–

w imieniu Federación de Trabajadores Independientes de Comercio (Fetico) – J.I. Quintana Horcajada i D. Cadierno Pájaro, abogados,

–

w imieniu Federación Estatal de Servicios, Movilidad y Consumo de la Unión General de Trabajadores (FESMC-UGT) – B. García Rodríguez i J.F. Pinilla Porlan, abogados,

–

w imieniu Federación de Servicios de Comisiones Obreras (CCOO) – P. Caballero Marcos, abogada,

–

w imieniu Grupo de Empresas DIA SA i Twins Alimentación SA – A.I. Pérez Hernández, abogada,

–

w imieniu rządu hiszpańskiego – L. Aguilera Ruiz, w charakterze pełnomocnika,

–

w imieniu Komisji Europejskiej – N. Ruiz García i M. van Beek, w charakterze pełnomocników,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. 2003, L 299, s. 9 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 4, s. 381).

2

Wniosek ten został przedstawiony w ramach postępowań sądowych między organizacjami związkowymi pracowników, a mianowicie Federación de Trabajadores Independientes de Comercio (Fetico), Federación Estatal de Servicios, Movilidad y Consumo de la Unión General de Trabajadores (FESMC-UGT) i Federación de Servicios de Comisiones Obreras (CCOO), a grupą spółek DIA SA i Twins Alimentación SA, w przedmiocie sporów zbiorowych pracy dotyczących warunków udzielania płatnych urlopów okolicznościowych przewidzianych w art. 46 Convenio Colectivo del grupo de empresas Dia SA y Twins Alimentación SA (układu zbiorowego grupy przedsiębiorstw Dia SA i Twins Alimentación SA) z dnia 13 lipca 2016 r. (zwanego dalej „układem zbiorowym z dnia 13 lipca 2016 r.”), zarejestrowanego i opublikowanego w Resolución de la Dirección General de Empleo (decyzji dyrekcji generalnej ds. pracy) z dnia 22 sierpnia 2016 r. (BOE nr 212, z dnia 2 września 2016 r., s. 63357).

Ramy prawne

Prawo Unii

Dyrektywa 2003/88

3

Motyw 5 dyrektywy 2003/88 stanowi:

4

Zgodnie z brzmieniem art. 1 ust. 1 i 2 tej dyrektywy:

5

Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Tygodniowy okres odpoczynku”, stanowi:

6

Artykuł 7 dyrektywy 2003/88, zatytułowany „Urlop roczny”, stanowi:

7

Artykuł 15 tej dyrektywy, zatytułowany „Bardziej korzystne przepisy”, brzmi następująco:

Dyrektywa 2010/18

8

Zmienione porozumienie ramowe dotyczące urlopu rodzicielskiego, zawarte w dniu 18 czerwca 2009 r., które stanowi załącznik do dyrektywy Rady 2010/18/UE z dnia 8 marca 2010 r. w sprawie wdrożenia zmienionego porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP i ETUC oraz uchylającej dyrektywę 96/34/WE (Dz.U. 2010, L 68, s. 13, zwane dalej „porozumieniem ramowym”) przewiduje w klauzuli 1 pkt 1:

9

Klauzula 7 tego porozumienia ramowego, zatytułowana „Czas wolny od pracy z powodu działania siły wyższej”, stanowi:

10

Klauzula 8 pkt 1 wspomnianego porozumienia ramowego stanowi:

Prawo hiszpańskie

Konstytucja

11

Artykuł 40 ust. 2 konstytucji przewiduje:

Kodeks pracy

12

Artykuł 37 Estatuto de los Trabajadores (kodeksu pracy) w brzmieniu nadanym Real Decreto Legislativo 2/2015, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores (królewskiego dekretu ustawodawczego 2/2015 zatwierdzającego jednolity tekst ustawy – kodeks pracy) z dnia 23 października 2015 r. (BOE nr 255 z dnia 24 października 2015 r., s. 100224) (zwanego dalej „kodeksem pracy”), zatytułowany „Odpoczynek tygodniowy, dni wolne od pracy i urlopy”, stanowi:

13

Artykuł 38 kodeksu pracy, zatytułowany „Coroczne płatne urlopy wypoczynkowe”, przewiduje:

Układ zbiorowy z dnia 13 lipca 2016 r.

14

Artykuł 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. brzmi następująco:

Kodeks cywilny

15

Código Civil (kodeks cywilny) stanowi, po pierwsze, w art. 4 ust. 3, że „[p]rzepisy [tego] kodeksu stosuje się w sposób uzupełniający w dziedzinach regulowanych przez inne ustawy”, a po drugie, w art. 5 ust. 2, że „[d]ni wolnych od pracy nie wyłącza się z biegu terminów cywilnoprawnych”.

Spory w postępowaniach głównych i pytania prejudycjalne

16

Przedmiotem postępowań głównych są spory zbiorowe pracy związane z warunkami udzielania płatnych urlopów okolicznościowych przewidzianych w art. 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r., który wdraża wymogi minimalne z art. 37 ust. 3 kodeksu pracy i ustanawia uprawnienia bardziej korzystne od tych przewidzianych w tym przepisie. Strony spierają się w szczególności co do kwestii, czy te płatne urlopy okolicznościowe należy liczyć począwszy od dnia, w którym pracownik powinien zasadniczo świadczyć pracę, i – z wyjątkiem urlopu przysługującego w związku z zawarciem związku małżeńskiego, którego długość została wyraźnie określona w „dniach kalendarzowych” – powinny być wykorzystywane przez pracownika w trakcie takich dni. Dni, w których pracownik nie musi świadczyć pracy na rzecz przedsiębiorstwa, obejmują w szczególności dni wolne od pracy i dni urlopu.

17

Artykuł 37 ust. 1 i art. 38 kodeksu pracy przewidują minimalne okresy odpoczynku wykraczające poza wymogi ustanowione na podstawie art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88. Ponadto art. 37 ust. 3 kodeksu pracy ustanawia na rzecz pracowników płatne urlopy okolicznościowe pozwalające pracownikom na zaspokojenie określonych potrzeb lub dopełnienie określonych obowiązków, związanych na przykład – jak podkreśla sąd odsyłający – z zawarciem związku małżeńskiego, urodzeniem się dziecka, hospitalizacją, zabiegiem chirurgicznym lub zgonem osoby bliskiej, a także z pełnieniem funkcji reprezentacji związkowej. Artykuł 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. wdraża art. 37 ust. 3 kodeksu pracy, ustanawiając jeszcze bardziej korzystne warunki, ponieważ przepis ten przewiduje urlopy, które są dłuższe lub przysługują w okolicznościach innych niż te określone we wspomnianym art. 37 ust. 3.

18

Sąd odsyłający podkreśla, że zgodnie z art. 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. długość urlopu w razie zawarcia związku małżeńskiego wyrażona jest w „dniach kalendarzowych”, podczas gdy pozostałe płatne urlopy okolicznościowe wyrażone są w „dniach”, bez doprecyzowania, czy chodzi o dni kalendarzowe, czy o dni robocze. Ponadto przepis ten nie określa, w którym momencie urlop ma swój początek. Sąd odsyłający zauważa jednak, że zgodnie z art. 5 ust. 2 kodeksu cywilnego, który w dziedzinach regulowanych w innych ustawach stosuje się uzupełniająco, „[d]ni wolnych od pracy nie wyłącza się z biegu terminów cywilnoprawnych”.

19

Zdaniem sądu odsyłającego podnoszona kwestia jest powiązana z okresami odpoczynku tygodniowego i z corocznym płatnym urlopem wypoczynkowym, zagwarantowanymi w prawie Unii. W istocie organizacje związkowe pracowników, które są stronami w sporach w postępowaniach głównych, domagają się tego, by w przypadku zaistnienia jednego ze zdarzeń przewidzianych w art. 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. w trakcie powyższych okresów płatne urlopy okolicznościowe przysługujące w związku z takim zdarzeniem można było wziąć poza tym okresem.

20

W szczególności dla rozstrzygnięcia sporów w postępowaniach głównych decydujące jest ustalenie, czy przewidzenie, że potrzeby i obowiązki wynikające ze zdarzeń określonych w art. 46 nie mogą uzasadniać wykorzystania przewidzianych w tym przepisie urlopów okolicznościowych poza okresami odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, mimo że te potrzeby i obowiązki wiążą się z innymi celami niż cele realizowane dzięki wspomnianym powyżej okresom, jest zgodne z art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88.

21

W tym względzie zdaniem sądu odsyłającego z orzecznictwa Trybunału wynika, że okoliczność, iż pracownik jest na zwolnieniu chorobowym nie może wpływać na prawo tego pracownika do rzeczywistego skorzystania z przysługującego mu corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego z uwagi na odmienne cele tych dwóch typów nieobecności w pracy.

22

Tymczasem w niniejszym wypadku, jeżeli jedno ze zdarzeń określonych w uregulowaniach krajowych zaistnieje w okresie odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, dochodzi do zbiegu odmiennych celów, a mianowicie odpoczynku, jaki w szczególności mają zapewnić pracownikowi te okresy, oraz zaspokojenia potrzeby lub dopełnienia obowiązków, których dotyczy jeden z płatnych urlopów okolicznościowych przewidzianych przez to uregulowanie. Gdyby w takim wypadku odłożenie wykorzystania płatnego urlopu okolicznościowego na inny moment niż wspomniane wyżej okresy nie było możliwe, wszelki pożytek, jaki pracownik może odnieść z tych okresów zostałoby zniweczony, ponieważ pracownicy musieliby je poświęcić na zaspokojenie potrzeb i dopełnienie obowiązków, dla których przewidziane zostały płatne urlopy okolicznościowe.

23

W związku z tym sąd odsyłający ma wątpliwości co do tego, czy odmowa przyznania pracownikom prawa do urlopu uregulowanego w art. 37 ust. 3 kodeksu pracy i w art. 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r., w sytuacji gdy określone w tych przepisach zdarzenie zachodzi w okresie odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, jest zgodna z art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88.

24

W tych okolicznościach Audiencia Nacional (sąd naczelny, Hiszpania) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

25

Poprzez swe pytania, które należy przeanalizować łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, które nie zezwala pracownikom na wykorzystanie przewidzianych w tym uregulowaniu urlopów okolicznościowych w dniach, w których pracownicy ci powinni świadczyć pracę, w zakresie, w jakim potrzeby lub obowiązki, których zaspokojeniu lub dopełnieniu mają służyć te urlopy okolicznościowe, występują w okresach odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, o których mowa w tych przepisach dyrektywy.

26

Należy przypomnieć, że dyrektywa ta ma na celu ustanowienie minimalnych wymogów mających poprawić warunki życia i pracy pracowników poprzez zbliżanie przepisów krajowych dotyczących w szczególności czasu pracy (wyrok z dnia 14 maja 2019 r., CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).

27

Ta harmonizacja na szczeblu Unii w zakresie organizacji czasu pracy służy zapewnieniu lepszej ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników poprzez zagwarantowanie im, zgodnie z motywem 5 owej dyrektywy, minimalnych okresów odpoczynku, w szczególności odpoczynku dobowego i tygodniowego, jak również odpowiednich przerw w pracy, oraz poprzez ustalenie maksymalnego wymiaru tygodniowego czasu pracy (zob. podobnie wyrok z dnia 14 maja 2019 r., CCOO, C‑55/18, EU:C:2019:402, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

28

Dokładniej rzecz ujmując, art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88 regulują prawo do odpoczynku tygodniowego oraz prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego.

29

Niemniej jednak należy przypomnieć, że z brzmienia art. 1 ust. 1, art. 1 ust. 2 lit. a), art. 5, art. 7 ust. 1 oraz z art. 15 tej dyrektywy wynika wprost, że jej przedmiot jest ograniczony do ustalenia minimalnych wymagań w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu pracy i że nie narusza ona uprawnienia państw członkowskich do stosowania przepisów krajowych bardziej sprzyjających ochronie pracowników (zob. podobnie wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., TSN i AKT, C‑609/17 i C‑610/17, EU:C:2019:981, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

30

Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 4 ust. 2 lit. b) TFUE Unia i państwa członkowskie posiadają kompetencje dzielone w dziedzinie polityki społecznej w odniesieniu do aspektów określonych w traktacie FUE w rozumieniu art. 2 ust. 2 TFUE.

31

Dni urlopów okolicznościowych przyznane na podstawie art. 46 układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. w celu umożliwienia pracownikom zaspokojenia określonych potrzeb lub dopełnienia określonych obowiązków nie są objęte zakresem stosowania dyrektywy 2003/88, lecz wiążą się z wykonywaniem przez państwo członkowskie jego własnych kompetencji (zob. analogicznie wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., TSN i AKT, C‑609/17 i C‑610/17, EU:C:2019:981, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

32

Należy jednak doprecyzować, że wykonywanie takich kompetencji własnych nie może mimo wszystko skutkować naruszeniem minimalnej ochrony gwarantowanej pracownikom przez tę dyrektywę, a w szczególności naruszeniem rzeczywistej możliwości korzystania z minimalnych okresów odpoczynku tygodniowego i corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego przewidzianych w jej art. 5 i 7 (zob. analogicznie wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., TSN i AKT, C‑609/17 i C‑610/17, EU:C:2019:981, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

33

W tym kontekście Trybunał uznał w szczególności, że cel prawa do corocznego płatnego urlopu, którym jest umożliwienie pracownikowi odpoczynku oraz zapewnienie mu okresu wytchnienia i wolnego czasu, różni się w tym względzie od celu prawa do zwolnienia chorobowego, które udzielane jest pracownikowi, aby pozwolić mu na powrót do zdrowia po przebytej chorobie (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 stycznia 2009 r., Schultz-Hoff i in., C‑350/06 i C‑520/06, EU:C:2009:18, pkt 25; z dnia 21 czerwca 2012 r., ANGED, C‑78/11, EU:C:2012:372, pkt 19; a także z dnia 30 czerwca 2016 r., Sobczyszyn, C‑178/15, EU:C:2016:502, pkt 25).

34

Mając na uwadze te odmienne cele dwóch powyższych typów nieobecności w pracy, Trybunał uznał, że pracownikowi, który przebywa na zwolnieniu chorobowym w czasie wcześniej wyznaczonego terminu urlopu, przysługuje, na jego wniosek i w celu umożliwienia mu rzeczywistego skorzystania z przysługującego mu corocznego urlopu wypoczynkowego, prawo do wykorzystania tego urlopu w terminie innym niż termin pokrywający się ze zwolnieniem chorobowym (zob. podobnie wyroki: z dnia 10 września 2009 r., Vicente Pereda, C‑277/08, EU:C:2009:542, pkt 22; z dnia 21 czerwca 2012 r., ANGED, C‑78/11, EU:C:2012:372, pkt 20; z dnia 30 czerwca 2016 r., Sobczyszyn, C‑178/15, EU:C:2016:502, pkt 26).

35

Jednakże w odniesieniu do urlopów okolicznościowych będących przedmiotem sporów w postępowaniach głównych należy, po pierwsze, zauważyć, że z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający wynika, iż uregulowanie, które je przewiduje, przyznaje pracownikom w razie zaistnienia określonych w tym uregulowaniu zdarzeń prawo do nieobecności w pracy z zachowaniem wynagrodzenia. W rezultacie skorzystanie z tych płatnych urlopów okolicznościowych zależy od kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek, a mianowicie z jednej strony zaistnienia zdarzeń wskazanych w tym uregulowaniu oraz z drugiej strony wystąpienia potrzeb lub obowiązków uzasadniających przyznanie urlopu okolicznościowego w okresie świadczenia pracy.

36

W zakresie, w jakim urlopy te mają jedynie pozwolić pracownikowi na nieobecność w pracy w celu zaspokojenia pewnych potrzeb lub dopełnienia określonych obowiązków wymagających jego osobistego stawiennictwa, płatne urlopy okolicznościowe przewidziane w przepisach będących przedmiotem postępowań głównych są nierozerwalnie związane z czasem pracy jako takim, wobec czego pracownicy nie mogą się na nie powoływać w okresach odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego. W rezultacie tych urlopów okolicznościowych nie można zrównywać ze zwolnieniem chorobowym.

37

Po drugie, strony powodowe w postępowaniach głównych podnoszą, że w przypadku gdy zdarzenia uzasadniające przyznanie płatnych urlopów okolicznościowych zachodzą w okresie odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, z których pracownicy korzystają na podstawie art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88, pracownicy ci powinni móc skorzystać z tych płatnych urlopów okolicznościowych w następującym po tych ostatnich okresach okresie świadczenia pracy.

38

W tym względzie nie można jednak twierdzić, że z uwagi na to, iż okresy odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego są uregulowane w art. 5 i 7 tej dyrektywy, przepisy te nakładają na państwo członkowskie, którego uregulowanie krajowe przewiduje możliwość skorzystania z płatnych urlopów okolicznościowych, obowiązek przyznania takich urlopów okolicznościowych już tylko z powodu zaistnienia jednego ze zdarzeń określonych w tym uregulowaniu podczas jednego z tych okresów, z pominięciem w rezultacie pozostałych przesłanek uzyskania i udzielenia takiego urlopu przewidzianych w owym uregulowaniu. Ustanowienie takiego obowiązku równałoby się bowiem z pominięciem faktu, że – jak zostało przypomniane w pkt 31 niniejszego wyroku – te urlopy okolicznościowe oraz regulujące je przepisy znajdują się poza systemem ustanowionym we wspomnianej dyrektywie.

39

W pozostałym zakresie, nawet jeżeli nie wynika to z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający ani z uwag przedstawionych przez zainteresowane strony, widać, z zastrzeżeniem zweryfikowania tej okoliczności przez sąd odsyłający, że urlopy okolicznościowe, o których mowa w art. 46 ust. I lit. B. i C. układu zbiorowego z dnia 13 lipca 2016 r. są objęte częściowo zakresem stosowania układu zbiorowego i w rezultacie dyrektywy 2010/18, ponieważ niektóre z tych urlopów mogą stanowić odpowiedniki urlopów, które państwa członkowskie są zobowiązane ustanowić na rzecz pracowników zgodnie z klauzulą 7 pkt 1 porozumienia ramowego.

40

W tym względzie prawdą jest, że z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, iż urlop zagwarantowany przez prawo Unii nie może wpływać na prawo do skorzystania z innego urlopu gwarantowanego przez to prawo, realizującego cel odmienny od pierwszego (wyrok z dnia 4 października 2018 r., Dicu, C‑12/17, EU:C:2018:799, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

41

Niemniej jednak klauzula 7 pkt 1 porozumienia ramowego postrzegana w świetle klauzuli 1 pkt 1 i klauzuli 8 pkt 1 tego porozumienia ramowego ogranicza się do przewidzenia, że pracownikom przysługuje uprawnienie do czasu wolnego od pracy z powodu działania siły wyższej związanej z pilnymi sprawami rodzinnymi takimi jak choroba lub wypadek wymagającymi natychmiastowej obecności pracownika. Wynika stąd, że przewidzianych w tej klauzuli 7 praw minimalnych nie można zrównać z urlopem w rozumieniu orzecznictwa przywołanego w pkt 40 niniejszego wyroku.

42

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na postawione pytania powinna brzmieć: art. 5 i 7 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że nie znajdują one zastosowania do uregulowania krajowego, które nie zezwala pracownikom na wykorzystanie przewidzianych w tym uregulowaniu urlopów okolicznościowych w dniach, w których pracownicy ci powinni świadczyć pracę, w zakresie, w jakim potrzeby lub obowiązki, których zaspokojeniu lub dopełnieniu mają służyć te urlopy okolicznościowe, występują w okresach odpoczynku tygodniowego lub corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, o których mowa w tych przepisach dyrektywy.

W przedmiocie kosztów

43

Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.