Δεν είναι δυνατό να προχωρήσω κατευθείαν στην εξέταση του ερωτήματος αυτού, διότι η ενάγουσα της κυρίας δίκης αντέτεινε εξ αρχής ότι το εν λόγω ερώτημα στερείται σημασίας για την επίλυση της επίδικης διαφοράς και ότι, στην πραγματικότητα, αυτό που έχει σημασία είναι το γεγονός ότι η ενάγουσα κοινοποίησε την επίμαχη συμφωνία στην Επιτροπή. Αυτό μπορεί να συναχθεί από την απόφαση 10/69 στην υπόθεση Portelange, από τις βασικές σκέψεις της οποίας προκύπτει ότι οι συμφωνίες που κοινοποιούνται στην Επιτροπή (ανεξάρτητα προφανώς από το υποχρεωτικό ή μη της κοινοποίησης) είναι ισχυρές και τούτο μέχρι να εκδοθεί απόφαση, από τη μόνη αρμόδια προς τούτο Επιτροπή, περί του αν έχει ή όχι εφαρμογή το άρθρο 85, παράγραφος 3. Υπό τους όρους αυτούς δεν θα ήταν δυνατόν, με βάση την απόφαση Bilger, να κηρυχθεί μία συμφωνία άκυρη από τα εθνικά δικαστήρια και, συνεπώς, το ερώτημα αν η Επιτροπή κίνησε την κατά τον κανονισμό 17 διαδικασία θα έπρεπε να φαίνεται άνευ σημασίας. Γίνεται πλέον γενικά δεκτό, ότι το Δικαστήριο, κατά την εξέταση αιτήσεων για την έκδοση προδικαστικών αποφάσεων, κατά κανόνα ερευνά σε βάθος το αναγκαίο ή μη εκδόσεως της εκάστοτε αιτουμένης αποφάσεως για την επίλυση της διαφοράς ενώπιον του παραπέμποντος δικαστηρίου (περί αυτού πρόκειται στην πραγματικότητα) και ότι, με την απόφαση επί της υποθέσεως Salgoil, υπήρξε εξαίρεση στο βαθμό μόνο που έγινε προφανώς εσφαλμένη επίκληση διατάξεως κοινοτικού δικαίου. Επειδή όμως στην προκειμένη περίπτωση το αναγκαίο εκδόσεως της προδικαστικής αποφάσεως, για την επίλυση της εκκρεμούσης ενώπιον του παραπέμποντος δικαστηρίου διαφοράς, μπορεί να εκτιμηθεί μόνο επί τη βάσει σκέψεων που άπτονται του κοινοτικού δικαίου, φαίνεται μάλλον εύλογο να αντιπαρέλθει το Δικαστήριο τις σχετικές επιφυλάξεις του. Ας εξετάσω, επομένως, πώς ακριβώς πρέπει να αντιμετωπισθεί η ένσταση της ενάγουσας. Για το σκοπό αυτό θα θεωρήσω κατ' αρχάς ότι η επίμαχη συμφωνία κοινοποιήθηκε νομότυπα στην Επιτροπή (αφού το ζήτημα αυτό θα διευκρινιστεί μόνο σε συνδυασμό με το δεύτερο ερώτημα).

Κατά τους ισχυρισμούς της ενάγουσας, το κρίσιμο ερώτημα είναι, ποιες συμφωνίες μπορεί να θεωρηθεί ότι αφορά η απόφαση Portelange. Πρέπει, συνεπώς, να ερευνηθεί αν πράγματι αφορά αδιακρίτως, τόσο τις παλαιές συμφωνίες (δηλαδή τις υφιστάμενες κατά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17 συμφωνίες), όσο και τις νέες συμφωνίες (δηλαδή τις συναφθείσες μετά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού 17 συμφωνίες). Αν περιοριζόταν κανείς στο σκεπτικό της προδικαστικής αποφάσεως θα απέκλινε αναμφίβολα υπέρ της καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα αυτό. Σε πολύ γενικές γραμμές αναφέρει τα εξής: Η απάντηση στο ερώτημα, αν μια τέτοια συμφωνία πράγματι απαγορεύει, απαιτεί την εκτίμηση οικονομικών και νομικών δεδομένων, που δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι συντρέχουν παρά μόνο όταν έχει ρητά διαπιστωθεί ότι στην εκάστοτε συγκεκριμένη περίπτωση όχι μόνο πληρούνται όλοι οι όροι του άρθρου 85, παράγραφος 1, αλλά και ότι, επιπλέον, η προβλεπόμενη στην παράγραφο 3 της διατάξεως αυτής παρέκκλιση αποκλείεται. Ενόσω δεν χωρεί τέτοια διαπίστωση πρέπει κάθε κοινοποιηθείσα συμφωνία να θεωρείται ισχυρή. Περαιτέρω στην απόφαση αναφέρεται, ότι θα αντέκειτο στη γενική αρχή της ασφάλειας του δικαίου να συναχθεί εκ του ότι η εγκυρότητα των συμφωνιών που έχουν κοινοποιηθεί δεν είναι οριστική, πως οι εν λόγω συμφωνίες δεν επάγονται πλήρη αποτελέσματα προτού εκδόσει η Επιτροπή απόφαση βάσει του άρθρου 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης.

Ωστόσο, μία προσεκτικότερη εξέταση του προβλήματος γεννά αμφιβολίες, ως προς το αν το Δικαστήριο ήθελε πράγματι να προβεί σε μία γενικότερης σημασίας διαπίστωση. Επ' αυτού έχει σημασία το γεγονός ότι το προδικαστικό ερώτημα — όπως προκύπτει από τα όσα αναπτύχθηκαν σχετικά με την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου — αφορούσε μόνο τις αποκαλούμενες παλαιές συμφωνίες. Έχοντας αυτό υπόψη, καθώς και το γεγονός ότι οι προδικαστικές αποφάσεις, ιδίως όταν πραγματεύονται πολύπλοκα προβλήματα με απρόβλεπτες προεκτάσεις, περιορίζονται κατ' αρχήν στη διατύπωση των απολύτως αναγκαίων κρίσεων, πράγματι πολύ δύσκολα μπορεί να υποτεθεί ότι το Δικαστήριο θέλησε στην υπόθεση Portelange να προβεί, χωρίς ιδιαίτερο λόγο, σε μία διαπίστωση τόσο ευρείας σημασίας. Την ορθότητα της άποψης αυτής ενισχύει το διατακτικό της απόφασης Portelange, το οποίο αρχίζει με τις λέξεις: Οι συμφωνίες που έχουν κοινοποιηθεί νομότυπα, σύμφωνα με τον κανονισμό 17/62… Δεδομένου ότι στο πλαίσιο της δίκης αυτής δεν ανέκυψαν ζητήματα ως προς τις τυπικές προϋποθέσεις της κοινοποίησης (και για το λόγο αυτό η απόφαση δεν περιέχει καμία αναφορά στους κανονισμούς της Επιτροπής που ρυθμίζουν τα θέματα τύπων) η λέξη νομότυπα δεν μπορεί στην πραγματικότητα να θεωρηθεί ότι αναφέρεται παρά στην τήρηση της προθεσμίας κοινοποιήσεως του άρθρου 5 του κανονισμού 17. Έτσι όμως καθίσταται σαφές, ότι η εν λόγω κρίση του Δικαστηρίου αφορά μόνο τις παλαιές συμφωνίες. Τέλος, μπορεί να αντληθεί μία επιπλέον ένδειξη της ορθότητας του συμπεράσματος αυτού από την απόφαση 43/69 επί της υποθέσεως Bilger. Στο τέλος της προτελευταίας σκέψεώς της γίνεται λόγος για αποτελέσματα όμοια με εκείνα που έχουν συμφωνίες που έχουν κοινοποιηθεί και συναφθεί πριν από την 13η Μαρτίου 1962, δηλαδή γίνεται αναφορά στις παλαιές συμφωνίες. Ο περιορισμός αυτός φαίνεται ότι μπορεί να οδηγήσει στη συναγωγή ιδιαίτερα χρησίμων συμπερασμάτων. Πράγματι, αν το Δικαστήριο είχε αναφέρει ρητά ότι οι κρίσεις του στα πλαίσια της υπόθεσης Portelange εκτείνονται και επί των νέων συμφωνιών και, κατά συνέπεια, έπρεπε και ως προς αυτές να γίνεται λόγος για πλήρη επέλευση των αποτελεσμάτων τους από της κοινοποιήσεως στην Επιτροπή, τότε η διάκριση στο τέλος της απόφασης Bilger θα μπορούσε να παραλειφθεί και αντ' αυτής θα γινόταν γενικά λόγος για τα αποτελέσματα των κοινοποιηθεισών συμφωνιών. Το γεγονός ότι η εν λόγω διάκριση συναντάται στο τέλος της απόφασης Bilger μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο υπό την έννοια ότι αυτή αποτελεί διευκρίνιση της απόφασης Portelange. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το αναγκαίο της κρίσεως του Δικαστηρίου επί του πρώτου ερωτήματος για την επίλυση της διαφοράς δεν είναι δυνατόν αν αμφισβητηθεί με επίκληση της έκτασης των αποτελεσμάτων της απόφασης Portelange.

Θα μπορούσε περαιτέρω να προστεθεί, ότι μία διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής των αρχών της απόφασης Portelange, έτσι ώστε να καλύψει και τις αποκαλούμενες νέες συμφωνίες, η οποία προκάλεσε έντονη κριτική, προσκρούει στην πραγματικότητα σε ουσιώδεις αντιρρήσεις. Δεν θα εμβαθύνω εν προκειμένω στο θέμα, αφού δεν έχει τεθεί σχετικό ερώτημα, ας μου επιτραπεί όμως να εκθέσω επ' αυτού μερικές σκέψεις. Είναι, κατά τη γνώμη μου, προφανές, ότι η άποψη κατά την οποία οι νέες συμφωνίες, που έχουν κοινοποιηθεί, επάγονται πλήρη αποτελέσματα μέχρις ότου εκδοθεί απόφαση περί του επιτρεπτού τους και πρέπει να αντιμετωπίζονται ανάλογα από τα εθνικά δικαστήρια, δεν συμβιβάζεται με το σύστημα της Συνθήκης. Το σύστημα αυτό βασίζεται στην αρχή ότι συμφωνίες που προσκρούουν στο άρθρο 85, παράγραφος 1, απαγορεύονται και είναι άκυρες χωρίς ειδική περί αυτού αναγνώριση. Η γενίκευση των θέσεων της απόφασης Portelange θα μετέτρεπε το επιδιωκόμενο από τη Συνθήκη σύστημα της κατ' αρχήν απαγόρευσης με την επιφύλαξη παροχής αδείας παρεκκλίσεων σε σύστημα ελέγχου των καταχρήσεων, για τον απλό λόγο ότι μία συμφωνία θα καθίστατο ανενεργός μόνο κατόπιν αποφάσεως της Επιτροπής κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Η άποψη αυτή δεν φαίνεται να μπορεί να υποστηριχθεί, όπως προκύπτει από τη σαφή διατύπωση του άρθρου 1 του κανονισμού 17. Μπορεί σχετικά να γίνει επίκληση και του άρθρου 6 του κανονισμού 17, κατά το οποίο η Επιτροπή ορίζει την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, αποφάσεως. Στην πραγματικότητα η διάταξη αυτή θα εστερείτο αντικειμένου, αν ήταν δεδομένη σε κάθε περίπτωση η ισχύς των κοινοποιηθεισών συμφωνιών μέχρι την έκδοση αποφάσεως κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τη διάταξη του άρθρου 15 του κανονισμού 17 που επιβάλλει κυρώσεις. Η παράγραφος 5 του άρθρου αυτού, κατά την οποία δεν πρέπει να επιβάλλονται πρόστιμα για πράξεις μεταγενέστερες της κοινοποιήσεως στην Επιτροπή και προγενέστερες της κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3 αποφάσεως της Επιτροπής, θα φαινόταν επίσης περιττή, αν γινόταν δεκτό ότι οι κοινοποιηθείσες συμφωνίες είναι σε κάθε περίπτωση καθ' όλα ισχυρές. Είμαι πεπεισμένος πως δεν είναι δυνατόν να υποτεθεί ότι το Δικαστήριο θα μπορούσε να δεχθεί μια τόσο εκτεταμένη μεταστροφή στο σύστημα, εις βάρος των αρχών του ελεύθερου ανταγωνισμού, δεδομένου ότι σε άλλες περιπτώσεις πάντα υπογράμμιζε τη μεγάλη σημασία της τήρησης των κανόνων του ελεύθερου ανταγωνισμού για τη λειτουργία της κοινής αγοράς. Ιδιαίτερα δεν θα επαρκούσε, για τη θεμελίωση μιας τέτοιας μεταστροφής — ας μου επιτραπεί να το επαναλάβω — η αναφορά στη μακρά διάρκεια της διαδικασίας που διεξάγεται από την Επιτροπή, στα πλαίσια του ελέγχου των συμφωνιών και η επίκληση της αρχής της ασφάλειας του δικαίου (δηλαδή σκέψεις σαν αυτές που επικράτησαν στο πλαίσιο της απόφασης Portelange προκειμένου να δικαιολογηθεί μία μεταβατική ρύθμιση ως προς τις παλαιές συμφωνίες. Προκειμένου αυτό να γίνει αντιληπτό, αρκεί να υπομνησθούν οι δυνατότητες που έχουν στη διάθεσή τους στην προκειμένη περίπτωση οι διάδικοι (είτε προσφυγές λόγω παραλείψεως είτε αγωγές αποζημιώσεως) σε περίπτωση που η Επιτροπή δεν εκπληρώνει την υποχρέωσή της, η οποία έχει ιδιαίτερα τονιστεί από το Δικαστήριο, να εκδώσει μέσα σε εύλογη προθεσμία απόφαση κατ' εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 3.

Μετά την παρέκβαση αυτή, που κατέστησαν αναγκαία οι αντιρρήσεις της ενάγουσας της κυρίας δίκης, μπορώ πλέον να θεωρήσω βέβαιο ότι δεν πρέπει να αμφισβητείται η ανάγκη να αποφανθεί το Δικαστήριο επί του πρώτου ερωτήματος, για να επιλυθεί η διαφορά, αλλά, όταν εξεταστεί ποια η προσήκουσα απάντηση στο καθαυτό ερώτημα, καθίσταται εξ αρχής σαφές ότι η πληθώρα των απόψεων που έχουν εκφραστεί δεν διευκολύνει την αντιμετώπισή του. Η ενάγουσα της κυρίας δίκης είναι, ως γνωστόν, της γνώμης ότι πρέπει να θεωρεί-ται κατ' αρχήν ότι η Επιτροπή έχει κινήσει την κατά το άρθρο 9 του κανονισμού 17 διαδικασία, αφότου η τελευταία βεβαιώσει τη λήψη αιτήσεως, κατά το άρθρο 2 του κανονισμού 17 ή κοινοποιήσεως κατά την έννοια του άρθρου 6 του κανονισμού. Τη γνώμη αυτή απέκρουσαν εντόνως οι λοιποί διάδικοι, δηλαδή η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση της Γερμανίας, η Γαλλική Κυβέρνηση και οι εναγόμενοι της κυρίας δίκης. Οι πρώτες απαιτούν μία θετική εκδήλωση προθέσεων της Επιτροπής, προς την κατεύθυνση της εκδόσεως αποφάσεως βάσει των άρθρων 2, 3 ή 6 του κανονισμού 17 και ακριβέστερα την έκδοση ρητής απόφασης περί κινήσεως της διαδικασίας. Οι εναγόμενοι της κυρίας δίκης υποστηρίζουν ότι η Επιτροπή θα πρέπει να έχει κινήσει τουλάχιστον κάποια αποδεικτική διαδικασία. Η ενάγουσα υιοθετεί, επικουρικά, την άποψη αυτή επικαλούμενη το γεγονός ότι στην πραγματικότητα η Επιτροπή, τον Οκτώβριο του 1969, διέταξε, βάσει του άρθρου 12 του κανονισμού 17, τη διεξαγωγή έρευνας στον τομέα της ζυθοποιίας. Ας δούμε, επομένως, τι συμπέρασμα μπορεί να εξαχθεί από όλα αυτά.

Εκκινώντας από το γράμμα του άρθρου 9 του κανονισμού 17, θεωρώ προπάντων σημαντικό το ότι γίνεται ευκρινώς η διάκριση μεταξύ της κοινοποιήσεως της συμφωνίας και της κινήσεως της διαδικασίας, η οποία αφαιρεί από τις αρχές των κρατών μελών την αρμοδιότητα τους. Τούτο ασφαλώς δεν θα είχε συμβεί, αν η απλή κοινοποίηση ή υποβολή της αίτησης έπρεπε να θεωρείται ότι θέτει σε κίνηση τη διαδικασία (φαίνεται ότι σ' αυτό ακριβώς αποσκοπούσε — όπως αναφέρει ο Deringer στο σχόλιό του περί του δικαίου του ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας — μία παλαιότερη πρόταση της Επιτροπής που όμως δεν έγινε δεκτή από το Συμβούλιο). Εν συνεχεία, η επιλογή του ρήματος ein-leiten (κινώ) (και του ίσως ακόμη εντονότερου γαλλικού ρήματος engager) είναι επίσης ενδεικτική. Στην πραγματικότητα ενέχει αναφορά σε κάτι περισσότερο από την παθητική παραλαβή αιτήσεων, τη συνακόλουθη αυτόματη εγγραφή τους στο πρωτόκολλο, την έκδοση βεβαίωσης παραλαβής και — όπως ορίζει το άρθρο 10 του κανονισμού 17 — την διαβίβαση αμελλητί αντιγράφου των αιτήσεων στα κράτη μέλη. Κατά την ορθή της έννοια, η λέξη ein-leiten (κινώ) (engager) ενέχει ενέργεια: με τη λέξη αυτή σαφώς υπονοείται η ανάπτυξη ορισμένης δραστηριότητας της Επιτροπής για την αντιμετώπιση κάποιας περιπτώσεως. Αλλωστε την άποψη αυτή ενισχύουν η έννοια και ο σκοπός της διατάξεως, που συνίσταται στο να αποτραπεί η κίνηση παραλλήλων διαδικασιών εκ μέρους της Επιτροπής, αφενός, και των εθνικών αρχών, αφετέρου. Αλλά τέτοιος κίνδυνος δεν υφίσταται, αναμφίβολα, παρά μόνο από τη στιγμή που η Επιτροπή προβαίνει σε συγκεκριμένες ενέργειες για την αντιμετώπιση κάποιας περιπτώσεως. Επο-µένως, η προσήκουσα στο πρώτο ερώτημα απάντηση, βάσει μόνο της διατυπώσεως του είναι ότι η κατά τα άρθρα 2, 3 και 6 του κανονισμού 17 διαδικασία δεν κινείται από την Επιτροπή από τη στιγμή που η τελευταία βεβαιώνει ότι παρέλαβε την αίτηση για τη χορήγηση αρνητικής πιστοποιήσεως ή την κοινοποίηση για τη χορήγηση χδείας παρεκκλίσεως, κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης.

Αν τώρα είναι ευκταίο να δοθεί και μία θετική απάντηση στο πρόβλημα, δηλαδή να προσδιορισθεί, πότε τίθεται σε κίνηση η κατά το άρθρο 9 διαδικασία, (ίσως, ήδη αφότου η Επιτροπή δίνει εντολή για τη διεξαγωγή κάποιας έρευνας ή ίσως μόνο από της εκδόσεως ρητής αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας που κοινοποιείται στα κράτη μέλη) απαιτείται να γίνουν οι ακόλουθες παρατηρήσεις.

Πρέπει αναμφισβήτητα να γίνει δεκτό ότι, η ρητή απόφαση περί κινήσεως της διαδικασίας και η κοινοποίησή της στα κράτη μέλη παρουσιάζουν το πλεονέκτημα της απόλυτης σαφήνειας, κατά την εφαρμογή του άρθρου 9 του κανονισμού 17. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι μία τέτοια απόφαση δεν απαιτείται και δεν τίθεται ως προϋπόθεση ούτε στο άρθρο 9 ούτε σε άλλες διατάξεις του κανονισμού 17. Επίσης (δεν μπορεί να υποστηριχθεί) — αντίθετα προς την άποψη της Επιτροπής — ότι η απόφαση επί της υποθέσεως 48/69 έχει σιωπηρά δεχθεί την ανάγκη εκδόσεως αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι στην υπόθεση εκείνη η διαδικασία ελέγχου των καρτέλ είχε κινηθεί αυτεπαγγέλτως, είναι στην πραγματικότητα πέραν πάσης αμφιβολίας ότι δεν τέθηκε, ως προς την υπόθεση εκείνη, θέμα σαν αυτό που πρέπει να εξεταστεί εν προκειμένω και ότι, κατά συνέπεια, δεν δινόταν στο Δικαστήριο η ευκαιρία να ασχοληθεί με την ανάγκη υπάρξεως ρητής αποφάσεως περί κινήσεως της διαδικασίας. Αν, αντίθετα, ληφθεί υπόψη η έννοια και ο σκοπός της κανονιστικής ρύθμισης, όπως προσδιορίστηκαν προηγουμένως, θα πρέπει να φαίνεται υποστηρίξιμο, ότι η διαδικασία βάσει του άρθρου 9 θεωρείται ότι έχει κινηθεί αφότου λάβει χώρα κάποια ενέργεια, που αναμφισβήτητα και ευκρινώς αποσκοπεί στην αντιμετώπιση ορισμένης περιπτώσεως. Ως τέτοια όμως μπορεί να εκληφθεί και η εντολή για τη διεξαγωγή κάποιας έρευνας. Αναγόμενο στην υπό συζήτηση περίπτωση, αυτό σημαίνει ότι στην πραγματικότητα μπορεί να υποτεθεί — πράγμα που η ενάγουσα της κύριας δίκης θεωρεί ορθό — ότι η απόφαση της Επιτροπής για τη διεξαγωγή έρευνας στον τομέα της ζυθοποιίας έθεσε σε κίνηση τη διαδικασία κατά την έννοια του άρθρου 9. Ασφαλώς, στην περίπτωση αυτή πρόκειται αναμφισβήτητα για τη γενική έρευνα ολόκληρου κλάδου της οικονομίας. Δεν θα πρέπει, ωστόσο, να λησμονείται, ότι, στην πρώτη προδικαστική απόφαση επί της υποθέσεως Haecht, αναφερόταν ρητά ότι, κατά την εκτίμηση τέτοιου είδους συμφωνιών, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο σύνολό τους όλες οι σχετικές περιστάσεις. Συνεπώς, γενικές έρευνες στο χώρο ακριβώς αυτόν, όπως η διεξαγόμενη εν προκειμένω, είναι απαραίτητες για τη λυσιτελή εκτίμηση των συγκεκριμένων περιπτώσεων. Περαιτέρω, μπορεί να συναχθεί από τα προσκομισθέντα από την ενάγουσα πρακτικά συζητήσεως μεταξύ εκπροσώπου της γενικής διεύθυνσης ανταγωνισμού της Επιτροπής και εκπροσώπων της Communaute de travail des brasseurs du Marché Commun, ότι «λαμβανομένης υπόψη της υποθέσεως Haecht κατά Wilkin και της αποφάσεως που εξέδωσε επί του θέματος το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου … είναι απαραίτητο να διεξαχθεί έρευνα σχετικά με τη συμφωνία των ζυθοποιών, προκειμένου να καθοριστεί αν εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ …. Αν, επομένως, υποτεθεί, ότι το άρθρο 9, παράγραφος 3, του κανονισμού 17 αναφέρεται και στα δικαστήρια των κρατών μελών (πράγμα που δεν θεωρείται από όλους ορθό), τότε μπορεί να υποστηριχθεί βάσιμα η άποψη, ότι, από τη στιγμή που τέθηκε σε κίνηση η προαναφερθείσα έρευνα, την οποία ακολούθησαν στη συνέχεια άλλες συγκεκριμένες αιτήσεις για παροχή πληροφοριών που απευθύνονταν σε ορισμένες ζυθοποιίες, το παραπέμπον Δικαστήριο δεν ήταν πλέον αρμόδιο να εφαρμόσει το άρθρο 85, παράγραφος 1, στη συναφθείσα από τους διαδίκους της κυρίας δίκης συμφωνία. Με τα παραπάνω ολοκληρώθηκε η ανάπτυξη των σκέψεων που μπορούν να βοηθήσουν το παραπέμπον δικαστήριο στα ερμηνευτικά ζητήματα που τίθενται στο πλαίσιο του πρώτου ερωτήματος.

Στο σημείο αυτό ενδείκνυται ιδιαίτερα να γίνει αναφορά στην προδικαστική απόφαση επί της υποθέσεως 1/70 (Slg. 1970, σ. 515). Στην περίπτωση εκείνη το Δικαστήριο τόνισε, αιτιολογώντας την καταφατική απάντηση σε ένα παρόμοιο ερώτημα, ότι, με το άρθρο 24 του κανονισμού 17, είχε ανατεθεί στην Επιτροπή η εξουσία να θεσπίζει διατάξεις σχετικές με τους ειδικότερους όρους διενεργείας της κοινοποιήσεως. Από δε τις διατάξεις των κανονισμών 27/62 (EE ειδ. έκδ. 08/01 σ. 34) και 1133/68 (EE ειδ. έκδ. 08/01 σ. 78) που επακολούθησαν, καθώς επίσης και από τα έντυπα των παραρτημάτων, έπρεπε να συναχθεί, ότι, σε περιπτώσεις τυποποιημένων συμφωνιών, αρκούσε η υποβολή συνημμένως του προτύπου της τυποποιημένης συμφωνίας και μπορούσε να παραλειφθεί η δήλωση των επωνυμιών και διευθύνσεων των συμβαλλομένων επιχειρήσεων. Αυτό φαινόταν απόλυτα αποδεκτό, ενόψει της ανάγκης απλουστεύσεως της διοικητικής διαδικασίας. Περαιτέρω, κάθε ανησυχία μπορούσε να παραμεριστεί με τη σκέψη, ότι με τον τρόπο αυτό ήταν δυνατό να στραφεί η προσοχή της Επιτροπής σε όλες τις σχετικές, συναφείς προς την εκάστοτε συμφωνία, περιστάσεις και η τελευταία θα μπορούσε, κατά συνέπεια, να αντλήσει τις αναγκαίες πρόσθετες πληροφορίες, απευθύνοντας αιτήσεις παροχής πληροφοριών. Βέβαια, η απόφαση αυτή αναφερόταν σε περίπτωση, στην οποία η τυποποιημένη συμφωνία είχε συναφθεί και κοινοποιηθεί πριν από την συμφωνία με όμοιο περιεχόμενο που αποτελούσε το αντικείμενο της κύριας δίκης. Όμως, λογικά, δεν θα μπορούσε να ισχύει κάτι διαφορετικό στην αντίστροφη περίπτωση, όταν δηλαδή, η κοινοποίηση της τυποποιημένης συμφωνίας γίνεται για πρώτη φορά μετά τη σύναψη της συγκεκριμένης επίδικης συμφωνίας. Αυτό μπορεί να λεχθεί, επειδή ισχύουν και εν προκειμένω οι σκέψεις που εκτίθενται στην απόφαση 1/70 (απλούστευση της διοικητικής διαδικασίας σε συνδυασμό με επαρκή δυνατότητα της Επιτροπής για άντληση πληροφοριών) και το νόημα και ο σκοπός της κοινοποίησης πληρούνται και με μόνη την κοινοποίηση της τυποποιημένης συμφωνίας.

Επιπλέον, θα μπορούσε, εν όψει των ισχυρισμών της ενάγουσας της κύριας δίκης, να παρατηρηθεί, ότι το κύρος της κοινοποίησης οπωσδήποτε δεν θίγεται από το γεγονός ότι στην κοινοποίηση αυτή γινόταν αναφορά στο νομικό καθεστώς που ίσχυε στο Βέλγιο από το 1968 για τέτοιου είδους συμφωνίες, νομικό καθεστώς, το οποίο προφανώς τροποποιείται από καιρού εις καιρόν (κάθε 3 χρόνια), μετά από διαπραγματεύσεις με τους ενδιαφερομένους οικονομικούς παράγοντες και το οποίο διέφερε από εκείνο που ίσχυε το 1963 (δηλαδή κατά το χρόνο σύναψης των επιδίκων συμφωνιών). Μια τέτοια αναφορά θα φαινόταν απόλυτα εύλογη, δεδομένου ότι η τυποποιημένη σύμβαση δεν προβλέπει τίποτα σχετικά με τη διάρκεια της υποχρέωσης προμήθειας αποκλειστικά από τον αντισυμβαλλόμενο, η οποία μάλλον καθορίζεται, επί τη βάσει των κατά την κρίσιμη εποχή ισχυόντων βασιλικών διαταγμάτων και σε συνάρτηση με το ύψος του δανείου. Στην πραγματικότητα, η εν λόγω αναφορά δεν αποτελεί παρά συμπλήρωση της κοινοποίησης, ως προς ένα ουσιαστικό στοιχείο της, δηλαδή παροχή ένδειξης, επιτρέπουσας στην Επιτροπή, με τη βοήθεια των οικείων βασιλικών διαταγμάτων, να προσδιορίσει το ακριβές περιεχόμενο των διεπομένων από αυτά συμφωνιών.

Έτσι, συνοψίζοντας, μπορεί να λεχθεί, ως προς το δεύτερο ερώτημα, ότι για τους σκοπούς του κανονισμού 17, αρκεί η κοινοποίηση του προτύπου της τυποποιημένης συμφωνίας, ανεξάρτητα από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περιπτώσεως.

Η έννοια της εν λόγω απόφασης είναι, κατά τη γνώμη μου, απόλυτα σαφής: θέτει την αρχή κατά την οποία, όταν ένα εθνικό δικαστήριο αποφαίνεται ότι κάποια συμφωνία εμπίπτει στο άρθρο 85, παράγραφος 1, η ακυρότητά της επέρχεται μόνο ex nunc. Επομένως, είναι περαιτέρω σαφές, ότι το προδικαστικό ερώτημα που έχει υποβληθεί στο Δικαστήριο αποσκοπεί, όχι μόνο σε περαιτέρω διευκρίνιση της απόφασης Bilger, αλλά ενδεχομένως και σε τροποποίησή της και τούτο εν όψει του προβληθέντος από τους εναγομένους της κυρίας δίκης επιχειρήματος, κατά το οποίο επιβάλλεται, από την ανάγκη ασφάλειας του δικαίου, προκειμένου δηλαδή να τηρηθεί μία γενική αρχή του δικαίου, να συναχθεί ότι η ακυρότητα σε τέτοιες περιπτώσεις επάγεται αποτελέσματα ήδη από του χρονικού σημείου κατά το οποίο την επικαλείται κάποιο από τα συμβαλλόμενα μέρη. Πρέπει συνεπώς να εξετασθεί, αν μπορεί να γίνει δεκτό, εν όψει μάλιστα των θέσεων που έχουν λάβει οι άλλοι διάδικοι, μήπως πρέπει να γίνει ένα περαιτέρω βήμα, να γίνει δηλαδή δεκτό ότι η ακυρότητα ανατρέχει στην ημέρα σύναψης της συμφωνίας.

Αυτή είναι ως γνωστόν η άποψη της Γαλλικής και της Γερμανικής Κυβερνήσεως, ενώ η Επιτροπή, η οποία κατά τα λοιπά στηρίζεται στην απόφαση Bilger, υιοθετεί ένα τέτοιο συμπέρασμα μόνο σε σχέση με την περίπτωση — επί της οποίας δεν έχει μέχρι τώρα αποφανθεί το Δικαστήριο — κατά την οποία διαπιστώνεται με απόφαση της Επιτροπής ότι έχει εφαρμογή το άρθρο 85, παράγραφος 1.

Θα εξετάσω στη συνέχεια τι συμπέρασμα πρέπει να εξαχθεί από την αντιπαράθεση αυτών των τόσο αφισταμένων μεταξύ τους απόψεων. Κατ' αρχάς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι δεν φαίνεται ανεξήγητο το ότι ασκείται κριτική στις θέσεις της απόφασης Bilger. Πράγματι, αυτές καταλήγουν, στις ειδικές περιπτώσεις των απαλλαγμένων κοινοποιήσεως συμφωνιών, στην αντικατάσταση της αρχής της απαγορεύσεως από ένα σύστημα ελέγχου των καταχρήσεων, κατά το πρότυπο της ρύθμισης που ισχύει για ορισμένες περιπτώσεις στο γερμανικό δίκαιο του ανταγωνισμού. Σχετικώς, δεν θα εστερείτο βάσεως η αναδρομή στις σκέψεις στις οποίες ήδη αναφερόμουν, σχολιάζοντας την απόφαση Portelange και οι οποίες αφορούν ιδίως τη διατύπωση των δύο πρώτων παραγράφων του άρθρου 85 και την επανάληψη της αρχής αυτής στο άρθρο 1 του κανονισμού 17. Επίσης, δεν πρέπει να αγνοηθούν τα συμπεράσματα που — όπως ήδη εξέθεσα — συνάγονται από τα άρθρα 6 και 15 του κανονισμού 17. Εξάλλου, δεν πρέπει να λησμονείται ότι μόνο το άρθρο 7 του κανονισμού 17 εισάγει κάποιο περιορισμό της αρχής της ακυρότητας, ως προς ορισμένες παλαιές συμφωνίες απαλλαγμένες κοινοποιήσεως και ότι το άρθρο 9, παράγραφος 1 του κανονισμού 17 εκκινεί προφανώς από το αναγνωριστικό αποτέλεσμα της διαπίστωσης περί του ότι κάποια συμφωνία υπάγεται στη διάταξη του άρθρου 85, παράγραφος 1.

Ωστόσο όλα αυτά τα επιχειρήματα δεν προβάλλονται για πρώτη φορά. Βρίσκονταν κατά κάποιο τρόπο εξ αρχής στο προσκήνιο στα πλαίσια της αντιπαράθεσης που μας απασχολεί εν προκειμένω και άπτεται του δικαίου του ανταγωνισμού και, συνεπώς, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το Δικαστήριο δεν τα συνεκτίμησε, κατά την έκδοση της αποφάσεως Bilger. Το γεγονός ότι το Δικαστήριο στην περίπτωση εκείνη κατέληξε παρά ταύτα στην υιοθέτηση των γνωστών συμπερασμάτων, μπορεί να εξηγηθεί μόνο με βάση τη διαπίστωση ότι το όλο σύστημα του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, όπως προκύπτει από διάφορα κείμενα, δεν είναι εντελώς απαλλαγμένο από αντιφάσεις, κενά και ασάφειες. Εν όψει αυτής της κατάστασης, το Δικαστήριο προφανώς χρειάστηκε να προβεί σε δικαιοπλαστική ερμηνεία και τελειοποίηση του συστήματος. Στο έργο του αυτό, το Δικαστήριο καθοδηγήθηκε από τη σκέψη ότι η απαλλαγή από την υποχρέωση κοινοποιήσεως, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο συστήματος, το οποίο προβλέπει ακόμη και πλήρη εξαίρεση από την απαγόρευση του άρθρου 85, παράγραφος 1, μπορεί να έχει ως μοναδική συνέπεια ότι η ακυρότητα επάγεται αποτελέσματα, μόνο από την ημέρα κατά την οποία διαπιστώνεται ότι έχει εφαρμογή το άρθρο 85, παράγραφος 1, και τούτο, λαμβανομένης υπόψη της σκέψεως ότι οι απαλλαγμένες κοινοποιήσεως συμφωνίες δεν μπορούν παρά σε μικρό βαθμό να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών και εν όψει της επιταγής ασφαλείας του δικαίου.

Αν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, δεν μπορώ να φαντασθώ ότι το Δικαστήριο θα οδηγηθεί, βασιζόμενο στα επιχειρήματα που προβλήθηκαν κατά την παρούσα διαδικασία, σε αλλαγή των απόψεών του, οι οποίες — όπως πρέπει διαρκώς να τονίζεται — ισχύουν μόνο ως προς τις απαλλαγμένες κοινοποιήσεως συμφωνίες.

Κάτι τέτοιο καθίσταται λιγότερο πιθανό από το γεγονός ότι το Συμβούλιο, μετά την έκδοση της απόφασης Bilger και εν γνώσει της περιεχόμενης σ' αυτήν νομικής γνώμης, θέσπισε περαιτέρω απαλλαγές από την υποχρέωση κοινοποιήσεως. Πράγματι, μπορεί βάσιμα να λεχθεί, ότι αυτό δεν θα είχε συμβεί, αν το Συμβούλιο είχε θεωρήσει τη γνώμη του Δικαστηρίου απολύτως αντίθετη προς το σύστημα.

Ένα περαιτέρω σημείο ιδιαίτερα μπορεί τώρα να τονιστεί, ότι είναι αλυσιτελές το επιχείρημα, κατά το οποίο οι αναγνωριστικές αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων έχουν, δυνάμει γενικής αρχής του δικαίου, μόνο αναγνωριστικό αποτέλεσμα, δηλαδή αναδρομική ισχύ (ex tunc) και, κατά συνέπεια, η άποψη ότι τα αποτελέσματα της ακυρότητας επέρχονται, το πρώτον, με την έκδοση της αποφάσεως συνεπάγεται διάσπαση του συστήματος, δηλαδή αναγνώριση δικαιοπλαστικής εξουσίας στα εθνικά δικαστήρια. Στην πραγματικότητα, το επιχείρημα αυτό δεν είναι βάσιμο, παρά μόνο επιφανειακά. Σημασία έχει το γεγονός, ότι η αρχή την οποία ανέπτυξε το Δικαστήριο, ασκώντας δικαιοπρακτικό έργο, εξασφαλίζει στις μη χρήζουσες κοινοποιήσεως συμφωνίες προνομιακή μεταχείριση από την άποψη του ουσιαστικού δικαίου. Έτσι, αν, όπως απαιτεί το σύστημα κατά την άποψη του Δικαστηρίου, η επέλευση των αποτελεσμάτων της ακυρότητας εξαρτηθεί από τη διαπίστωση των αρμοδίων αρχών, τότε, ακόμη και στην περίπτωση εκδόσεως δικαστικής αποφάσεως, δεν πρόκειται περί δικαιοπλαστικών πράξεων, αλλά απλώς περί διαπιστώσεων ως προς τη συνδρομή ή μη των προϋποθέσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1. Ως αντανακλαστικό τους αποτέλεσμα, τις διαπιστώσεις αυτές συνοδεύει η κατά το ευρωπαϊκό δίκαιο άμεσα επερχομένη ακυρότητα. Συνεπώς, (δεν μεταβάλλεται καθόλου) η φύση μιας τέτοιας πράξεως, δικαιοδοτικού οργάνου, ως προς την οποία το ίδιο το Δικαστήριο δεν είπε ότι σκοπό έχει να επιφέρει ακυρότητα.

Εξάλλου, κατόπιν όλων όσων εξετέθηκαν, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι το Δικαστήριο εγκρίνει την άποψη των εναγομένων της κυρίας δίκης, κατά την οποία η ακυρότητα πρέπει να επέρχεται κατά το χρονικό σημείο που την επικαλείται κάποιο από τα συμβαλλόμενα μέρη. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι, και στο πλαίσιο της διαδικασίας επί της υποθέσεως Bilger αντιμετωπίστηκαν παρόμοια πραγματικά δεδομένα, με τα οποία το Δικαστήριο τότε δεν συνέδεσε τις έννομες συνέπειες που ζητούσαν οι εναγόμενοι, οι εναγόμενοι στην παρούσα δίκη δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι η αρχή την οποία επικαλούνται ισχύει στο δίκαιο των κρατών μελών. Ενδεικτικό επίσης είναι επί του σημείου αυτού το γεγονός, ότι ακόμη και μία σε τέτοιο βαθμό περιορισμένη αρμοδιότητα θα σήμαινε παραβίαση της θεμελιώδους αρχής της ασφάλειας του δικαίου, για το λόγο ακριβώς ότι η επέλευση της ακυρότητας δεν εξαρτάται μόνο από την κυριαρχική διαπίστωση της αρμόδιας αρχής, αλλά και από την υποκειμενική εκτίμηση ενός από τα συμβαλλόμενα μέρη και την συχνά μη επαρκώς θεμελιωμένη επίκλησή της.

Έτσι, το μόνο ερώτημα που απομένει είναι εάν οι αποφάσεις της Επιτροπής, με τις οποίες διαπιστώνεται η ακυρότητα των απαλλασσομένων κοινοποιήσεως συμφωνιών, συνεπάγονται, όπως νομίζει η Επιτροπή, διαφορετικό αποτέλεσμα, δηλαδή την επέλευση της ακυρότητας ex tunc.

Βέβαια, σχετικά με το πρόβλημα αυτό, με το οποίο δεν ασχολείται η απόφαση Bilger, θα μπορούσε κατ' αρχάς να παρατηρηθεί, ότι είναι αμφίβολη η χρησιμότητά του για την έκβαση της κυρίας δίκης, αφού αυτή προφανώς αναφέρεται μόνο σε απόφαση δικαιοδοτικού οργάνου. Αν παρά ταύτα είναι ευκταίο να εξεταστεί, κατά την πεποίθησή μου, η μόνη απάντηση είναι, ότι δεν υπάρχει, πράγματι, κανένας λόγος που να δικαιολογεί τη διαφοροποίηση την οποία υποστηρίζει η Επιτροπή. Αυτό μπορεί να λεχθεί παρά το γεγονός ότι η νομική κατάσταση δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένη και τούτο, διότι και η Επιτροπή εκδίδει α-ποφάσεις κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3. Όμως η ιδιαιτερότητα αυτή δεν έχει αποφασιστική σημασία, ενώ όπως σαφώς δείχνει η απόφαση Bilger — πρωταρχική είναι μάλλον η σημασία της ανάγκης ασφαλείας του δικαίου και του γεγονότος ότι οι μη χρήζουσες κοινοποιήσεως συμφωνίες δεν είναι σε γενικές γραμμές βλαπτικές από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού. Εν όψει του είδους των επίμαχων συμφωνιών, πρέπει, κατά συνέπεια, να γίνει δεκτό ότι και οι αποφάσεις της Επιτροπής, με τις οποίες διαπιστώνεται η συνδρομή των προϋποθέσεων του άρθρου 85, παράγραφος 1, ισχύουν μόνο ex nunc. Κατόπιν αυτού θα πρέπει να έχει δοθεί ικανοποιητική απάντηση και στο τρίτο ερώτημα.

α)Η διαδικασία των άρθρων 2, 3 και 6 του κανονισμού 17 δεν πρέπει να θεωρείται ότι τίθεται σε κίνηση υπό της Επιτροπής από το χρονικό σημείο, κατά το οποίο η τελευταία βεβαιώνει τη λήψη αιτήσεως για αρνητική πιστοποίηση ή κοινοποιήσεως για τη χορήγηση της κατά το άρθρο 85, παράγραφος 3, της Συνθήκης αδείας παρεκκλίσεως. Αντίθετα, απαιτείται τουλάχιστον να δώσει η Επιτροπή εντολή για τη διεξαγωγή έρευνας.β)Η κοινοποίηση τυποποιημένης συμβάσεως ισχύει επίσης ως κοινοποίηση προγενέστερης συμφωνίας ομοίου περιεχομένου.γ)Η ακυρότητα των απαλλαγμένων κοινοποιήσεως συμφωνιών επάγεται τα αποτελέσματά της από της εκδόσεως της δικαστικής αποφάσεως ή της αποφάσεως της Επιτροπής που την διαπιστώνει.