Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

ANDREA BIONDI

της 8ης Οκτωβρίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑390/25

HUS‑yhtymä

παρισταμένων των:

Cloudia OY,

SC Software OY

[αίτηση του Korkein hallinto-oikeus
(Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Φινλανδία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Δημόσιες συμβάσεις – Οδηγία 2014/24/EE – Άρθρο 30 – Ανταγωνιστικός διάλογος – Άρθρο 67, παράγραφος 5 – Σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης – Στάθμιση εκπεφρασμένη με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης – Ακριβής προσδιορισμός της σχετικής στάθμισης στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών – Χρήση στην προκήρυξη του διαγωνισμού περιθωρίων διακύμανσης από τα οποία δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης »






I.      Εισαγωγή

1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το Korkein hallinto-oikeus (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Φινλανδία, στο εξής: αιτούν δικαστήριο), αφορά δύο σημαντικά ζητήματα στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων.

2.        Αφενός, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να ερμηνεύσει, για πρώτη φορά, τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24/ΕΕ (2) που διέπουν τον ανταγωνιστικό διάλογο, μια ειδική διαδικασία ανάθεσης η οποία διεξάγεται σε πλείονα στάδια και χρησιμοποιείται συνήθως για συμβάσεις που χαρακτηρίζονται από τεχνική, νομική ή χρηματοοικονομική περιπλοκότητα. Αφετέρου, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως παρέχει επίσης στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να αποσαφηνίσει την υποχρέωση που το άρθρο 67, παράγραφος 5, της ίδιας οδηγίας επιβάλλει στις αναθέτουσες αρχές να προσδιορίζουν τη σχετική στάθμιση που προσδίδεται σε καθένα από τα κριτήρια ανάθεσης της σύμβασης, ειδικότερα στην περίπτωση που η εν λόγω στάθμιση εκφράζεται με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης. Η αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο ανωτέρω ζητημάτων στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων, τα οποία ρυθμίζονται από την οδηγία 2014/24, βρίσκεται στο επίκεντρο της υπό κρίση υπόθεσης.

3.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ανέκυψε στο πλαίσιο διαφοράς με αντικείμενο διαδικασία ανάθεσης σύμβασης την οποία οργάνωσε, με τη μορφή ανταγωνιστικού διαλόγου, η δημοτική ένωση υγειονομικών περιφερειών Ελσίνκι και Uusimaa (στο εξής: HUS‑yhtymä), η οποία είναι η αναθέτουσα αρχή. Αντικείμενο της επίμαχης σύμβασης ήταν η προμήθεια ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης της σύναψης συμβάσεων και των συναφών υπηρεσιών εμπειρογνωμόνων.

4.        Από την προκήρυξη του διαγωνισμού προέκυπτε ότι η αναθέτουσα αρχή επρόκειτο να αναθέσει τη σύμβαση βάσει του κριτηρίου της πλέον συμφέρουσας από οικονομικής απόψεως προσφοράς. Στην προσαρτημένη στην προκήρυξη του διαγωνισμού περιγραφή της διαδικασίας διευκρινιζόταν επίσης ότι η σύγκριση των προσφορών επρόκειτο να πραγματοποιηθεί κατά τα προβλεπόμενα στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών. Στο ίδιο έγγραφο επισημαινόταν επίσης ότι τα ενδεικτικά κριτήρια ανάθεσης και τα σχετικά περιθώρια διακύμανσης της στάθμισης ήταν τα ακόλουθα:

–        Τιμή: 30‑70 %

–        Λειτουργικά χαρακτηριστικά: 15‑35 %

–        Ικανότητα της ομάδας εμπειρογνωμόνων: 15‑35 %.

5.        Στο πέρας του διαλόγου που διεξήγαγε με τέσσερις υποψηφίους, τους οποίους επέλεξε μεταξύ αυτών που είχαν υποβάλει αιτήσεις συμμετοχής, η HUS‑yhtymä απέστειλε στους εν λόγω υποψηφίους πρόσκληση υποβολής της τελικής προσφοράς τους. Από την εν λόγω πρόκληση προέκυπτε ότι η τελική στάθμιση της σχέσης ποιότητας/τιμής και των κριτηρίων ανάθεσης ήταν η ακόλουθη:

«– Τιμή 30 %

– Ποιότητα 70 %

–        Πρόσθετες λειτουργίες (35 βαθμοί)

–        Συνέντευξη (35 βαθμοί)».

6.        Με απόφαση ανάθεσης και επακόλουθη διορθωτική απόφαση, η HUS‑yhtymä ανέθεσε τη σύμβαση στην SC Software Oy και όρισε την Cloudia Oy ως εναλλακτικό προμηθευτή.

7.        Η Cloudia Oy άσκησε, ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου, προσφυγή κατά της απόφασης ανάθεσης της σύμβασης, υποστηρίζοντας ότι το περιθώριο διακύμανσης 30-70 % για τη στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης, το οποίο η αναθέτουσα αρχή καθόρισε στην προκήρυξη του διαγωνισμού, δεν ήταν κατάλληλο, λόγω του εύρους του. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκανε δεκτή την προσφυγή και ακύρωσε την απόφαση ανάθεσης της σύμβασης. Η HUS‑yhtymä άσκησε αναίρεση κατά της πρωτόδικης απόφασης ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.

8.        Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί ορισμένες ερμηνευτικές αμφιβολίες σε σχέση με την εκκρεμή ενώπιόν του υπόθεση. Ως εκ τούτου, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Οφείλει η αναθέτουσα αρχή, στο πλαίσιο ανταγωνιστικού διαλόγου κατά την έννοια του άρθρου 30 της οδηγίας 2014/24/ΕΕ, να αξιολογήσει τις υποβληθείσες προσφορές βάσει των καθοριζομένων στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο κριτηρίων αναθέσεως και της στάθμισής τους, ή έχει το δικαίωμα να διευκρινίσει τη σχετική στάθμιση των αναφερομένων στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο κριτηρίων αναθέσεως στην τελική πρόσκληση υποβολής προσφορών που πρέπει να απευθύνεται προς τους διαγωνιζομένους κατόπιν των διαπραγματεύσεων, ιδίως όταν η στάθμιση αυτή εκφράζεται στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο με την πρόβλεψη περιθωρίου διακύμανσης κατά την έννοια του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας;

2)      Σε περίπτωση που η αναθέτουσα αρχή έχει το δικαίωμα, στο πλαίσιο ανταγωνιστικού διαλόγου, κατά την κατάρτιση της πρόσκλησης υποβολής προσφορών, να διευκρινίσει τη στάθμιση που εκφράστηκε στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο με την πρόβλεψη περιθωρίου διακύμανσης κατά την έννοια του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας: μπορεί το εύρος του περιθωρίου διακύμανσης της στάθμισης που χρησιμοποίησε η αναθέτουσα αρχή, εν προκειμένω, στο στάδιο της προκήρυξης του διαγωνισμού, να θεωρηθεί σύμφωνο με το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ, ιδίως, αν ληφθεί υπόψη, αφενός, το γεγονός ότι από το περιθώριο διακύμανσης που χρησιμοποίησε η αναθέτουσα αρχή δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των κριτηρίων αναθέσεως που αφορούν την τιμή και την ποιότητα και, αφετέρου, το γεγονός ότι τα κριτήρια αναθέσεως και η σχετική τους στάθμιση ορίζονται στην τελική πρόσκληση υποβολής προσφορών εντός των ορίων του περιθωρίου διακύμανσης που γνωστοποιήθηκε στο στάδιο της προκηρύξεως του διαγωνισμού;»

II.    Ανάλυση

9.        Αμφότερα τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο αφορούν την εφαρμογή του άρθρου 67, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24 στο ειδικό πλαίσιο της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, που ρυθμίζεται στο άρθρο 30 της εν λόγω οδηγίας.

10.      Υπενθυμίζεται, προκαταρκτικώς, ότι το άρθρο 67 της οδηγίας 2014/24 καθορίζει τους γενικούς κανόνες που αφορούν τα κριτήρια ανάθεσης των συμβάσεων. Το άρθρο 67, παράγραφος 5, αφορά την υποχρέωση των αναθετουσών αρχών να προσδιορίζουν τη σχετική στάθμιση των εν λόγω κριτηρίων. Η παράγραφος 5 αποτελείται από τρία εδάφια.

11.      Το πρώτο εδάφιο ορίζει ότι η «αναθέτουσα αρχή διευκρινίζει στα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης σύμβασης τη σχετική στάθμιση που προσδίδει σε καθένα από τα κριτήρια που έχουν επιλεγεί για τον προσδιορισμό της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς, εκτός εάν αυτό καθορίζεται μόνο βάσει της τιμής».

12.      Το δεύτερο εδάφιο προβλέπει ότι «[η] στάθμιση αυτή μπορεί να εκφράζεται με την πρόβλεψη περιθωρίου διακύμανσης με το κατάλληλο μέγιστο εύρος».

13.      Το τρίτο εδάφιο ορίζει ότι, «[ε]άν δεν είναι δυνατή η στάθμιση για αντικειμενικούς λόγους, η αναθέτουσα αρχή επισημαίνει τα κριτήρια με φθίνουσα σειρά σπουδαιότητας».

14.      Αμφότερα τα προδικαστικά ερωτήματα αφορούν το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 σε σχέση με τα περιθώρια διακύμανσης που η HUS‑yhtymä χρησιμοποίησε για να εκφράσει τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης που επρόκειτο να χρησιμοποιήσει. Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά κατ’ ουσίαν, το χρονικό σημείο, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, κατά το οποίο η αναθέτουσα αρχή μπορεί να καθορίσει οριστικώς τη σχετική στάθμιση η οποία εκφράζεται στην προκήρυξη του διαγωνισμού με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης· αντιθέτως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά τον «κατάλληλο» χαρακτήρα του εύρους των περιθωρίων διακύμανσης που χρησιμοποίησε η HUS‑yhtymä στην επίμαχη σύμβαση.

15.      Προκειμένου να απαντηθούν τα δύο προδικαστικά ερωτήματα είναι σκόπιμο να προσδιοριστούν, προκαταρκτικώς, εν συντομία, τα βασικά χαρακτηριστικά της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου τα οποία ρυθμίζονται από την οδηγία 2014/24.

Α.      Επί της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου

16.      Ο ανταγωνιστικός διάλογος είναι ευέλικτη διαδικασία η οποία σχεδιάστηκε για την ανάθεση ιδιαιτέρως περίπλοκων συμβάσεων. Η διαδικασία αυτή αποδεικνύεται χρήσιμη όταν οι αναθέτουσες αρχές δεν είναι σε θέση να ορίσουν τα μέσα που θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους ή να εκτιμήσουν τι μπορεί να προσφέρει η αγορά ως τεχνικές, χρηματοδοτικές ή νομικές λύσεις (3). Τούτο μπορεί να συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση καινοτόμων έργων ή προμήθειας αγαθών που απαιτούν προσαρμογή ή σχεδιασμό, όπως είναι οι περίπλοκες αγορές, μεταξύ των οποίων καταλέγονται οι αγορές εξελιγμένων προϊόντων και η παροχή υπηρεσιών πνευματικής φύσεως, όπως, για παράδειγμα, υπηρεσιών παροχής συμβουλών (4). Βασικός σκοπός της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου είναι να παρασχεθεί η δυνατότητα στην αναθέτουσα αρχή να προσδιορίσει και να καθορίσει, μέσω διαλόγου με τους υποψηφίους που έχουν γίνει δεκτοί στη διαδικασία, τα καταλληλότερα μέσα για την ικανοποίηση των αναγκών της, προτού ζητήσει την υποβολή των τελικών προσφορών.

17.      Ο ανταγωνιστικός διάλογος θεσπίστηκε για πρώτη φορά στο δίκαιο της Ένωσης με την οδηγία 2004/18 (5) ακριβώς με σκοπό την πρόβλεψη μιας ευέλικτης διαδικασίας η οποία θα παρείχε στις αναθέτουσες αρχές μια νόμιμη και διάφανη δυνατότητα διαλόγου με την αγορά, όταν τούτο είναι αναγκαίο ειδικότερα λόγω της περιπλοκότητας της σύμβασης. Η οδηγία 2014/24 διατήρησε την αρχική λογική της διαδικασίας, την οποία ενέταξε όμως σε επικαιροποιημένο νομοθετικό πλαίσιο.

18.      Οι αναθέτουσες αρχές δεν μπορούν να καταφεύγουν ελεύθερα στη διαδικασία ανταγωνιστικού διαλόγου, η οποία χρησιμοποιείται μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις που παρατίθενται στο άρθρο 26, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24. Συγκεκριμένα, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να χρησιμοποιεί τη διαδικασία ανταγωνιστικού διαλόγου μόνον όταν συντρέχουν μία ή περισσότερες από τις ακόλουθες περιπτώσεις: σε περίπτωση που οι ανάγκες της αναθέτουσας αρχής δεν είναι δυνατόν να ικανοποιηθούν χωρίς προσαρμογή των άμεσα διαθέσιμων λύσεων· τα έργα, οι προμήθειες ή οι υπηρεσίες που αποτελούν αντικείμενο της σύμβασης περιλαμβάνουν σχεδιασμό ή καινοτόμες λύσεις· η σύμβαση δεν είναι δυνατόν να ανατεθεί χωρίς προηγούμενες διαπραγματεύσεις λόγω ειδικών περιστάσεων που σχετίζονται με τη φύση, την πολυπλοκότητα ή τη νομική ή χρηματοοικονομική οργάνωση του αντικειμένου της σύμβασης· ή οι τεχνικές προδιαγραφές δεν είναι δυνατόν να καθοριστούν με επαρκή ακρίβεια.

19.      Η διαδικασία ανταγωνιστικού διαλόγου διέπεται από το άρθρο 30 της οδηγίας 2014/24 και υποδιαιρείται κατ’ ουσίαν σε τέσσερα στάδια.

20.      Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει την κίνηση της διαδικασίας, μέσω της δημοσίευσης από την αναθέτουσα αρχή της προκήρυξης του διαγωνισμού. Στην εν λόγω προκήρυξη του διαγωνισμού, ή σε περιγραφικό έγγραφο, παρουσιάζονται και καθορίζονται οι ανάγκες της αναθέτουσας αρχής, οι απαιτήσεις και τα επιλεγέντα κριτήρια ανάθεσης (6). Οποιοσδήποτε ενδιαφερόμενος οικονομικός φορέας ο οποίος πληροί τα κριτήρια επιλογής μπορεί να υποβάλει αίτηση συμμετοχής στη διαδικασία ανταγωνιστικού διαλόγου (7).

21.      Το δεύτερο στάδιο είναι το στάδιο του καθαυτό διαλόγου και βρίσκεται στο επίκεντρο της διαδικασίας. Κατ’ αρχάς, η αναθέτουσα αρχή αποστέλλει ταυτοχρόνως και γραπτώς στους επιλεγέντες υποψηφίους πρόσκληση συμμετοχής στον διάλογο (8), της οποίας το περιεχόμενο προσδιορίζεται στο παράρτημα IX της οδηγίας 2014/24.

22.      Εν συνεχεία, η αναθέτουσα αρχή ξεκινά διάλογο με τους επιλεγέντες υποψηφίους, με σκοπό τον προσδιορισμό και τον καθορισμό των καταλληλότερων μέσων για την ικανοποίηση των αναγκών της. Ο διάλογος μπορεί να αφορά κάθε πτυχή της σύμβασης. Ο διάλογος μπορεί να διεξάγεται σε διαδοχικές φάσεις, ώστε να μειώνεται σταδιακά ο αριθμός των λύσεων διά του αποκλεισμού ορισμένων εξ αυτών, εφαρμοζομένων πάντως, εν πάση περιπτώσει, των κριτηρίων ανάθεσης που προσδιορίζονται στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο (9).

23.      Κατά τη διάρκεια του διαλόγου, οι αναθέτουσες αρχές εξασφαλίζουν την ίση μεταχείριση όλων των συμμετεχόντων και, ειδικότερα, δεν παρέχουν, κατά τρόπο που εισάγει διακρίσεις, πληροφορίες που ενδέχεται να ευνοούν ορισμένους συμμετέχοντες έναντι των υπολοίπων (10). Κατά τη διάρκεια του διαλόγου, ισχύει επίσης η αρχή της εμπιστευτικότητας: οι αναθέτουσες αρχές δεν μπορούν να αποκαλύπτουν στους λοιπούς συμμετέχοντες τις προτεινόμενες λύσεις ή άλλες εμπιστευτικές πληροφορίες που έχουν διαβιβαστεί από υποψήφιο χωρίς τη συναίνεσή του (11). Ο διάλογος περατώνεται όταν η αναθέτουσα αρχή προσδιορίσει τη λύση ή τις λύσεις που μπορούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες της (12).

24.      Κατά το τρίτο στάδιο, αφού κηρύξει τη λήξη του σταδίου του διαλόγου, η αναθέτουσα αρχή προσκαλεί τους εναπομένοντες υποψηφίους να υποβάλουν τις τελικές προσφορές τους βάσει των λύσεων που καθορίστηκαν κατά τη διάρκεια του διαλόγου (13).

25.      Τέλος, το τέταρτο στάδιο είναι το στάδιο της αξιολόγησης των προσφορών που λήφθηκαν, βάσει των κριτηρίων ανάθεσης που ορίζονται στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο (14), και της επακόλουθης τελικής ανάθεσης της σύμβασης.

Β.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

26.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 30 και το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 έχουν την έννοια ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, αναθέτουσα αρχή η οποία εξέφρασε, στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο, τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης έχει τη δυνατότητα να διευκρινίσει οριστικά την εν λόγω σχετική στάθμιση στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών που αποστέλλει στους συμμετέχοντες μετά τον διάλογο που διεξήγαγε μαζί τους.

27.      Όπως προεκτέθηκε, το άρθρο 67, παράγραφος 5, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 επιτρέπει η σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης για τον καθορισμό της πλέον συμφέρουσας από οικονομικής απόψεως προσφοράς να προσδιορίζεται, στα έγγραφα του διαγωνισμού, με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης με κατάλληλο εύρος.

28.      Η ίδια η φύση του ανταγωνιστικού διαλόγου καθιστά τη χρήση των περιθωρίων διακύμανσης ιδιαιτέρως ενδεδειγμένη στο συγκεκριμένο είδος διαδικασίας. Συγκεκριμένα, όπως προεκτέθηκε, ο ανταγωνιστικός διάλογος προϋποθέτει εγγενώς την αναγνώριση σημαντικού βαθμού ευελιξίας στις αναθέτουσες αρχές, δεδομένου ότι καταφεύγουν στο συγκεκριμένο είδος διαδικασίας όταν δεν είναι ακόμη σε θέση να ορίσουν επακριβώς τα μέσα που θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους.

29.      Στο πλαίσιο αυτό, η δυνατότητα χρησιμοποίησης διαστημάτων τιμών με κατάλληλο εύρος, χωρίς αυστηρό προκαθορισμό των σχετικών σταθμίσεων, παρέχει στις αναθέτουσες αρχές ευρεία διακριτική ευχέρεια και ευελιξία όσον αφορά τον τρόπο εφαρμογής των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης. Τα περιθώρια διακύμανσης, όταν είναι κατάλληλα, παρέχουν συγχρόνως στους συμμετέχοντες ένα αρκούντως σαφές πλαίσιο ώστε να κατανοήσουν τα βασικά στοιχεία της αξιολόγησης η οποία θα καταλήξει στην ανάθεση της σύμβασης.

30.      Όσον αφορά τον χρόνο προσδιορισμού της σχετικής στάθμισης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης, από το παράρτημα IX της οδηγίας 2014/24 και ειδικότερα από το σημείο του 1, στοιχείο εʹ, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 30, παράγραφος 2, τελευταία περίοδος, και το άρθρο 54 της ίδιας οδηγίας, προκύπτει σαφώς ότι η σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης πρέπει να περιλαμβάνεται στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή, εναλλακτικώς, στην πρόσκληση επιβεβαίωσης ενδιαφέροντος, στις τεχνικές προδιαγραφές ή στο περιγραφικό έγγραφο.

31.      Τούτο συνάδει, εξάλλου, με τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία η υποχρέωση των αναθετουσών αρχών να προσδιορίζουν, στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στη συγγραφή υποχρεώσεων, τη «σχετική στάθμιση» καθενός από τα κριτήρια ανάθεσης συνεπάγεται ότι οι κανόνες σχετικά με τη στάθμιση καθορίζονται με σαφήνεια κατά την έναρξη της διαδικασίας ανάθεσης και ότι, επομένως, η αναθέτουσα αρχή δεν δύναται, κατ’ αρχήν, να εφαρμόζει κανόνες σχετικά με τη στάθμιση τους οποίους δεν έχει καταστήσει εκ των προτέρων γνωστούς στους διαγωνιζομένους (15).

32.      Είναι, επομένως, σαφές ότι ο προσδιορισμός της σχετικής στάθμισης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης πρέπει, συμφώνως προς τις αρχές της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης, να πραγματοποιείται στην αρχή της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου.

33.      Εντούτοις, στην περίπτωση που η αναθέτουσα αρχή αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τα περιθώρια διακύμανσης, η οδηγία 2014/24 δεν διευκρινίζει το στάδιο της διαδικασίας ανάθεσης, και ειδικότερα το στάδιο της περίπλοκης διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, στο οποίο πρέπει να καθοριστεί οριστικώς η σχετική στάθμιση.

34.      Στην υπό κρίση υπόθεση, ο οριστικός καθορισμός πραγματοποιήθηκε στο πέρας του διαλόγου με τους επιλεγέντες υποψηφίους με την πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών.

35.      Συναφώς, σκοπός του σταδίου του διαλόγου είναι να προσδιοριστούν και να καθοριστούν τα μέσα που καθιστούν δυνατή τη βέλτιστη ικανοποίηση των αναγκών της αναθέτουσας αρχής. Στο πλαίσιο αυτό, οι αναθέτουσες αρχές διεξάγουν με τους επιλεγέντες συμμετέχοντες δομημένες συζητήσεις, οι οποίες μπορούν να έχουν ως αντικείμενο κάθε πτυχή της σύμβασης και οι οποίες αποσκοπούν στην αποσαφήνιση, με την πρόοδο του διαλόγου, των σχετικών με τον συγκεκριμένο διαγωνισμό πληροφοριών. Οι συμμετέχοντες υποβάλλουν τις οριστικές προσφορές τους μόνον όταν περατωθεί ο εν λόγω διάλογος αφού η αναθέτουσα αρχή προσδιορίσει τη λύση ή τις λύσεις που ανταποκρίνονται στις ανάγκες της.

36.      Κατά συνέπεια, ενόσω ο ανταγωνιστικός διάλογος δεν έχει περατωθεί λόγω μη εξεύρεσης ικανοποιητικών λύσεων, η αναθέτουσα αρχή πρέπει να μπορεί να διατηρεί την ευελιξία που της παρέχει η διαδικασία ανταγωνιστικού διαλόγου προκειμένου να προσδιοριστούν τέτοιες λύσεις. Επομένως, στο συγκεκριμένο στάδιο, δεν είναι απολύτως αναγκαίο η σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης που εκφράζεται με περιθώρια διακύμανσης να καθορίζεται με οριστικό τρόπο. Εξάλλου, η επιβολή στην αναθέτουσα αρχή της υποχρέωσης να καθορίζει οριστικώς την εν λόγω στάθμιση πριν από το πέρας του σταδίου του διαλόγου θα μπορούσε να περιορίσει –ακόμη και να καταστήσει άνευ αντικειμένου– την ευελιξία που παρέχει ειδικώς η συγκεκριμένη διαδικασία.

37.      Όταν, όμως, ο ανταγωνιστικός διάλογος έχει περατωθεί και, επομένως, η ενδεχόμενη λύση ή οι ενδεχόμενες λύσεις έχουν αποσαφηνιστεί οριστικώς, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να καθορίσει τις τελικές σχετικές σταθμίσεις των κριτηρίων ανάθεσης, εντός των ορίων των περιθωρίων διακύμανσης που έχουν προσδιοριστεί προηγουμένως, ώστε οι εναπομένοντες συμμετέχοντες στον διάλογο να μπορούν να τις λάβουν υπόψη κατά την κατάρτιση των οριστικών προσφορών τους.

38.      Η ερμηνεία των επίμαχων διατάξεων υπό την ανωτέρω έννοια διασφαλίζει, εξάλλου, την τήρηση τόσο της αρχής της ίσης μεταχείρισης (16) όσο και της συνακόλουθης υποχρέωσης διαφάνειας (17).

39.      Κατά τη γνώμη μου, από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση: το άρθρο 30 και το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 έχουν την έννοια ότι στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου δεν αντιτίθενται στη δυνατότητα της αναθέτουσας αρχής, η οποία εξέφρασε τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο με τη χρήση περιθωρίου διακύμανσης, να διευκρινίσει οριστικά την εν λόγω σχετική στάθμιση στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών που αποστέλλει στους συμμετέχοντες μετά τον διάλογο που διεξήγαγε μαζί τους.

Γ.      Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος

40.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 30 της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να χρησιμοποιήσει στην προκήρυξη του διαγωνισμού περιθώρια διακύμανσης, για τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης, από τα οποία δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων, λαμβανομένου υπόψη ότι τα κριτήρια ανάθεσης και η σχετική στάθμισή τους, που προσδιορίζονται στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών, εμπίπτουν στο περιθώριο διακύμανσης που γνωστοποιήθηκε με την προκήρυξη του διαγωνισμού.

41.      Το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα σε πλαίσιο στο οποίο –όπως προκύπτει από το σημείο 4 των παρουσών προτάσεων– στην επίμαχη προκήρυξη του διαγωνισμού, τα περιθώρια διακύμανσης που χρησιμοποίησε η αναθέτουσα αρχή για να προσδιορίσει τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης προέβλεπαν: για την τιμή, περιθώριο διακύμανσης 30-70 %, και για την ποιότητα, δύο περιθώρια διακύμανσης, ήτοι 15-35 %, για τα λειτουργικά χαρακτηριστικά και 15-35 %, για την ικανότητα της ομάδας εμπειρογνωμόνων.

42.      Επομένως, η χρήση των ανωτέρω περιθωρίων διακύμανσης δεν καθιστούσε δυνατό τον καθορισμό, κατά τον χρόνο δημοσίευσης της προκήρυξης του διαγωνισμού, της σειράς σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης και, ειδικότερα, του κριτηρίου εκείνου –μεταξύ της τιμής και των δύο ποιοτικών παραγόντων– που θα υπερίσχυε για την τελική ανάθεση της σύμβασης. Συγκεκριμένα, η χρήση των ανωτέρω περιθωρίων διακύμανσης συνεπαγόταν αναρίθμητα ενδεχόμενα εντός δύο οριακών περιπτώσεων: αφενός, της περίπτωσης στην οποία, μετά τον καθορισμό των οριστικών σχετικών σταθμίσεων, η τιμή θα είχε συντελεστή βαρύτητας 70 % και η ποιότητα 30 %· και, αφετέρου, της αντίστροφης περίπτωσης, στην οποία –όπως συνέβη– η ποιότητα θα είχε συντελεστή βαρύτητας 70 % και η τιμή μόνον 30 %.

43.      Στο πλαίσιο αυτό, προκειμένου να αποσαφηνιστεί –όπως ζητεί το αιτούν δικαστήριο με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα– αν, στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, η χρήση τέτοιου είδους περιθωρίων διακύμανσης συνάδει με το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, φρονώ ότι είναι αναγκαίο να ερμηνευθεί κατ’ αρχάς η εν λόγω διάταξη, ώστε να εξακριβωθεί αν επιτρέπει, γενικώς, τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης για τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης από τα οποία δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης. Εν συνεχεία, θα πρέπει να εξεταστεί αν, στο συγκεκριμένο πλαίσιο της διαδικασίας ανάθεσης μέσω ανταγωνιστικού διαλόγου, δικαιολογείται ή όχι η εφαρμογή ειδικής προσέγγισης λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της εν λόγω διαδικασίας.

1.      Επί της ερμηνείας του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο

44.      Κατά πάγια νομολογία, για την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (18) καθώς και, ενδεχομένως, το ιστορικό θέσπισης της ρύθμισης αυτής (19).

45.      Από γραμματικής απόψεως, το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 ορίζει ότι η σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης μπορεί να εκφράζεται με την πρόβλεψη περιθωρίου διακύμανσης με το κατάλληλο εύρος (20).

46.      Η γραμματική ερμηνεία της ανωτέρω διάταξης δεν καθιστά δυνατό να αποσαφηνιστεί οριστικά αν ο προσδιορισμός της σχετικής στάθμισης των κριτηρίων ανάθεσης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης πρέπει ή όχι να καθορίζει την οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων.

47.      Συγκεκριμένα, αφενός, η έννοια της «σχετικής στάθμισης» δεν προϋποθέτει οπωσδήποτε, αυτή καθεαυτήν, τον καθορισμό οριστικής σειράς προτεραιότητας των παραγόντων που λαμβάνονται υπόψη.

48.      Από ορολογικής απόψεως, στη στατιστική, η στάθμιση είναι η πράξη με την οποία, κατά τον υπολογισμό μέσου όρου, αποδίδεται σε κάθε όρο ένας συντελεστής (βαρύτητας) ο οποίος εκφράζει τη σχετική σπουδαιότητα του συγκεκριμένου όρου σε σχέση με τους λοιπούς όρους. Δεδομένου ότι είναι «σχετική», είναι πρόδηλο ότι η στάθμιση πρέπει να καθιστά δυνατό τον προσδιορισμό ιεραρχικής σχέσης σπουδαιότητας μεταξύ όλων των στοιχείων που λαμβάνονται υπόψη. Εντούτοις, μολονότι η στάθμιση που εκφράζεται με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης καταλήγει συνήθως στον καθορισμό μερικής τουλάχιστον σειράς σπουδαιότητας των στοιχείων, δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην πάντοτε τη διαμόρφωση πλήρους και σαφούς σειράς σπουδαιότητας. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τον τρόπο καθορισμού των περιθωρίων διακύμανσης.

49.      Συγκεκριμένα, στην περίπτωση που τα περιθώρια διακύμανσης δεν αλληλεπικαλύπτονται (για παράδειγμα: A = 40‑50 %, B = 25‑35 %, C = 15‑20 %), η οριστική σειρά σπουδαιότητας των διαφόρων παραγόντων ενσωματώνεται στα περιθώρια διακύμανσης. Εντούτοις, στην περίπτωση που, αντιθέτως, όπως συμβαίνει με τα περιθώρια διακύμανσης που χρησιμοποιήθηκαν στην επίμαχη προκήρυξη διαγωνισμού, τα περιθώρια διακύμανσης αλληλεπικαλύπτονται (για παράδειγμα: A = 30‑50 %, B = 25‑45 %, C = 10‑30 %), η οριστική σειρά των παραγόντων δεν μπορεί να συναχθεί μετά βεβαιότητας προτού καθοριστούν οι οριστικές τιμές στο πλαίσιο των περιθωρίων διακύμανσης.

50.      Αφετέρου, το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 προβλέπει ότι το εύρος των περιθωρίων διακύμανσης πρέπει να είναι «κατάλληλο». Εντούτοις, η οδηγία 2014/24 δεν προσδιορίζει –κατά τη γνώμη μου, σκοπίμως– την έννοια του «κατάλληλου» εύρους και αναθέτει, επομένως, στον ερμηνευτή του δικαίου, και εν τέλει στο Δικαστήριο, την αρμοδιότητα να καθορίσει, κατά περίπτωση, το περιεχόμενο της εν λόγω έννοιας.

51.      Επομένως, στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται συστηματική και τελολογική ερμηνεία του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η εν λόγω διάταξη επιτρέπει τον προσδιορισμό της σχετικής στάθμισης των κριτηρίων ανάθεσης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης τα οποία δεν καθορίζουν εκ των προτέρων την οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων.

52.      Συναφώς, από συστηματικής απόψεως, η επίμαχη διάταξη εντάσσεται στο πλαίσιο του άρθρου 67, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24, το οποίο, όπως υπομνήσθηκε στα σημεία 10 έως 13 των παρουσών προτάσεων, απαρτίζεται από τρία εδάφια. Το πρώτο εδάφιο προβλέπει, κατ’ αρχάς, την επί της αρχής υποχρέωση των αναθετουσών αρχών να προσδιορίζουν τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης.

53.      Από την αιτιολογική σκέψη 90 της οδηγίας 2014/24 και από τη νομολογία προκύπτει ότι η εν λόγω υποχρέωση ανταποκρίνεται στην απαίτηση να διασφαλίζεται η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης και της συνακόλουθης υποχρέωσης διαφάνειας. Συγκεκριμένα, σκοπός είναι να παρέχεται σε κάθε οικονομικό φορέα που συμμετέχει στη διαδικασία ανάθεσης σύμβασης η δυνατότητα να διαθέτει εύλογη ενημέρωση για τα κριτήρια και τους λεπτομερείς κανόνες που θα εφαρμοστούν προκειμένου να προσδιοριστεί η πλέον συμφέρουσα από οικονομικής απόψεως προσφορά. Η εν λόγω υποχρέωση απηχεί το καθήκον των αναθετουσών αρχών, που προβλέπεται στο άρθρο 18, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24, να αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις και να ενεργούν με διαφάνεια (21).

54.      Το δεύτερο εδάφιο της προμνησθείσας παραγράφου 5, ήτοι η ερμηνευόμενη διάταξη, παρέχει στις αναθέτουσες αρχές τη δυνατότητα να προσδιορίζουν τη σχετική στάθμιση με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης, διασφαλίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο ότι διαθέτουν κάποιο περιθώριο ευελιξίας. Η δυνατότητα αυτή δεν υπόκειται σε οποιαδήποτε απαίτηση σκοπιμότητας. Η αναθέτουσα αρχή μπορεί να χρησιμοποιεί τα περιθώρια διακύμανσης κατά την κρίση της, υπό τη μόνη προϋπόθεση ότι το εύρος τους είναι «κατάλληλο». Μολονότι, όπως προεκτέθηκε, η οδηγία 2014/24 δεν προσδιορίζει την έννοια του «κατάλληλου» εύρους, είναι σαφές ότι το εν λόγω εύρος πρέπει να συνδέεται με τον σκοπό της υποχρέωσης προσδιορισμού της σχετικής στάθμισης, ο οποίος, όπως προεκτέθηκε στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων, ανάγεται στην απαίτηση να διασφαλίζεται η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης και της συνακόλουθης υποχρέωσης διαφάνειας.

55.      Το τρίτο εδάφιο, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 90, προβλέπει ότι η μόνη περίπτωση στην οποία οι αναθέτουσες αρχές έχουν τη δυνατότητα να παρεκκλίνουν από την υποχρέωση προσδιορισμού της σχετικής στάθμισης των κριτηρίων ανάθεσης είναι η περίπτωση στην οποία η σχετική στάθμιση δεν είναι δυνατό να καθοριστεί εκ των προτέρων, ειδικότερα λόγω της περιπλοκότητας της σύμβασης. Πάντως, τέτοια παρέκκλιση από την υποχρέωση εκ των προτέρων προσδιορισμού της στάθμισης πρέπει να είναι δεόντως τεκμηριωμένη και αιτιολογημένη. Σε τέτοια περίπτωση, είναι εξάλλου αναγκαίο, εν πάση περιπτώσει, οι αναθέτουσες αρχές να προσδιορίζουν τα κριτήρια ανάθεσης με φθίνουσα σειρά σπουδαιότητας.

56.      Επομένως, ο προσδιορισμός της φθίνουσας σειράς προτεραιότητας των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης αποτελεί, στο πλαίσιο της όλης οικονομίας του άρθρου 67, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24, το απαρέγκλιτο όριο το οποίο πρέπει να τηρείται για τη διασφάλιση του ελάχιστου επιπέδου τήρησης των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας έναντι των υποψηφίων σε σχέση με την αναγκαιότητα εκ των προτέρων γνώσης της σειράς σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης. Εάν, για αντικειμενικούς και αιτιολογημένους λόγους, δεν είναι δυνατός ο προσδιορισμός της σχετικής στάθμισης των εν λόγω κριτηρίων, η οδηγία 2014/24 προβλέπει ότι πρέπει να προσδιορίζεται τουλάχιστον η φθίνουσα σειρά προτεραιότητάς τους.

57.      Εντούτοις, εάν γίνει δεκτό ότι ο προσδιορισμός της φθίνουσας σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης συνιστά το απαρέγκλιτο όριο της διακριτικής ευχέρειας των αναθετουσών αρχών κατά την εκπλήρωση της υποχρέωσής τους να γνωστοποιούν εκ των προτέρων στους υποψηφίους την ειδική σπουδαιότητα των κριτηρίων ανάθεσης, τούτο συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι το όριο αυτό πρέπει να τηρείται επίσης κατά τον προσδιορισμό της σχετικής στάθμισης των εν λόγω κριτηρίων με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης. Κατά τη γνώμη μου, στο πλαίσιο αυτό θα ήταν, εξάλλου, οξύμωρο η δυνατότητα παρέκκλισης που προβλέπεται κατ’ εξαίρεση και επικουρικώς στο τρίτο εδάφιο –σε σχέση με την οποία προβλέπεται ρητώς υποχρέωση δέουσας τεκμηρίωσης και αιτιολόγησης– να συνιστά πιο περιοριστική ρύθμιση από τη διακριτική ευχέρεια την οποία οι αναθέτουσες αρχές διαθέτουν σε σχέση με γενικότερο κανόνα, όπως τον προβλεπόμενο στο δεύτερο εδάφιο. Εξάλλου, σκοπός της υποχρέωσης προσδιορισμού περιθωρίων διακύμανσης με «κατάλληλο» εύρος είναι ακριβώς οι αναθέτουσες αρχές να μη μπορούν να καθορίζουν σταθμίσεις τόσο αόριστες ώστε οι διαγωνιζόμενοι να μη μπορούν να κατανοήσουν αμέσως τη σχετική σπουδαιότητα κάθε κριτηρίου ανάθεσης.

58.      Κατά τα λοιπά, η ανωτέρω ερμηνεία της επίμαχης διάταξης επιρρωννύεται από το ιστορικό θέσπισης του κανόνα. Συναφώς, η ισχύουσα διάταξη του άρθρου 67, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24 θεσπίστηκε για πρώτη φορά στη νομοθεσία της Ένωσης για τις δημόσιες συμβάσεις με το άρθρο 53, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/18. Από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της εν λόγω οδηγίας (22) προκύπτει ότι η υποχρέωση προσδιορισμού της σχετικής στάθμισης των κριτηρίων ανάθεσης θεσπίστηκε ακριβώς με σκοπό τον περιορισμό της θεωρούμενης ως υπέρμετρης διακριτικής ευχέρειας των αναθετουσών αρχών, οι οποίες, πριν από την έναρξη ισχύος της εν λόγω διάταξης, υποχρεούνταν μόνον να προσδιορίζουν, στη συγγραφή υποχρεώσεων ή στην προκήρυξη του διαγωνισμού, τα κριτήρια ανάθεσης των οποίων την εφαρμογή προέβλεπαν, «ει δυνατόν, σε φθίνουσα τάξη ανάλογα με τη σημασία που τους προσδίδεται» (23). Τούτο επιβεβαιώνει ότι η ρύθμιση του τρίτου εδαφίου δεν μπορεί να είναι πιο περιοριστική, όσον αφορά τον περιορισμό της διακριτικής ευχέρειας των αναθετουσών αρχών, από τη ρύθμιση του δεύτερου εδαφίου.

59.      Εξάλλου, από αμιγώς τελολογικής απόψεως, φρονώ ότι η αποδοχή της δυνατότητας των αναθετουσών αρχών να χρησιμοποιούν στην προκήρυξη του διαγωνισμού περιθώρια διακύμανσης που θα καθιστούσαν δυνατή τη μεταγενέστερη τροποποίηση του καθορισμού της σειράς σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης θα συνεπαγόταν παραβίαση των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας τις οποίες οι αναθέτουσες αρχές οφείλουν να τηρούν, δυνάμει του άρθρου 18 της οδηγίας 2014/24, καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ανάθεσης της σύμβασης (24), και των οποίων την τήρηση σκοπεί να διασφαλίσει το άρθρο 67, παράγραφος 5, της οδηγίας, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 53 των παρουσών προτάσεων.

60.      Συγκεκριμένα, η αποδοχή της χρήσης περιθωρίων διακύμανσης που δεν θα καθιστούσαν δυνατή την κατανόηση της σχετικής σειράς σπουδαιότητας θα παρείχε στις αναθέτουσες αρχές τη δυνατότητα να αποδίδουν στα κριτήρια ανάθεσης, κατά τον χρόνο αξιολόγησης των προσφορών, συγκεκριμένη στάθμιση και, επομένως, σχετική τιμή άγνωστη στους προσφέροντες. Τούτο θα παρείχε στις αναθέτουσες αρχές τη δυνατότητα να αποδίδουν απρόβλεπτη σπουδαιότητα σε ένα ή πλείονα κριτήρια, ακόμη και μετά την αποσφράγιση των προσφορών, κατά τρόπο ώστε να ευνοείται η μία ή η άλλη εξ αυτών (25).

61.      Κατά τα λοιπά, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει σαφώς όχι μόνον ότι η σχετική στάθμιση για καθένα από τα κριτήρια ανάθεσης πρέπει να είναι καθορισμένη με σαφήνεια κατά την έναρξη της διαδικασίας για τη σύναψη της σύμβασης, προκειμένου, κατά τον τρόπο αυτό, οι διαγωνιζόμενοι να έχουν τη δυνατότητα να εκτιμήσουν αντικειμενικά ποια είναι η πραγματική σπουδαιότητα ενός κριτηρίου ανάθεσης σε σχέση με κάποιο άλλο, κατά τη μεταγενέστερη εξέτασή τους από την αναθέτουσα αρχή, αλλά, ομοίως, ότι η σχετική στάθμιση για καθένα από τα κριτήρια ανάθεσης πρέπει να παραμένει αμετάβλητη καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας (26).

62.      Το Δικαστήριο έχει δεχθεί μία και μόνη παρέκκλιση από την ανωτέρω περιοριστική προσέγγιση, σε σχέση με τα επιμέρους κριτήρια ανάθεσης, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται οι απαιτήσεις της προστασίας της ίσης μεταχείρισης και της συνακόλουθης υποχρέωσης διαφάνειας (27).

63.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει, κατά τη γνώμη μου, ότι το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 δεν επιτρέπει τον προσδιορισμό της σχετικής στάθμισης των κριτηρίων ανάθεσης με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης τα οποία δεν καθορίζουν εκ των προτέρων την οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων. Κατά συνέπεια, περιθώρια διακύμανσης τέτοιου είδους δεν μπορούν να θεωρηθούν «κατάλληλα» κατά την έννοια της ως άνω διάταξης.

2.      Επί της εφαρμογής του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 στο ειδικό πλαίσιο του ανταγωνιστικού διαλόγου

64.      Πρέπει, εντούτοις, να εξεταστεί αν, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών και των ιδιαιτεροτήτων της διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου, που επισημάνθηκαν στα σημεία 16 έως 25 των παρουσών προτάσεων, δικαιολογείται ή όχι η εφαρμογή ειδικής προσέγγισης όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 στο πλαίσιο τέτοιας διαδικασίας ανάθεσης.

65.      Όπως προκύπτει από τα προμνησθέντα σημεία των παρουσών προτάσεων, λόγω του ειδικού σκοπού της, που συνίσταται στην παροχή στην αναθέτουσα αρχή, μέσω διαλόγου με τους επιλεγέντες υποψηφίους, της δυνατότητας να προσδιορίσει και να καθορίσει τα καταλληλότερα μέσα για την ικανοποίηση των αναγκών της, προτού ζητήσει την υποβολή των τελικών προσφορών, η διαδικασία ανάθεσης της σύμβασης μέσω ανταγωνιστικού διαλόγου προϋποθέτει την αναγνώριση ευρείας διακριτικής ευχέρειας στην αναθέτουσα αρχή σε σύγκριση με τις λοιπές διαδικασίες ανάθεσης.

66.      Συγκεκριμένα, όπως προεκτέθηκε, οι αναθέτουσες αρχές έχουν συμφέρον να χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο είδος διαδικασίας όταν δεν είναι σε θέση να καθορίσουν τα μέσα που θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους ή να εκτιμήσουν τις λύσεις τις οποίες μπορεί να προσφέρει η αγορά για την ικανοποίηση των αναγκών τους από τεχνικής, χρηματοδοτικής ή νομικής απόψεως. Ειδικότερα, στο πλαίσιο της συζήτησης που χαρακτηρίζει τον ανταγωνιστικό διάλογο, η αναθέτουσα αρχή καθοδηγείται από τις λειτουργίες τις οποίες επιδιώκει να αποκτήσει ή τα αποτελέσματα τα οποία επιδιώκει να επιτύχει. Υπό τέτοιες συνθήκες, δεν αποκλείεται η αδυναμία της αναθέτουσας αρχής να προβλέψει εξαρχής συγκεκριμένα τον τρόπο με τον οποίο θα ικανοποιήσει τις ανάγκες της να την εμποδίζει να σταθμίσει επακριβώς, στο αρχικό στάδιο, τα κριτήρια ανάθεσης της σύμβασης.

67.      Στο πλαίσιο αυτό, τίθεται το ζήτημα της διεύρυνσης της διακριτικής ευχέρειας που πρέπει να αναγνωρίζεται στην αναθέτουσα αρχή σε σχέση με την εν λόγω στάθμιση.

68.      Είναι αληθές ότι το γεγονός ότι το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 παρέχει στην αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να εκφράσει την εν λόγω στάθμιση με τη χρήση περιθωρίων διακύμανσης επιτρέπει η στάθμιση να μην προκαθορίζεται επακριβώς και, επομένως, καταλείπει σημαντική διακριτική ευχέρεια στην αναθέτουσα αρχή. Όπως προεκτέθηκε, η έννοια του «κατάλληλου» εύρους πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως στο πλαίσιο του ανταγωνιστικού διαλόγου. Εντούτοις, η εν λόγω διακριτική ευχέρεια δεν μπορεί να διευρυνθεί σε βαθμό που να επιτρέπει στις αναθέτουσες αρχές να μην προσδιορίζουν, κατά παρέκκλιση από το άρθρο 67, παράγραφος 5, τρίτο εδάφιο, τη φθίνουσα σπουδαιότητα των κριτηρίων ανάθεσης.

69.      Συναφώς, επισημαίνεται, πρώτον, ότι καμία συγκεκριμένη διάταξη της οδηγίας 2014/24 δεν προβλέπει παρέκκλιση ή διαφοροποιημένη ή ειδική εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου της 67, παράγραφος 5, στο ειδικό πλαίσιο της διαδικασίας ανάθεσης μέσω ανταγωνιστικού διαλόγου. Το άρθρο 67, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24 έχει γενικό περιεχόμενο και εφαρμόζεται στο σύνολό του σε όλες τις διαδικασίες ανάθεσης που προβλέπονται στην εν λόγω οδηγία.

70.      Δεύτερον, από το άρθρο 30, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 προκύπτει σαφώς ότι, στο πλαίσιο του ανταγωνιστικού διαλόγου, η αναθέτουσα αρχή οφείλει να τηρεί τις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.

71.      Μολονότι οι ανωτέρω αρχές πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και να εφαρμόζονται λόγω της ιδιαιτερότητας της διαδικασίας ανάθεσης μέσω ανταγωνιστικού διαλόγου, η οποία προϋποθέτει εγγενώς ευρεία διακριτική ευχέρεια, από τα σημεία 59 έως 61 των παρουσών προτάσεων προκύπτει, εντούτοις, ότι η παροχή στις αναθέτουσες αρχές της δυνατότητας να τροποποιούν τη σειρά σπουδαιότητας των κριτηρίων ανάθεσης σε χρονικό σημείο κατά το οποίο έχουν λάβει γνώση των λύσεων που προτείνουν οι διάφοροι συμμετέχοντες θα συνεπαγόταν δυνητικώς παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των διαγωνιζομένων, τούτο δε ακόμη και στο πλαίσιο του ανταγωνιστικού διαλόγου.

72.      Κατά τη γνώμη μου, από τα ανωτέρω συνάγεται ότι, ανεξαρτήτως της ευρείας διακριτικής ευχέρειας που αναγνωρίζεται στις αναθέτουσες αρχές στο πλαίσιο της διαδικασίας του ανταγωνιστικού διαλόγου, το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, όπως ερμηνεύθηκε στο σημείο 63 των παρουσών προτάσεων, πρέπει να εφαρμόζεται πλήρως και στη συγκεκριμένη διαδικασία ανάθεσης.

73.      Τέλος, επισημαίνεται ότι η τελευταία φράση του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος, με την οποία διευκρινίζεται ότι τα κριτήρια ανάθεσης και η σχετική στάθμισή τους ορίζονται στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών εντός των ορίων του περιθωρίου διακύμανσης που γνωστοποιήθηκε στο στάδιο της προκήρυξης του διαγωνισμού, δεν ασκεί επιρροή για την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο συγκεκριμένο προδικαστικό ερώτημα. Συγκεκριμένα, ενδεχόμενος προσδιορισμός, στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών, κριτηρίων ανάθεσης ή οριστικών τιμών της σχετικής στάθμισής τους που δεν θα αντιστοιχούσαν στα κριτήρια και στα περιθώρια διακύμανσης που προσδιορίστηκαν με την προκήρυξη του διαγωνισμού θα συνιστούσε παραβίαση των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας, επιπλέον της παράβασης του άρθρου 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.

74.      Εν κατακλείδι, φρονώ ότι από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση: το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 30 της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου η αναθέτουσα αρχή δεν δύναται να χρησιμοποιήσει στην προκήρυξη διαγωνισμού περιθώρια διακύμανσης για τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης από τα οποία δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων.

III. Πρόταση

75.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Korkein hallinto-oikeus (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Φινλανδία) ως εξής:

1)      Το άρθρο 30 και το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ έχουν την έννοια ότι στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου δεν αντιτίθενται στη δυνατότητα της αναθέτουσας αρχής, η οποία εξέφρασε τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης στην προκήρυξη του διαγωνισμού ή στο περιγραφικό έγγραφο με τη χρήση περιθωρίου διακύμανσης, να διευκρινίσει οριστικά την εν λόγω σχετική στάθμιση στην πρόσκληση υποβολής των τελικών προσφορών που αποστέλλει στους συμμετέχοντες μετά τον διάλογο που διεξήγαγε μαζί τους.

2)      Το άρθρο 67, παράγραφος 5, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 30 της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι στο πλαίσιο διαδικασίας ανταγωνιστικού διαλόγου η αναθέτουσα αρχή δεν δύναται να χρησιμοποιήσει στην προκήρυξη διαγωνισμού περιθώρια διακύμανσης για τη σχετική στάθμιση των κριτηρίων ανάθεσης της σύμβασης από τα οποία δεν προκύπτει η οριστική σειρά σπουδαιότητας των εν λόγω κριτηρίων.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ιταλική.


2      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 94, σ. 65).


3      Βλ. αιτιολογική σκέψη 42 της οδηγίας 2014/24.


4      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 42 και 43 της οδηγίας 2014/24.


5      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (ΕΕ 2004, L 134, σ. 114). Βλ., ειδικότερα, άρθρο 29.


6      Βλ. άρθρο 30, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, και παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24.


7      Βλ. άρθρο 30, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.


8      Βλ. άρθρο 30, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, και άρθρο 54 της οδηγίας 2014/24.


9      Άρθρο 30, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24.


10      Άρθρο 30, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.


11      Άρθρο 30, παράγραφος 3, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24.


12      Άρθρο 30, παράγραφος 5, της οδηγίας 2014/24.


13      Άρθρο 30, παράγραφος 6, της οδηγίας 2014/24.


14      Άρθρο 30, παράγραφος 7, της οδηγίας 2014/24.


15      Πρβλ., σε σχέση με το άρθρο 53, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/18, απόφαση της 14ης Ιουλίου 2016, TNS Dimarso (C‑6/15, EU:C:2016:555, σκέψεις 24 και 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


16      Κατά πάγια νομολογία, η αρχή της ίσης μεταχείρισης επιβάλλει να έχουν όλοι οι προσφέροντες τις ίδιες ευκαιρίες κατά τη διατύπωση των όρων των προσφορών τους και συνεπάγεται, ως εκ τούτου, ότι οι προσφορές αυτές πρέπει να υποβάλλονται υπό τις ίδιες προϋποθέσεις για όλους τους διαγωνιζομένους. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2019, Telecom Italia (C‑697/17, EU:C:2019:599, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


17      Κατά πάγια νομολογία, η υποχρέωση διαφάνειας έχει κατά βάση ως σκοπό να διασφαλίσει ότι κάθε ενδιαφερόμενος φορέας μπορεί να αποφασίσει αν θα συμμετάσχει σε διαγωνισμό στηριζόμενος στο σύνολο των σχετικών πληροφοριών και να αποκλείσει τον κίνδυνο ευνοιοκρατίας και αυθαιρεσίας εκ μέρους της αναθέτουσας αρχής. Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 4ης Απριλίου 2019, Allianz Vorsorgekasse (C‑699/17, EU:C:2019:290, σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


18      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 15ης Ιανουαρίου 2026, AVR-Afvalverwerking (C‑692/23, EU:C:2026:4, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


19      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 22ας Απριλίου 2015, Drukarnia Multipress (C‑357/13, EU:C:2015:253, σκέψη 22 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


20      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.


21      Βλ., σε σχέση με το άρθρο 53, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/18, απόφαση της 14ης Ιουλίου 2016, TNS Dimarso (C‑6/15, EU:C:2016:555, σκέψη 21).


22      Βλ. αιτιολογική έκθεση της πρότασης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων προμηθειών, υπηρεσιών και έργων (COM/2000/275 τελικό) (ΕΕ 2001, C 29 Ε, σ. 11). Βλ. ιδίως σημεία 6.2 και 6.3.


23      Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση TNS Dimarso (C‑6/15, EU:C:2016:160, σημείο 22).


24      Συναφώς, βλ., μεταξύ άλλων, προσφάτως, απόφαση της 5ης Μαρτίου 2026, AESTE (C‑210/24, EU:C:2026:145, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


25      Συναφώς, βλ. επίσης, αφενός, προμνησθείσα αιτιολογική έκθεση της πρότασης οδηγίας (COM/2000/275 τελικό), σημείο 6.2, και, αφετέρου, επεξηγηματικό σημείωμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τον ανταγωνιστικό διάλογο (έγγραφο CC/2005/04, σ. 7, τελευταία παράγραφος).


26      Βλ., σε σχέση με το άρθρο 53, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/18, απόφαση της 14ης Ιουλίου 2016, TNS Dimarso (C‑6/15, EU:C:2016:555, σκέψη 25).


27      Το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι η αναθέτουσα αρχή έχει τη δυνατότητα, μετά τη λήξη της προθεσμίας υποβολής των προσφορών, να καθορίζει συντελεστές βαρύτητας για τα επιμέρους κριτήρια που αντιστοιχούν κατ’ ουσίαν στα κριτήρια που έχει γνωστοποιήσει εκ των προτέρων στους διαγωνιζομένους, υπό τρεις προϋποθέσεις, και συγκεκριμένα ο εκ των υστέρων καθορισμός αυτός, πρώτον, να μην τροποποιεί τα κριτήρια ανάθεσης της σύμβασης που έχουν οριστεί στη συγγραφή υποχρεώσεων ή στην προκήρυξη του διαγωνισμού, δεύτερον, να μην περιλαμβάνει στοιχεία τα οποία, εάν ήταν γνωστά κατά το στάδιο της προετοιμασίας των προσφορών, θα μπορούσαν να επηρεάσουν την προετοιμασία αυτή και, τρίτον, να μην έχει πραγματοποιηθεί με βάση στοιχεία τα οποία είναι ικανά να έχουν ως αποτέλεσμα δυσμενή διάκριση εις βάρος ενός εκ των διαγωνιζομένων. Βλ. απόφαση της 14ης Ιουλίου 2016, TNS Dimarso (C‑6/15, EU:C:2016:555, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).