστασία των δυνητικών θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων» και ότι «[η] πρώτη οδηγία της ΕΕ σχετικά με την ασφάλιση των αυτοκινήτων οχημάτων θεσπίστηκε [...] το 1972 έχοντας διττό στόχο: αφενός, την προστασία των θυμάτων των ατυχημάτων που προκαλούνται από αυτοκίνητα οχήματα [...]» (29).

41.      Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως τονίσει ότι «[η] επίτευξη του σκοπού της προστασίας των θυμάτων των ατυχημάτων που προκαλούνται από τα οχήματα αυτά» κατηύθυνε την εξέλιξη της νομοθεσίας της Ένωσης στον τομέα της υποχρεωτικής ασφάλισης (30).

42.      Υπό το πρίσμα των εκτιμήσεων που εκτίθενται στα σημεία 36 έως 41 των παρουσών προτάσεων, συνάγεται κατ’ ανάγκην το συμπέρασμα ότι η έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων» και, κατά συνέπεια, η έκταση της ευθύνης για τις ζημίες και τις βλάβες που καλύπτονται από το άρθρο 3 και από το άρθρο 10 της οδηγίας 2009/103 αφορούν ατυχήματα. Επομένως, ο καθορισμός του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας στηρίζεται στη σωρευτική σύζευξη των εννοιών της «κυκλοφορίας οχημάτων» και του «ατυχήματος». Υπό τις περιστάσεις αυτές, τίθεται το ζήτημα κατά πόσον η ζημία ή η βλάβη που προκαλείται εκ προθέσεως από οδηγό αυτοκινήτου οχήματος μπορεί να θεωρηθεί τέτοιο «ατύχημα».

43.      Η οδηγία 2009/103 δεν περιέχει ορισμό της έννοιας του «ατυχήματος» (31), η οποία έχει αναγνωριστεί ως έννοια που είναι δύσκολο να οριστεί (32). Ωστόσο, ως «ατύχημα» νοείται συνήθως ένα δυσμενές, ακούσιο και απρόβλεπτο συμβάν (33). Συναφώς, το Δικαστήριο έχει ήδη διευκρινίσει ότι η συνήθης έννοια που πρέπει να αποδίδεται στον όρο αυτόν είναι απρόβλεπτο ακούσιο δυσάρεστο συμβάν που προξενεί ζημία (34) ή «αιφνίδιο και απροσδόκητο συμβάν το οποίο συνεπάγεται ζημίες ή κινδύνους, όπως τραυματισμούς ή τον θάνατο» (35).

44.      Όσον αφορά τα εθνικά νομικά συστήματα, η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2021/2118 διαλαμβάνει ότι υφίστανται διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις για την εφαρμογή της εν λόγω έννοιας και ότι όσον αφορά την οδική κυκλοφορία και την αστική ευθύνη, ορισμένα κράτη μέλη επέλεξαν να αποκλείσουν τις εκ προθέσεως τελούμενες πράξεις από τον ορισμό του ατυχήματος (36).  Η παρατήρηση αυτή συνάδει, εξάλλου, με την προσέγγιση εναρμόνισης στην οποία στηρίζεται η οδηγία 2009/103, η οποία θεσπίζει την ανεπιφύλακτη υποχρέωση να διασφαλίζεται ότι η αστική ευθύνη που προκύπτει από την κυκλοφορία οχημάτων καλύπτεται από ασφάλιση, καθώς και τις εξαιρέσεις από την υποχρέωση αυτή, αφήνοντας παράλληλα στα κράτη μέλη περιθώριο διακριτικής ευχέρειας κατά την εφαρμογή περαιτέρω απαιτήσεων της οδηγίας αυτής που αποσκοπούν στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας της εν λόγω κάλυψης αστικής ευθύνης (37).

45.      Επομένως, από την ερμηνεία του όρου «ατύχημα» –είτε υπό τη συνήθη έννοιά του είτε νοούμενου όπως στη θεωρία– δεν μπορεί να συναχθεί ότι συνιστά τέτοιο ατύχημα μια κατάσταση στην οποία προκλήθηκε εκ προθέσεως από τον οδηγό αυτοκινήτου οχήματος ζημία ή βλάβη σε τρίτο.

46.      Τούτο σημαίνει ότι η κατάσταση αυτή δεν εμπίπτει στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων», κατά το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103. Η προσέγγιση αυτή δεν είναι εύκολη, διότι θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα κατά πόσον το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103 –και, κατά συνέπεια, η έκταση της προστασίας που παρέχει η οδηγία αυτή στους ζημιωθέντες από αυτοκίνητα οχήματα– μπορούν να περιοριστούν μόνον υπό το πρίσμα συστηματικής ερμηνείας της οδηγίας αυτής, η οποία συνδέει άρρηκτα τη χρήση οχήματος με ατύχημα. Με άλλα λόγια –και εάν γίνει δεκτό ότι ο νομοθέτης επιτελεί τον ρόλο του ως «ορθολογικού παράγοντα»– (38) θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα κατά πόσον η βούληση του νομοθέτη μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι ο όρος «κυκλοφορία οχημάτων» περιορίζεται στις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται ακουσίως ή απερίσκεπτα, χωρίς να τούτο να αποσαφηνίζεται.

47.       Ασφαλώς, οι παρατηρήσεις αυτές δημιουργούν σύγχυση κατά την ερμηνεία των επιλογών πολιτικής του νομοθέτη που επιδιώκει η εν λόγω νομοθεσία. Αφενός, η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2021/2118 διαλαμβάνει ρητά ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν ένα όχημα χρησιμοποιείται για την εκ προθέσεως πρόκληση ζημιών ή σωματικών βλαβών, πρέπει να χορηγείται αποζημίωση σύμφωνα με την οδηγία 2009/103. Αφετέρου, ο ισχυρισμός αυτός αντιβαίνει στο γράμμα και στο πλαίσιο της οδηγίας 2009/103, η οποία, για τους λόγους που εκτίθενται στο σημείο 42 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι μόνον η ζημία ή η βλάβη που προκαλείται από ατύχημα καλύπτεται από αποζημίωση βάσει της οδηγίας αυτής. Ωστόσο, η κριτική αυτή πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα του γεγονότος ότι οι αιτιολογικές σκέψεις μιας πράξης της Ένωσης δεν έχουν αυτοτελή δεσμευτική νομική ισχύ (39).

48.      Οι εν λόγω δυσχέρειες όσον αφορά τη γραμματική και συστηματική ερμηνεία της έννοιας της «κυκλοφορίας οχημάτων» συνεπάγονται ότι υφίσταται ιδιαίτερη ανάγκη να εξεταστεί η εν λόγω έννοια υπό το πρίσμα των σκοπών που επιδιώκει η οδηγία 2009/103 (40).

3.      Οι σκοποί της οδηγίας 2009/103

49.      Πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των σκοπών της οδηγίας 2009/103 και του σκοπού των εθνικών νομικών συστημάτων που διέπουν την υποχρεωτική ασφάλιση των αυτοκινήτων. Η οδηγία επιδιώκει τους δικούς της ειδικούς σκοπούς (41), οι οποίοι περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την προώθηση της ελεύθερης κυκλοφορίας και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Ένα τέτοιο μέλημα δεν συνιστά κατ’ ανάγκην –ή και καθόλου– κεντρικό μέλημα των εθνικών νομοθεσιών, κύριο αντικείμενο των οποίων μπορεί, για παράδειγμα, να είναι ο καθορισμός των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων του ασφαλιστή ο οποίος είναι υπεύθυνος για την καταβολή αποζημίωσης για την επίμαχη ζημία ή βλάβη (42). Ωστόσο, η προστασία των θυμάτων είναι κρίσιμη τόσο για τα ενωσιακά όσο και για τα εθνικά μέτρα.

50.      Πρώτον, επισημαίνω ότι η οδηγία 2009/103 στηρίζεται στο άρθρο 95, παράγραφος 1, ΕΚ (νυν άρθρο 114, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ), το οποίο παρέχει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης την εξουσία να εκδίδουν μέτρα σχετικά με την προσέγγιση των διατάξεων που έχουν ως αντικείμενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Η εν λόγω οδηγία δεν παραπέμπει στις διατάξεις των Συνθηκών που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις με διασυνοριακή διάσταση ούτε, ειδικότερα, στο άρθρο 82, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με την οδηγία 2012/29/ΕΕ, η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση του επιπέδου προστασίας των θυμάτων, ιδίως στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών (43).

51.      Σκοπός του άρθρου 114 ΣΛΕΕ είναι να διασφαλιστεί η επίτευξη των σκοπών του άρθρου 26 ΣΛΕΕ, το οποίο αποσκοπεί στην εγκαθίδρυση της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς, η οποία αποτελεί χώρο χωρίς εσωτερικά σύνορα μέσα στον οποίο εξασφαλίζεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, των προσώπων, των υπηρεσιών και των κεφαλαίων. Συναφώς, νομοθετική πράξη η οποία στηρίζεται στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ πρέπει, αφενός, να περιλαμβάνει μέτρα σχετικά με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών και, αφετέρου, να έχει ως αντικείμενο την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εν λόγω εσωτερικής αγοράς (44). Αντιθέτως, τα θύματα εγκληματικών πράξεων εμπίπτουν στον τίτλο V της Συνθήκης ΛΕΕ, ο οποίος θεσπίζει την αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να νομοθετεί στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, με σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των διαφορετικών νομικών συστημάτων και παραδόσεων των κρατών μελών. Επομένως, υφίσταται σαφής διάκριση μεταξύ των σκοπών που επιδιώκει η Συνθήκη ΛΕΕ όσον αφορά τα μέτρα που ευνοούν την εσωτερική αγορά και εκείνων που αποσκοπούν στην πρόληψη και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας. Οι διαφορές αυτές δεν πρέπει να αγνοηθούν.

52.      Δεύτερον, θα ήθελα να επισημάνω ότι η οδηγία 2009/103 δεν περιέχει καμία νομοθετική διάταξη από την οποία να προκύπτει ότι η οδηγία αυτή αποσκοπούσε στην προστασία των θυμάτων εκ προθέσεως εγκληματικών πράξεων που τελέστηκαν με αυτοκίνητο όχημα. Κατ’ ακριβολογία, σε κανένα άρθρο της εν λόγω νομοθετικής πράξης δεν διαλαμβάνεται ότι ο νομοθέτης είχε την πρόθεση να αποζημιώσει τα θύματα αυτά κατά τρόπο «όσο το δυνατόν πλησιέστερο» προς την αποζημίωση που οφείλεται στα θύματα ατυχημάτων βάσει των άρθρων 3 και 10 της οδηγίας αυτής. Κατά συνέπεια, φαίνεται ότι η οδηγία 2009/103 στηρίζεται στη λογική της εσωτερικής αγοράς και όχι στη λογική των ποινικών υποθέσεων, οι οποίες εντάσσονται σε διαφορετικό πλαίσιο, ήτοι σε τομέα στον οποίο ο νομοθέτης αποφάσισε να στηριχθεί σε άλλα μέσα.

53.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι παρά τις ασάφειες που οφείλονται τόσο στο γράμμα των οικείων διατάξεων και στη συστηματική θέση τους στην οδηγία 2009/103 όσο και τις συγκεχυμένες μεθόδους που χρησιμοποίησε ο νομοθέτης για τον καθορισμό και την επεξήγηση του πεδίου εφαρμογής της, η πλέον συνεκτική ερμηνεία, υπό το πρίσμα του πεδίου εφαρμογής των άρθρων 82 και 114 της Συνθήκης ΛΕΕ, αντίστοιχα, είναι ότι η έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων» δεν μπορεί να περιλαμβάνει τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως με αυτοκίνητο όχημα. Συναφώς, φρονώ ότι ανεξαρτήτως του περιεχομένου της, η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2021/2118 δεν είναι ικανή να αναιρέσει την εκτίμηση αυτή, δεδομένου ότι το περιεχόμενο της εν λόγω αιτιολογικής σκέψης δεν ενσωματώνεται ρητά στα άρθρα που αποτελούν το κύριο μέρος της οδηγίας. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, μόνον οι διατάξεις της νομοθετικής πράξης και όχι οι αιτιολογικές σκέψεις της (45) αποτελούν τα μέσα με τα οποία ο νομοθέτης της Ένωσης ασκεί τη νομοθετική αρμοδιότητά του και, ειδικότερα, την αρμοδιότητά του να εναρμονίζει τους κανόνες, μεταξύ άλλων, σχετικά με την αποζημίωση των θυμάτων που έχουν υποστεί ζημία ή βλάβη από αυτοκίνητο όχημα. Δεδομένου ότι η έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων» συνδέεται άρρηκτα με την έννοια του «ατυχήματος», όπως καταδείχθηκε ανωτέρω, η αποζημίωση για ζημία ή βλάβη που προκλήθηκε στα θύματα δεν καλύπτεται από την οδηγία 2009/103, εάν η διανοητική κατάσταση του δράστη αντικατοπτρίζει πρόθεση πρόκλησης ζημίας ή βλάβης στο θύμα, το δε ζήτημα αυτό εξακολουθεί να εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών.

4.      Εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση

54.      Εναπόκειται αποκλειστικά στο αιτούν δικαστήριο να προβεί σε συνολική εκτίμηση όλων των κρίσιμων πραγματικών και νομικών ζητημάτων για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. To Δικαστήριο μπορεί πάντως να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, παρέχοντάς του τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης οι οποίες είναι αναγκαίες προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επί της εν λόγω διαφοράς. Συναφώς, θα πρέπει να εφαρμοστεί η μέθοδος που περιγράφεται στα σημεία 23 έως 31 των παρουσών προτάσεων προκειμένου να διαπιστωθεί εάν περιστάσεις όπως οι επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης μπορούν να χαρακτηριστούν ως ζήτημα που εμπίπτει στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων». Όπως επισήμανα στα σημεία 27 έως 30 των παρουσών προτάσεων, βάσει της εκτίμησης αυτής πρέπει να καθοριστεί εάν το οικείο όχημα χρησιμοποιούνταν κατά τρόπο που ανταποκρίνεται στη συνήθη λειτουργία του όταν προκάλεσε την επίμαχη ζημία ή βλάβη. Επιπλέον, από τα σημεία 32 έως 53 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι ο προσδιορισμός της διανοητικής κατάστασης του οδηγού όσον αφορά την προκληθείσα ζημία ή βλάβη είναι κρίσιμος προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η πράξη που προκάλεσε την επίμαχη ζημία ή βλάβη εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/103, δεδομένου ότι οι διατάξεις της οδηγίας καλύπτουν μόνον τη ζημία ή τη βλάβη που προκλήθηκε από ατύχημα (διανοητική κατάσταση η οποία συνίσταται σε έλλειψη πρόθεσης όσον αφορά τις συνέπειες).

55.      Κατά την εξέταση της μεθοδολογίας, όπως αυτή συνοψίζεται στο προηγούμενο σημείο, είναι αληθές ότι οι περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης θα μπορούσαν να προκαλέσουν σύγχυση. Επομένως, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι το επίμαχο όχημα –στο οποίο επέβαιναν ο οδηγός και ένας επιβάτης– χρησιμοποιήθηκε για να κυκλοφορήσει σε δημόσια οδό με σκοπό να φθάσει και στη συνέχεια να εγκαταλείψει τον τόπο του τραγικού συμβάντος, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο ενός προσώπου. Εντούτοις, είναι εξίσου προφανές ότι η πράξη, η οποία προκάλεσε την επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης ζημία ή βλάβη, συνίστατο στην εκ προθέσεως χρήση του οχήματος αυτού με συγκεκριμένο σκοπό την πρόκληση της εν λόγω ζημίας ή βλάβης (46). Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι με δικαστική απόφαση διαπιστώθηκε ότι ο AHM οδηγούσε εσκεμμένα το ανασφάλιστο όχημά του με μεγάλη ταχύτητα και με σβηστά φώτα προκειμένου να καταφέρει βιαίως διπλό κτύπημα στον AMV. Το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο AHM είχε την πρόθεση να προκαλέσει τον θάνατο του AMV ή αποδεχόμενος τη μεγάλη πιθανότητα να προκαλέσει το αποτέλεσμα αυτό με τη συμπεριφορά του.

56.      Υπό τις συνθήκες αυτές, και με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου, η χρήση του οχήματος εν προκειμένω δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στην έννοια της «κυκλοφορίας οχημάτων», κατά το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, και, κατά συνέπεια, κατά το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103. Επομένως, από την κάλυψη που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη δεν μπορεί να απορρέει τυχόν αποζημίωση όσον αφορά την εν λόγω ζημία ή βλάβη, εάν διαπιστωθεί σαφώς ότι η διανοητική κατάσταση του οδηγού ήταν τέτοια ώστε ενήργησε εκ προθέσεως με σκοπό να προκαλέσει την επίμαχη βλάβη, ήτοι τον θάνατο προσώπου (47).

57.      Οποιαδήποτε άλλη προσέγγιση θα προσέδιδε, κατά τη γνώμη μου, δεσμευτική ισχύ σε μια αιτιολογική σκέψη, η οποία θα αντέβαινε σαφώς στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τον ρόλο των αιτιολογικών σκέψεων στην ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης (48).

58.       Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: Το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 9 της οδηγίας 2021/2118 έχουν την έννοια ότι τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να χορηγούν αποζημίωση κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς την προβλεπόμενη από την οδηγία 2009/103 αποζημίωση για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται από μηχανοκίνητο όχημα, όταν διαπιστώνεται, βάσει της διανοητικής κατάστασης του οδηγού, ότι αυτός είχε πρόθεση πρόκλησης της συγκεκριμένης βλάβης, ήτοι τον θάνατο ενός προσώπου. Ωστόσο, τα κράτη μέλη διατηρούν την ελευθερία να χορηγούν αποζημίωση σε τέτοιες περιπτώσεις.

Γ.      Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος

59.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, υπό ποιες προϋποθέσεις ένα σύστημα αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από μηχανοκίνητο όχημα μπορεί να θεωρηθεί ότι αποζημιώνει τους ζημιωθέντες κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τον τρόπο με τον οποίο θα αποζημιώνονταν βάσει της οδηγίας 2009/103.

60.      Για τους λόγους που εκτίθενται στην προηγούμενη ενότητα, φρονώ ότι παρέλκει η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα. Εντούτοις, εάν το Δικαστήριο παρεκκλίνει από την άποψη αυτή και διαπιστώσει, κατ’ ουσίαν, ότι η οδηγία 2009/103 –όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης– προβλέπει σιωπηρά ότι όσον αφορά τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από οδηγό οχήματος για το οποίο δεν έχει εκπληρωθεί η υποχρέωση ασφάλισης θα πρέπει να χορηγείται αποζημίωση σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρου 10 της οδηγίας αυτής ή κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς αυτό, θα εξετάσω εν συντομία το εν λόγω ζήτημα για λόγους πληρότητας.

61.      Επ’ αυτού, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι η υποχρέωση ασφαλιστικής κάλυψης της αστικής ευθύνης εξ αυτοκινήτων οχημάτων για ζημίες ή βλάβες σε βάρος τρίτων διαφέρει από την έκταση της αποζημίωσης των τελευταίων βάσει της γενικής αστικής ευθύνης. Πράγματι, ενώ η πρώτη ορίζεται και εξασφαλίζεται από τη νομοθεσία της Ένωσης, η δεύτερη διέπεται, κυρίως, από το εθνικό δίκαιο (49). Κατά συνέπεια, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη διατηρούν καταρχήν την ευχέρεια να καθορίζουν, μεταξύ άλλων, για ποιες ζημίες ή βλάβες προκαλούμενες από αυτοκίνητα οχήματα υπάρχει υποχρέωση αποζημίωσης, ποιο είναι το εύρος του δικαιώματος αποζημίωσης και ποιοι πρέπει να είναι οι δικαιούχοι αποζημίωσης. Η ανωτέρω ευχέρεια περιορίζεται εντούτοις από την εν λόγω οδηγία, καθόσον αυτή καθιστά υποχρεωτική την κάλυψη ορισμένων ζημιών ή βλαβών τουλάχιστον έως τα καθοριζόμενα σε αυτήν ποσά. Όπως διευκρινίζεται στο άρθρο 3, τελευταίο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103, στις ζημίες ή στις βλάβες των οποίων η κάλυψη είναι υποχρεωτική περιλαμβάνονται οι «σωματικές βλάβες» (50).

62.      Στο πλαίσιο αυτό και λαμβανομένων υπόψη των σημαντικών προνομίων που εξακολουθούν να ανήκουν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών στον τομέα αυτόν, η αποζημίωση η οποία είναι όσο το δυνατόν πλησιέστερη προς την προβλεπόμενη στην οδηγία 2009/103 αποζημίωση πρέπει, μεταξύ άλλων, να συμμορφώνεται με τα ελάχιστα ποσά που καθορίζονται με την οδηγία αυτή και να καλύπτει τις ζημίες ή τις βλάβες που προσδιορίζονται σε αυτήν, συμπεριλαμβανομένης της μη υλικής ζημίας. Επιπλέον, όσον αφορά τα πρόσωπα που έχουν αξίωση χρηματικής ικανοποίησης δυνάμει της οδηγίας 2009/103 για τις εν λόγω μη υλικές ζημίες, τα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να διασφαλίζουν ότι η οφειλόμενη κατά την εθνική νομοθεσία περί αστικής ευθύνης χρηματική ικανοποίηση για τη μη υλική ζημία που υπέστησαν οι στενοί συγγενείς θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων καλύπτεται από την υποχρεωτική ασφάλιση τουλάχιστον έως τα ποσά που καθορίζονται με την οδηγία 2009/103 (51). Οι ίδιες εκτιμήσεις ισχύουν και στην περίπτωση ανασφάλιστου οχήματος, δεδομένου ότι το πεδίο εφαρμογής τόσο του άρθρου 3 όσο και του άρθρου 10 της οδηγίας αυτής οδηγεί, κατ’ ανάγκη, στο ίδιο αποτέλεσμα για το οικείο θύμα.

63.      Ωστόσο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει όλους αυτούς τους παράγοντες.

64.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, και εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι είναι αναγκαίο, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: Ένα σύστημα αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από μηχανοκίνητο όχημα μπορεί να θεωρηθεί ότι αποζημιώνει τους ζημιωθέντες κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τον τρόπο με τον οποίο θα αποζημιώνονταν βάσει της οδηγίας 2009/103, εφόσον συμμορφώνεται με τα ελάχιστα ποσά που καθορίζονται με την οδηγία και καλύπτει τις ζημίες ή βλάβες που προσδιορίζονται σε αυτήν, συμπεριλαμβανομένης της μη υλικής ζημίας που υπέστησαν οι στενοί συγγενείς θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων.

IV.    Πρόταση

65.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο, Ισπανία) ως εξής:

1)      Το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής, ερμηνευόμενα υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 9 της οδηγίας (ΕΕ) 2021/2118 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Νοεμβρίου 2021, για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/103, έχουν την έννοια ότι δεν επιβάλλουν σε κράτος μέλος την υποχρέωση να χορηγήσει αποζημίωση για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται από μηχανοκίνητο όχημα, κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τον τρόπο αποζημίωσης βάσει της οδηγίας 2009/103, εάν διαπιστωθεί ότι η διανοητική κατάσταση του οδηγού αντικατοπτρίζει πρόθεση πρόκλησης της επίμαχης βλάβης, όπως ο θάνατος προσώπου. Ωστόσο, τα κράτη μέλη διατηρούν την ελευθερία να το πράξουν.

2)      Ένα σύστημα αποζημίωσης για τις ζημίες ή τις βλάβες που προκαλούνται εκ προθέσεως από μηχανοκίνητο όχημα μπορεί να θεωρηθεί ότι αποζημιώνει τους ζημιωθέντες κατά τρόπο όσο το δυνατόν πλησιέστερο προς τον τρόπο με τον οποίο θα αποζημιώνονταν βάσει της οδηγίας 2009/103, εφόσον συμμορφώνεται με τα ελάχιστα ποσά που καθορίζονται με την οδηγία αυτή και καλύπτει τις ζημίες ή βλάβες που προσδιορίζονται σε αυτήν, συμπεριλαμβανομένης της μη υλικής ζημίας που υπέστησαν οι στενοί συγγενείς θυμάτων τροχαίων ατυχημάτων.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.


2      ΕΕ 2009, L 263, σ. 11.


3      ΕΕ 2021, L 430, σ. 1.


4      Hugo, V., Actes et paroles, σ. 554.


5      Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Biondi στην υπόθεση Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, σημείο 2 και, ιδίως, υποσημείωση 3).


6      Πρβλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


7      Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα A. Biondi στην υπόθεση Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2025:735, σημείο 2 και, ιδίως, υποσημείωση 5).


8      Πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουνίου 2021, Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:475, σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


9      Πρβλ. αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2021/2118.


10      Πρβλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


11      Πρβλ. απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


12      Πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 2024, Kočner κατά Ευρωπόλ (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


13      Πρβλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, σκέψη 56).


14      Πρβλ. απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2014, Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:2146, σκέψεις 37 έως 40)· η προϋπόθεση αυτή δεν συνιστά επί του παρόντος αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, δεδομένου ότι δεν αμφισβητείται ότι το επιβατικό όχημα που προκάλεσε το επίμαχο τραγικό συμβάν πρέπει να θεωρηθεί όχημα κατά την έννοια της οδηγίας αυτής.


15      Πρβλ. διάταξη της 29ης Οκτωβρίου 2021, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (C‑688/20, EU:C:2021:897, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


16      Πρβλ. απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


17      Απόφαση της 20ής Ιουνίου 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


18      Απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 38).


19      Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα L. Medina στην υπόθεση KBC Verzekeringen (C‑323/25, EU:C:2026:572, σημεία 32 έως 52).


20      Απόφαση της 20ής Ιουνίου 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


21      Απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 39).


22      Απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2018, BTA Baltic Insurance Company (C‑648/17, EU:C:2018:917, σκέψη 36).


23      Απόφαση της 20ής Ιουνίου 2019, Línea Directa Aseguradora (C‑100/18, EU:C:2019:517, σκέψη 41).


24      Για παράδειγμα, γεωργικός ελκυστήρας ο οποίος, κατά τον χρόνο του επίμαχου ατυχήματος, χρησιμοποιείτο μόνον ως γεννήτρια παραγωγής της αναγκαίας κινητήριας ισχύος για την ενεργοποίηση της αντλίας ψεκασμού ζιζανιοκτόνου δεν θεωρούνταν μέσο μεταφοράς καθαυτό (απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade, C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 41).


25      Η εν λόγω προσέγγιση έχει επικριθεί· επ’ αυτού, βλ., για παράδειγμα, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Bobek στην υπόθεση Van Ameyde España (C‑923/19, EU:C:2021:125).


26      Πρβλ. απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


27      Απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2018, Juliana (C‑80/17, EU:C:2018:661, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


28      Ο όρος «ατύχημα» περιλαμβάνεται στα άρθρα 1, 2, 5, 6, 8, 10, 12, 13, 15 και στα άρθρα 17 έως 25 της οδηγίας 2009/103.


29      Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής COM(2018) 336 final, της 24ης Μαΐου 2018.


30      Απόφαση της 19ης Σεπτεμβρίου 2024, Matmut (C‑236/23, EU:C:2024:761, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


31      Επ’ αυτού, βλ., για παράδειγμα, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Vnuk (C‑162/13, EU:C:2014:106, σημείο 32).


32      Βλ., συναφώς, Bakouche, D., «L’accident: responsabilité civile et assurances», Responsabilité civile et assurances, Ιούλιος-Αύγουστος 2014, σ. 5.


33      Βλ. Cornu, G., Vocabulaire juridique, PUF, Παρίσι, 2024.


34      Απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127, σκέψη 35).


35      Απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 2020, CLCV κ.λπ. (Σύστημα αναστολής σε πετρελαιοκινητήρες) (C‑693/18, EU:C:2020:1040, σκέψη 108).


36      Για παράδειγμα, στο πλαίσιο της γαλλικής έννομης τάξης έχει επισημανθεί ότι «από ετυμολογική σκοπιά (accidens: κάτι που συμβαίνει τυχαία), με τον όρο “ατύχημα” νοείται ένα αιφνίδιο και ακούσιο συμβάν που λαμβάνει χώρα κατά τρόπο απροσδόκητο –κατά κάποιον τρόπο αιφνιδιαστικά. Επομένως, ένα ατύχημα αντιστοιχεί, εκ πρώτης όψεως, σε αιφνίδιο συμβάν που προκαλεί ακούσια ζημία. Τούτο σημαίνει ότι εάν η ζημία προκλήθηκε εκ προθέσεως, δεν πρόκειται πλέον, υπό την αυστηρή έννοια του όρου, για ατύχημα. Από την άποψη αυτή, η νομολογία αποκλείει από τον χαρακτηρισμό ενός συμβάντος ως “ατυχήματος” την περίπτωση κατά την οποία ο οδηγός ή το πρόσωπο στο οποίο έχει ανατεθεί η φύλαξη του εμπλεκόμενου οχήματος, ή ακόμη και τρίτος, επιδεικνύει δόλο ή, τουλάχιστον, βαριά αμέλεια» (Leduc, F., «Le cœur et la raison en droit des accidents de la circulation», Responsabilité civile et assurances, Μάρτιος 2009).


37      Για παράδειγμα, το άρθρο 9 της οδηγίας 2009/103 προβλέπει ότι η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3 πρέπει να είναι υποχρεωτική τουλάχιστον όσον αφορά ορισμένα ελάχιστα ποσά που ορίζονται στο εν λόγω άρθρο, με την επιφύλαξη μεγαλύτερων ποσών εγγύησης που ενδεχομένως ορίζουν τα κράτη μέλη. Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως επισημάνει ότι η έκταση της αποζημιώσεως βάσει της αστικής ευθύνης του ασφαλισμένου διέπεται, κυρίως, από το εθνικό δίκαιο (απόφαση της 17ης Μαρτίου 2011, Carvalho Ferreira Santos, C‑484/09, EU:C:2011:158, σκέψη 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επιπλέον, όσον αφορά το άρθρο 10 της οδηγίας 2009/103 και τους οργανισμούς οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την καταβολή αποζημίωσης και τους οποίους προβλέπει το άρθρο αυτό, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να είναι αρμόδια να προσδίδουν στην αποζημίωση των οργανισμών αυτών επικουρικό ή μη επικουρικό χαρακτήρα.


38      Lenaerts, K. και Gutiérrez-Fons, J. A., «To say what the law of the EU is: Methods of interpretation and the European Court of Justice», Columbia Journal of European Law, τόμος 20, αριθ. 2, 2014, σ. 20.


39      Βλ. σημεία 19 έως 21 των παρουσών προτάσεων.


40      Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι «όταν η επίμαχη διάταξη του δικαίου της Ένωσης είναι διφορούμενη, ασαφής ή ελλιπής, όλες οι μέθοδοι ερμηνείας που χρησιμοποιεί το ΔΕΕ αλληλοενισχύονται» (Lenaerts, K. και Gutiérrez-Fons, J. A., υποσημείωση 38, op. cit., σ. 61).


41      Απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 2017, Rodrigues de Andrade (C‑514/16, EU:C:2017:908, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


42      Hocquet-Berg, S., «La notion d’accident de la circulation», Responsabilité civile et assurances, Ιούλιος-Αύγουστος 2014, σ. 34.


43      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2012, L 315, σ. 57). Επ’ αυτού, επισημαίνω ότι η οδηγία 2009/103 καθορίζει λεπτομερείς απαιτήσεις όσον αφορά τα ελάχιστα ποσά που καλύπτονται από την υποχρεωτική ασφάλιση, πράγμα που δεν ισχύει όσον αφορά την οδηγία 2012/29. Συναφώς, η οδηγία 2004/80/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για την αποζημίωση των θυμάτων εγκληματικών πράξεων (ΕΕ 2004, L 261, σ. 15) αφορά την αποζημίωση για τις βλάβες που υπέστησαν τα θύματα εγκληματικών πράξεων και τα εθνικά συστήματα αποζημίωσης που πρέπει να εφαρμοστούν συναφώς, αλλά αποσκοπεί, κατ’ ουσίαν, στη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των φυσικών προσώπων και της προστασίας τους σε περίπτωση βλάβης που υφίστανται σε άλλο κράτος μέλος.


44      Βλ., συναφώς, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Philip Morris Brands κ.λπ. (C‑547/14, EU:C:2015:853, σημείο 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


45      Πρβλ. απόφαση της 5ης Μαρτίου 2024, Kočner κατά Ευρωπόλ (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, σκέψη 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), η οποία μνημονεύεται ανωτέρω στις παρούσες προτάσεις. Επ’ αυτού, ο γενικός εισαγγελέας M. Szpunar τόνισε στις προτάσεις του στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις X και Visser (C‑360/15 και C‑31/16, EU:C:2017:397, σημείο 132) ότι «[σ]την έννομη τάξη της Ένωσης, οι αιτιολογικές σκέψεις έχουν περιγραφικό και όχι επιτακτικό χαρακτήρα». Βλ., επίσης, den Heijer, M., van Os van den Abeelen, T. και Maslyka, A., «On the use and misuse of recitals in European Union law», Amsterdam Law School Legal Studies Research Paper αριθ. 2019-31, Amsterdam Center for International Law, Άμστερνταμ, 2019.


46      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι ο AHM καταδικάστηκε ως αυτουργός του αδικήματος της ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως σε ποινή κάθειρξης δεκαέξι ετών και οκτώ μηνών και ως υπεύθυνος αυτουργός του αδικήματος της παράβασης της ασφάλειας της κυκλοφορίας σε στερητική της ελευθερίας ποινή τεσσάρων μηνών.


47      Βλ., συναφώς, το σκόπιμα υπερβολικό παράδειγμα που παρέθεσε ο γενικός εισαγγελέας Μ. Bobek στην υποσημείωση 20 των προτάσεών του στην υπόθεση Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny z siedzibą (C‑383/19, EU:C:2020:1003).


48      Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.


49      Απόφαση της 12ης Φεβρουαρίου 2026, Stichting Koskea (C‑490/24, EU:C:2026:89, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


50      Απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, σκέψεις 37 και 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


51      Απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, σκέψεις 40 έως 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).