I.

Introduzzjoni

1.

Din il-proċedura għal deċiżjoni preliminari għandha, għal darba oħra, bħala għan il-protezzjoni tal-konsumaturi kontra l-klawżoli inġusti mdaħħla f’kuntratti ta’ kreditu ddenominati f’munita barranija.

2.

Il-klawżola inkwistjoni fil-kawża prinċipali tobbliga lir-rikorrenti f’din il-kawża sabiex jirrimborsaw kreditu ddenominat fi franki Svizzeri, f’din l-istess munita. Madankollu, minħabba l-iżvalutazzjoni qawwija tal-leu Rumen – munita li fiha r-rikorrenti jirċievu d-dħul tagħhom – l-ammont li għandu jiġi rrimborsat kważi rdoppja għalihom fis-snin wara l-konklużjoni tal-kuntratt ta’ kreditu.

3.

Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari ma jqajjimx b’mod espliċitu l-kwistjoni ta’ prinċipju dwar jekk l-għoti ta’ krediti f’munita barranija lill-konsumaturi jistax jitqies li huwa konformi mad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, għalkemm il-ġurisprudenza preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja tindika li, fil-każ ta’ tali kuntratti ta’ kreditu, ir-riskju tal-kambju ma jistax jiġi awtomatikament impost fuq il-konsumatur, minn dan jirriżulta wkoll li din il-prattika fiha nnifisha ma tmurx kontra d-dritt tal-Unjoni  ( 2 ). L-importanti huwa jekk il-konsumatur ġiex informat b’dan ir-riskju f’lingwaġġ sempliċi u ċar  ( 3 ).

4.

Min-naħa l-oħra, hija l-qorti nazzjonali, li jekk ikun il-każ, għandha tislet il-konsegwenzi, li huma fil-qalba ta’ din il-kawża, mill-konstatazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżola dwar ir-riskju tar-rata tal-kambju. Fil-fatt, skont il-qorti tar-rinviju, il-konsegwenzi legali kollha tan-natura inġusta rrilevati sa issa fil-ġurisprudenza, jwasslu għal piż mhux raġonevoli fuq il-konsumatur. Il-qrati tar-rinviju ltaqgħu ma’ problemi legali paragunabbli fi tliet kawżi oħra attwalment pendenti  ( 4 ).

II.

Il-kuntest ġuridiku

A.

Id-dritt tal-Unjoni

5.

Il-kuntest ġuridiku tal-Unjoni f’din il-kawża huwa kkostitwit mid-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE, tal-5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (iktar ’il quddiem id-Direttiva 93/13)  ( 5 ).

6.

It-tnax u t-tlettax il-premessa tad-Direttiva 93/13 jipprovdu:

7.

L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 jipprovdi:

8.

L-Artikolu 3(1) ta’ din id-Direttiva jipprovdi:

9.

L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi:

10.

L-Artikolu 6 (1) tal-istess direttiva jipprovdi:

11.

L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13 jipprovdi:

B.

Il-liġi nazzjonali

12.

Skont id-dritt intern, il-Codul civil Rumen (il-Kodiċi Ċivili) u l-Codul comercial (il-Kodiċi Kummerċjali), fil-verżjoni tagħhom fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt, huma rilevanti f’dan il-każ.

13.

L-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili, li jistabbilixxi l-prinċipju ta’ nominaliżmu, kien ifformulat kif ġej:

14.

L-Artikolu 41 tal-Kodiċi Kummerċjali kien ifformulat kif ġej:

III.

Il-fatti u l-kawża prinċipali

15.

Skont il-konstatazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali, bħala konsumaturi, ikkonkludew kuntratt ta’ kreditu fl-ammont ta’ 90 000 leu Rumeni (RON) ma’ SC Volksbank România SA (li mbagħad saret Banca Transilvania), fil-31 ta’ Marzu 2006.

16.

Fil-15 ta’ Ottubru 2008, ġie konkluż it-tieni kuntratt ta’ kreditu bejn il-partijiet bil-għan tar-rifinanzjament tal-kuntratt tal-31 ta’ Marzu 2006. Is-suġġett kien kreditu ddenominat f’munita barranija fl-ammont ta’ 65 000 franki Svizzeri (CHF). Dan kien jikkorrispondi għal madwar RON 159 126 jew għal madwar EUR 33 488  ( 6 ) Ir-rikorrenti jirċievu d-dħul tagħhom fil-leu Rumen.

17.

Il-punt 1 tat-Taqsima 4 tal-Kundizzjonijiet Ġenerali tat-tieni kuntratt ta’ kreditu kien jipprovdi li “kull ħlas […] għandu jsir fil-munita tal-kreditu, bl-eċċezzjoni tal-każijiet espressament previsti mill-kundizzjonijiet partikolari u mill-kundizzjonijiet ġenerali” (iktar ’il quddiem il-“klawżola kontenzjuża”).

18.

L-iżvalutazzjoni tal-leu Rumen u t-tisħiħ tal-frank Svizzeru bejn Ottubru 2008 u April 2017 wasslu għal żieda fis-somma li kellha tiġi rrimborsata, żieda ta’ RON 117 760 (madwar EUR 24 772).

19.

Ir-rikorrenti għalhekk ippreżentaw rikors quddiem it-Tribunalul Specializat Cluj (il-Qorti Speċjalizzata ta’ Cluj, ir-Rumanija). Huma jsostnu li l-bank ma ssodisfax b’mod suffiċjenti l-obbligi tiegħu fil-qasam tal-informazzjoni dwar ir-riskju tal-kambju. Barra minn hekk, minħabba t-teħid ta’ responsabbiltà għal dan ir-riskju, dawn huma indebitament żvantaġġati. Għalhekk, huma essenzjalment jitolbu li r-rata tal-kambju tiġi ffriżata fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt.

20.

Il-konvenuta toġġezzjona li l-klawżola kontenzjuża hija bbażata fuq il-prinċipju ta’ nominaliżmu stabbilit fl-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili u li, għaldaqstant, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 ma jippermettix li tiġi evalwata n-natura inġusta tagħha.

21.

Il-Qorti tal-Prim’Istanza ċaħdet ir-rikors. Ċertament, din ikkunsidrat li l-klawżola kontenzjuża kienet suġġetta għal stħarriġ fuq il-mertu. Madankollu, il-bank issodisfa b’mod suffiċjenti l-obbligi ta’ informazzjoni tiegħu. Fil-fatt, dan ma setax jipprevedi l-varjazzjonijiet sinjifikattivi tar-rata tal-kambju.

22.

Il-kawża issa tinsab pendenti quddiem il-qorti tar-rinviju, il-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj, ir-Rumanija), wara l-appell ippreżentat miż-żewġ partijiet. Din il-qorti għandha dubji dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva 93/13 dwar il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, tal-obbligi ta’ informazzjoni imposti fuq il-bejjiegħa jew fornituri u tal-konsegwenzi legali li jirriżultaw min-natura possibbilment inġusta tal-klawżola kkonċernata.

IV.

It-talba għal deċiżjoni preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja

23.

Bid-digriet tas-27 ta’ Diċembru 2018, li wasal quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fl-1 ta’ Frar 2019, il-Curtea de Apel Cluj (il-Qorti tal-Appell ta’ Cluj) għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja, skont l-Artikolu 267 TFUE, id-domandi preliminari li ġejjin:

24.

Fil-kuntest tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rikorrenti, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Rumanija u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Waqt is-seduta tas-6 ta’ Frar 2020, ir-rikorrenti u l-konvenuta fil-kawża prinċipali, ir-Rumanija u l-Kummissjoni Ewropea kienu rrappreżentati.

V.

Evalwazzjoni ġuridika

25.

It-tliet domandi preliminari jirrigwardaw tliet stadji suċċessivi tal-eżami mwettaq minn qorti ta’ Stat Membru waqt l-istħarriġ fuq il-mertu tal-klawżoli kuntrattwali fformulati minn qabel skont id-Direttiva 93/13.

26.

L-ewwel domanda preliminari tirrigwarda l-ftuħ tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 (skont A).

27.

Sussegwentement, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-klawżola kontenzjuża hijiex redatta “f’lingwaġġ sempliċi u ċar” fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva. Peress li l-kriterji użati għal din l-analiżi diġà ġew elaborati mill-Qorti tal-Ġustizzja fid-dawl tal-klawżola kontenzjuża li tixbah ħafna lil dik inkwistjoni fil-kawżi Andriciuc  ( 7 ) u Lupean  ( 8 ), huwa suffiċjenti, f’dan ir-rigward, li wieħed jillimita ruħu għal riferiment qasir għall-ġurisprudenza eżistenti (skont B).

28.

Sussegwentement, il-punt ċentrali tal-kawża huwa l-konsegwenzi legali li jirriżultaw, jekk ikun il-każ, mill-konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżola kontenzjuża (skont C).

A.

Fuq il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 (l-ewwel domanda preliminari)

29.

Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk klawżola kuntrattwali, li tikkostitwixxi l-espressjoni ta’ prinċipju ġenerali stabbilit mil-liġi, hijiex suġġetta għad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 93/13.

30.

Fil-fatt, skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13, il-klawżoli kuntrattwali, li “jirriflettu” dispożizzjoni “mandatarja”, huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju, li hija l-unika li għandha ġurisdizzjoni sabiex twettaq l-evalwazzjoni tal-fatti  ( 9 ), ikkonkludiet li l-klawżola kuntrattwali kontenzjuża tikkostitwixxi l-espressjoni tal-prinċipju ta’ nominaliżmu stabbilit fl-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili.

31.

Għal din ir-raġuni, hija għandha dubji rigward il-ftuħ tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.

1.

Il-formulazzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13

32.

Il-qorti tar-rinviju tara problema potenzjali f’dan ir-rigward u tistaqsi b’mod partikolari dwar il-fatt li l-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili ma huwiex dispożizzjoni mandatorja u li, għaldaqstant, jista’ jitqies li ma huwiex “mandatorju” fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13. Hija tirrileva, f’dan ir-rigward, inċertezzi fil-verżjoni lingwistika Rumena tal-imsemmija direttiva. Fil-fatt, filwaqt li l-verżjoni Ġermaniża tuża t-terminu “bindend” [mandatorju] fl-Artikolu 1(2) tal-imsemmija direttiva, li jista’ jinkludi kemm dispożizzjonijiet mandatorji iżda wkoll dispożizzjonijiet ta’ natura supplimentari, billi l-kelma “obligatorii” użata fil-verżjoni lingwistika Rumena tidher li tirreferi biss, fid-dritt Rumen, għad-dispożizzjonijiet leġiżlattivi mandatorji.

33.

Madankollu, mill-istruttura ġenerali tad-Direttiva jirriżulta b’mod ċar li l-kunċett “mandatorju” ma jirreferix għad-distinzjoni tradizzjonali fid-dritt ċivili bejn id-dispożizzjonijiet indispensabbli (u għalhekk “mandatorji”) u d-dispożizzjonijiet ta’ natura supplimentari (u għalhekk “volontarji”). F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-kunċetti applikati mid-Direttiva 93/13 huma ta’ natura tad-dritt tal-Unjoni u għandhom, konsegwentement, ikunu s-suġġett ta’ interpretazzjoni awtonoma  ( 10 ). It-tifsira tal-kunċett “obbligatorii” fid-dritt Rumen għalhekk ma hijiex rilevanti għall-finijiet tal-interpretazzjoni ta’ dan il-kunċett li jinsab fl-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13. Għall-kuntrarju, dan il-kunċett, skont it-tlettax‑il premessa tad-Direttiva, ikopri r-regoli kollha li huma ta’ natura supplimentari u li għalhekk japplikaw, skont il-liġi, bejn il-partijiet kontraenti, sakemm ma jkunx miftiehem mod ieħor  ( 11 ).

34.

Barra minn hekk, il-fatt li, waqt il-konklużjoni tal-kuntratt, il-partijiet effettivament ma kellhomx il-possibbiltà li jidderogaw minnu, ma jaffettwax ir-risposta li għandha tingħata għad-domanda preliminari. Dan il-fatt huwa rekwiżit u mhux kriterju ta’ esklużjoni għall-applikabbiltà tad-Direttiva 93/13. Min-naħa l-oħra, ma hija prevista l-ebda klawżola kuntrattwali skont l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 93/13. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni teżiġi li l-klawżola kkonċernata “ma tkunx ġiet innegozjata individwalment”.

35.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi stabbilit li anki regola supplimentari, bħall-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili, tista’, bħala prinċipju, tikkostitwixxi dispożizzjoni “mandatorja” fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13.

2.

Is-sens u l-iskop tal-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13

36.

Madankollu, minn dan ma jsegwix li klawżola kuntrattwali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.

37.

Għall-kuntrarju, hija ġurisprudenza stabbilita li, sabiex tevalwa jekk klawżola kuntrattwali hijiex suġġetta, skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13, għall-istħarriġ fuq il-mertu, il-Qorti tal-Ġustizzja hija marbuta wkoll ma’ aspetti teleoloġiċi.

38.

Fil-fatt, skont il-ġurisprudenza, l-esklużjoni mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 hija ġġustifikata bl-ipoteżi li l-leġiżlatur nazzjonali diġà stabbilixxa bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi kollha tal-partijiet f’ċerti kuntratti u li, għaldaqstant, id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi normalment ma jkunx fihom klawżoli inġusti  ( 12 ).

39.

Min-naħa tiegħi, sempliċement ma naħsibx li l-idea dwar l-istħarriġ dwar in-natura inġusta hija superfluwa f’każijiet bħal dawn. Għall-kuntrarju, din hija intiża wkoll sabiex teskludi preġudizzju illegali għall-kompetenza tal-Istati Membri. Għaliex id-Direttiva 93/13, skont it-tnax‑il premessa tagħha, ma sservix għall-armonizzazzjoni tad-dritt ċivili nazzjonali dwar atti ġuridiċi pprojbiti. Din hija r-raġuni għaliex la s-suġġett prinċipali tal-kuntratt u lanqas l-adegwatezza bejn il-prezz u l-provvista ma jistgħu jkunu s-suġġett ta’ stħarriġ fuq il-mertu, skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13. Fil-fatt, dawn il-kwistjonijiet huma tipikament irregolati mil-leġiżlatur nazzjonali fid-dispożizzjonijiet tad-dritt ċivili dwar l-atti ġuridiċi, li huma nulli minħabba l-kontenut tagħhom.

40.

Ċertament, dan jista’ jwassal sabiex dispożizzjoni kuntrattwali kkunsidrata bħala inġusta skont il-kriterji tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13, ma tkunx tista’ tiġi kkontestata sa fejn il-leġiżlatur nazzjonali jawtorizza espressament tali dispożizzjoni fil-kuntratti konklużi mal-konsumaturi. Madankollu, wara dan il-fatt tqum il-kwistjoni dwar jekk ikunx mixtieq li jiġi ristrett, jew saħansitra li l-għoti ta’ krediti f’munita barranija lill-konsumaturi fil-livell tal-Unjoni jiġi pprojbit fl-intier tiegħu. Fl-istat attwali tad-dritt tal-Unjoni, dan ma huwiex, fi kwalunkwe mod, il-każ  ( 13 ).

41.

Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-ipoteżi, li l-leġiżlatur għandu l-intenzjoni li jistabbilixxi bilanċ raġonevoli bejn l-interessi tar-relazzjoni kuntrattwali inkwistjoni permezz ta’ dispożizzjonijiet leġiżlattivi, hija preżunzjoni  ( 14 ). Tali preżunzjoni tista’, bħala prinċipju, tiġi kkonfutata  ( 15 ).

42.

Għalhekk, huma esklużi biss mill-istħarriġ fuq il-mertu dawk il-klawżoli li jirriżultaw minn dispożizzjonijiet leġiżlattivi speċifikament stabbiliti għat-tip ta’ kuntratt ikkonċernat jew li huma applikabbli għalih bis-saħħa ta’ dispożizzjoni tar-rinviju. Fil-fatt, huwa biss sa fejn il-leġiżlatur nazzjonali jkun ippreveda l-każ speċifiku tal-partijiet li huwa seta’ jwettaq bilanċ bejn l-interessi inkwistjoni ( 16 ).

43.

Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li d-dispożizzjonijiet ta’ natura ġenerali ma humiex awtomatikament preżunti li kienu s-suġġett ta’ eżami partikolari mil-leġiżlatur bil-għan li jiġi stabbilit dan il-bilanċ  ( 17 ).

44.

Ċertament, hija tissuġġetta indirettament il-kontenut normattiv ta’ dispożizzjoni nazzjonali għal stħarriġ dwar in-natura inġusta. Ma hemmx lok li tiġi ppreġudikata b’mod illegali l-kompetenza tal-Istati Membri, peress li d-dispożizzjoni inkwistjoni tista’ tkompli tapplika fl-oqsma l-oħra ta’ applikazzjoni. Fil-fatt, l-evalwazzjonijiet tad-Direttiva 93/13 japplikaw biss għall-kuntratti konklużi mill-konsumaturi.

45.

Huwa f’dan il-kuntest li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk, permezz tal-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili, il-leġiżlatur kellux l-intenzjoni li jistabbilixxi bilanċ raġonevoli bejn l-interessi tal-bejjiegħa jew fornituri u dawk tal-konsumaturi.

46.

F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li, waqt is-seduta, il-Gvern Rumen enfasizza li din id-dispożizzjoni ma hijiex adattata esklużivament għall-kuntratti ta’ kreditu għall-konsumaturi. Il-gwida li fuqha hija bbażata d-dispożizzjoni prevista fl-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili hija dik tal-partijiet kontraenti bi drittijiet ekwi. Skont il-Gvern Rumen, tali dispożizzjoni ma tidhirx iktar fil-Kodiċi Ċivili l-ġdid, iżda, f’dan ir-rigward, jissemmew fil-fatt dispożizzjonijiet speċifiċi dwar il-kuntratti ta’ kreditu għall-konsumaturi.

47.

Fil-każ li, f’din il-perspettiva, il-qorti tar-rinviju tasal għall-konklużjoni, fl-analiżi tagħha, li din id-dispożizzjoni ma hijiex intiża sabiex tistabbilixxi bilanċ bejn il-konsumaturi u l-bejjiegħa jew fornituri, il-preżunzjoni għandha titqies bħala kkonfutata. F’dan il-każ, l-assenza ta’ stħarriġ fuq il-mertu ma jkunx iġġustifikat.

3.

Konklużjoni intermedja

48.

Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li klawżola kuntrattwali li tikkostitwixxi l-espressjoni ta’ prinċipju ġenerali stabbilit mil-liġi hija suġġetta għad-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva, sakemm il-leġiżlatur nazzjonali ma kellux l-intenzjoni, billi ħoloq id-dispożizzjoni legali kkonċernata, li jistabbilixxi bilanċ leġiżlattiv tad-drittijiet u tal-obbligi kollha tal-partijiet għat-tip ta’ kuntratt ikkonċernat. Il-qorti nazzjonali għandha tipproċedi għall-konstatazzjonijiet neċessarji f’dan ir-rigward.

B.

Dwar ir-rekwiżiti ta’ klawżola kuntrattwali redatta “f’lingwaġġ sempliċi u ċar” u b’bona fide (it-tieni domanda preliminari)

49.

Permezz tat-tieni domanda tagħha, din il-qorti tixtieq tkun taf, minn naħa, jekk klawżola kuntrattwali li bis-saħħa tagħha r-riskju tal-kambju għandu, fl-aħħar mill-aħħar, jiġi sostnut mill-konsumatur biss, tistax titqies bħala “f’lingwaġġ sempliċi u ċar”, fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, meta ebda kalkolu ma jkun ġie sottomess lill-konsumatur sabiex jistabbilixxi l-konsegwenzi li l-varjazzjonijiet fir-rata tal-kambju jista’ jkollhom fuq il-pagamenti dovuti minnu. Min-naħa l-oħra, hija tixtieq tkun taf jekk tali klawżola għandhiex titqies li tmur kontra l-bona fide meta l-limitu tad-dejn adottat għall-eżami tas-solvenza jiġi kkalkolat abbażi biss tar-rata tal-kambju fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt.

50.

Din id-domanda hija rilevanti biss fil-każ li l-qorti tar-rinviju tasal għall-konklużjoni li l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 huwa miftuħ. Fil-fatt, l-eżami mill-ġdid ta’ klawżola fir-rigward tar-rekwiżiti ta’ trasparenza tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13 jippreżupponi, fi kwalunkwe każ, li l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha jkun miftuħ.

51.

L-eżami tar-rekwiżiti ta’ trasparenza huwa ta’ importanza partikolari fir-rigward ta’ klawżoli bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Fil-fatt, mill-ġurisprudenza jirriżulta, f’dan ir-rigward, li klawżola li skontha self iddenominat f’munita barranija għandu jiġi rrimborsat f’din il-munita tikkonċerna, jekk ikun il-każ, is-“suġġett tal-kuntratt”, fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13  ( 18 ). Issa, tali klawżola tista’ tkun suġġetta għal stħarriġ tan-natura inġusta skont din id-dispożizzjoni biss jekk ma tkunx ifformulata f’lingwaġġ sempliċi u ċar  ( 19 ).

52.

Il-kriterji, li fid-dawl tagħhom għandu jiġi evalwat jekk klawżola għandhiex l-ewwel nett, titqies li hija f’lingwaġġ sempliċi u ċar fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, diġà ġew stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward ta’ klawżoli analogi għal dawk inkwistjoni f’dan il-każ.

53.

Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, b’mod partikolari, jekk l-informazzjoni kkomunikata mill-bejjiegħ jew fornitur tippermettix lill-konsumatur jevalwa l-konsegwenzi li jista’ jkollha żvalutazzjoni gravi tal-munita li fiha huwa jirċievi d-dħul tiegħu kif ukoll iż-żieda fir-rata ta’ interessi barranin fuq il-pagamenti skedati. B’mod iktar preċiż, il-bejjiegħ jew fornitur għandu jinforma espressament lill-konsumatur li, meta jikkonkludi kuntratt ta’ kreditu ddenominat f’munita barranija, huwa jkun qiegħed jesponi ruħu għal riskju tal-kambju li eventwalment ikun diffiċli għalih li jsostni f’każ ta’ żvalutazzjoni tal-munita li fiha jirċievi d-dħul tiegħu  ( 20 ).

54.

Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju għandha tivverifika jekk il-bejjiegħ jew fornitur informax lill-konsumatur, f’dan ir-rigward, biċ-ċirkustanzi rilevanti kollha li seta’ kien jaf bihom f’dan il-mument u li jaffettwaw l-eżekuzzjoni sussegwenti ta’ dan il-kuntratt  ( 21 ). F’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza teżiġi evalwazzjoni fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-kawża prinċipali, filwaqt li tieħu inkunsiderazzjoni t-tagħrif espert u l-konoxxenzi tal-bank, fir-rigward tal-varjazzjonijiet possibbli tar-rati tal-kambju u tar-riskji inerenti fit-teħid ta’ self f’munita barranija  ( 22 ).

55.

Anki jekk, f’dan il-kuntest, ma jistax jiġi mistenni mill-bejjiegħ jew fornitur li huwa jipprevedi jew jikkalkola l-iżvalutazzjoni konkreta tal-munita inkwistjoni li tkun seħħet sussegwentement, dan il-fatt ma jeżentahx mill-obbligi globali ta’ informazzjoni tiegħu fuq ir-riskji potenzjali ta’ varjazzjonijiet fir-rati tal-kambju u fuq il-fatt li dawn għandhom jiġu sostnuti biss mill-persuna li tissellef.

56.

Fir-rigward, it-tieni nett, tal-kwistjoni dwar jekk klawżola toħloqx, minkejja r-rekwiżit ta’ bona fide, għad-dannu tal-konsumatur, żbilanċ sinjifikattiv, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-qorti nazzjonali għandha b’mod partikolari tivverifika jekk il-bejjiegħ jew fornitur, fuq il-bażi ta’ aġir leali u ġust fil-konfront tal-konsumatur, setax raġonevolment jistenna li dan tal-aħħar jaċċetta tali klawżola wara negozjati individwali  ( 23 ).

57.

Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, l-informazzjoni kompleta dwar ir-riskji possibbli lill-konsumatur taqa’ b’mod partikolari fil-kuntest ta’ aġir leali u ġust. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk, f’dan il-każ, ir-riferiment għal-limitu massimu tad-dejn setax jaħbi r-riskji. Fil-fatt, sa fejn il-limitu massimu tad-dejn huwa kkalkolat abbażi tar-rata tal-kambju fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt, għandu jiġi indikat ukoll lill-konsumatur, fl-ispirtu ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, li l-osservanza ta’ dan il-limitu massimu ma tispeċifikax jekk huwiex ser ikun jista’ jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu f’każ ta’ żvalutazzjoni tal-munita.

58.

Jekk tali livell massimu huwa previst b’mod imperattiv mid-dritt nazzjonali, dan jista’ saħansitra jiġi analizzat bħala evażjoni ta’ dan il-livell massimu jekk l-evalwazzjoni tkun limitata b’mod statiku għar-rata tal-kambju meta jingħata l-kreditu.

59.

Konsegwentement, it-tieni domanda għandha tiġi risposta li r-rekwiżit, previst fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 93/13, ta’ redazzjoni f’lingwaġġ sempliċi u ċar ta’ klawżola kuntrattwali li tinsab f’kuntratt ta’ kreditu ddenominat f’munita barranija, li, finalment, jimponi fuq il-konsumatur ir-riskju tal-kambju, jimplika li dan tal-aħħar ikun informat b’mod eżawrjenti bil-konsegwenzi ekonomiċi possibbilment sinjifikattivi ta’ tali klawżola fuq l-obbligi finanzjarji tiegħu. L-istess japplika indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk l-iżvalutazzjoni konkreta tal-munita inkwistjoni kinitx diġà prevedibbli fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt. Hija l-qorti nazzjonali li għandha twettaq il-konstatazzjonijiet neċessarji f’dan ir-rigward.

C.

Dwar il-konsegwenzi legali tal-konstatazzjoni tan-natura inġusta (it-tielet domanda preliminari)

60.

Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, dwar il-konsegwenzi li hija għandha, jekk ikun il-każ, tislet mill-konstatazzjoni tan-natura inġusta tal-klawżola f’dan ir-rigward, sabiex tiżgura l-effettività sħiħa tad-drittijiet tal-konsumaturi.

61.

Fil-fatt, is-soluzzjonijiet identifikati sa issa mill-ġurisprudenza kollha jwasslu, fil-fehma tagħha, għal żvantaġġ mhux iġġustifikat għad-dannu tal-konsumatur. Ċertament, skont il-qorti tar-rinviju, soluzzjoni xierqa tista’ tikkonsisti fl-iffriżar tar-rata tal-kambju fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt. Madankollu, hija għandha dubji dwar jekk l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 u l-ġurisprudenza dwar din id-dispożizzjoni jipprekludux tali approċċ.

62.

Skont l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13, il-qrati nazzjonali, bħala prinċipju, huma obbligati li jiddikjaraw klawżola inġusta bħala inapplikabbli u li jżommu l-bqija tal-kuntratt. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat repetutament li, b’dan il-mod, il-qrati nazzjonali ma humiex awtorizzati sabiex jikkompletaw dan il-kuntratt billi jirrevedu l-kontenut ta’ din il-klawżola  ( 24 ). Skont il-ġurisprudenza, it-tneħħija tal-klawżola inġusta hija intiża sabiex tissostitwixxi l-bilanċ formali li l-kuntratt jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet kontraenti b’bilanċ reali ta’ natura li jistabbilixxi l-ugwaljanza mill-ġdid bejn dawn tal-aħħar  ( 25 ).

63.

Is-sempliċi tneħħija ta’ klawżola inġusta hija, fin-natura tagħha, suġġetta għall-kundizzjoni li l-kuntratt ikun jista’ jibqa’ jeżisti mingħajr mingħajrha. Min-naħa l-oħra, jekk, fil-kuntest tal-eżami tagħha, il-qorti nazzjonali tasal għall-konklużjoni li ma huwiex possibbli li titneħħa l-klawżola mingħajr sostituzzjoni, hija għandha, bħala prinċipju, tannulla l-kuntratt fl-intier tiegħu u tordna x-xoljiment tiegħu  ( 26 ).

64.

Madankollu, jistgħu jeżistu każijiet li fihom l-annullament tal-kuntratt iwassal għal konsegwenzi partikolarment dannużi għall-konsumatur. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan jista’ jkun il-każ b’mod partikolari fil-każ ta’ kuntratti ta’ self bħal dak inkwistjoni f’din il-kawża. Fil-fatt, f’dan tal-aħħar, l-annullament tal-kuntratt għandu, bħala prinċipju, il-konsegwenza li l-ammont tas-self li jkun għadu dovut isir immedjatament eżiġibbli b’mod li jista’ jeċċedi l-kapaċità finanzjarja tal-konsumaturi  ( 27 ).

65.

F’dan il-każ, il-qorti nazzjonali tqis li ma huwiex possibbli li titneħħa l-klawżola kontenzjuża mingħajr sostituzzjoni. Mill-perspettiva tagħha, l-annullament tal-kuntratt lanqas ma jista’ jiġi previst, peress li dan iwassal għal konsegwenzi partikolarment dannużi għall-konsumatur. Fil-fatt, hemm il-biża li l-konsumatur ikollu jirrimborsa s-self kollu f’daqqa. Barra minn hekk, peress li l-valur nominali tad-dejn mhux imħallas huwa ddenominat fi franki Svizzeri, ir-rimbors ikollu jsir bir-rata tal-kambju attwali. B’hekk, il-konsumatur ikun qiegħed jiġi ppenalizzat darbtejn.

66.

F’tali każijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja sal-lum aċċettat li tissostitwixxi l-klawżola inġusta b’dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali ta’ natura supplimentari jew b’regola applikabbli fil-każ ta’ ftehim bejn il-partijiet f’dan is-sens  ( 28 ). Fil-fatt, l-applikazzjoni ta’ tali dispożizzjoni jew regola legali normalment twassal sabiex jiġi stabbilit mill-ġdid il-bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi reċiproċi tal-partijiet kontraenti  ( 29 ).

67.

Madankollu, lanqas dan ma jidher li jikkostitwixxi soluzzjoni f’dan il-każ. Fil-fatt, l-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili, li l-qorti tar-rinviju tikkunsidra bħala l-unika dispożizzjoni possibbli f’dan ir-rigward, ma jistax ikun ta’ natura li jissostitwixxi l-klawżola kontenzjuża.

68.

Fil-fatt, l-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili l-ewwel nett jikkostitwixxi dispożizzjoni essenzjalment identika għall-klawżola kontenzjuża. Għaldaqstant ma jkunx jagħmel sens li din il-klawżola kontenzjuża tiġi ssostitwita b’din id-dispożizzjoni. It-tieni nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fi kwalunkwe każ huma biss id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi li jirriflettu l-bilanċ li l-leġiżlatur nazzjonali ried jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi kollha tal-partijiet f’ċerti kuntratti li huma maħsuba sabiex jimlew il-lakuni  ( 30 ). Madankollu, il-Gvern Rumen sostna, waqt is-seduta, li, fl-adozzjoni tal-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili, il-leġiżlatur ma kellux l-intenzjoni li jistabbilixxi bilanċ ta’ interessi bejn il-partijiet f’kuntratt ta’ kreditu għall-konsum  ( 31 ).

69.

Il-ġurisprudenza eżistenti għalhekk tippreċiża biss dak li l-qorti nazzjonali ma għandhiex tagħmel f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni hawnhekk: ma jistax jiġi aċċettat li l-konsumatur ikun marbut bil-klawżola inġusta  ( 32 ), iżda lanqas ma għandha tissostitwixxi din il-klawżola b’dispożizzjoni leġiżlattiva bħall-Artikolu 1578 tal-Kodiċi Ċivili jekk din ma tiżgurax bilanċ raġonevoli bejn l-interessi tal-bejjiegħ jew fornitur u tal-konsumatur. Barra minn hekk, hija ma tistax tadatta l-kuntratt billi tbiddel il-kontenut tal-klawżola inġusta, u lanqas ma tista’ tannullah fl-intier tiegħu  ( 33 ).

70.

Min-naħa l-oħra, il-ġurisprudenza ma tipprovdix tweġiba għall-kwistjoni dwar x’tista’ tagħmel il-qorti nazzjonali f’din is-sitwazzjoni  ( 34 ).

71.

Il-Gvern Rumen sostna, waqt is-seduta, li d-dritt Rumen jirrikonoxxi bħala prinċipju, is-setgħa lill-qorti li timla l-lakuni tal-kuntratt permezz ta’ dispożizzjoni addizzjonali. B’mod partikolari, fil-każ li l-bażi tan-negozju ma tibqax teżisti, il-kuntratt ikun jista’ jiġi adattat b’dan il-mod.

72.

F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-qorti nazzjonali li tistabbilixxi n-natura inġusta ta’ klawżola, għandha tislet il-konsegwenzi kollha li, skont id-dritt nazzjonali, jirriżultaw minn din il-konstatazzjoni, sabiex tiżgura ruħha li l-konsumatur ma jkunx marbut b’din il-klawżola  ( 35 ).

73.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, f’każ bħal dak inkwistjoni, is-sempliċi kwalità ta’ konsumatur ta’ waħda mill-partijiet kontraenti ma tistax tipprojbixxi lil qorti nazzjonali milli timla l-lakuna li tirriżulta mill-irtirar tal-klawżola inġusta b’dispożizzjoni addizzjonali, li tistabbilixxi mill-ġdid il-bilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi reċiproċi tal-partijiet. Skont il-qorti nazzjonali, dan jista’ jintlaħaq billi tiġi ffriżata r-rata tal-kambju fid-data tal-konklużjoni tal-kuntratt.

74.

Fil-fatt, kif ser nesponi iktar ’il quddiem, la l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 u lanqas il-ġurisprudenza relatata ma’ din id-dispożizzjoni ma jipprekludu s-setgħa ta’ sostituzzjoni tal-klawżola inġusta f’ċirkustanzi bħal f’dan il-każ.

75.

F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, qabel kollox, li s-soluzzjoni adottata fil-kawża Banco Español de Crédito ( 36 ), li tikkostitwixxi l-punt tat-tluq tal-ġurisprudenza dwar il-projbizzjoni tal-adattament tal-kuntratt mill-qorti, kienet tikkonċerna sitwazzjoni li fiha l-kuntratt seta’ jinżamm anki fl-assenza tal-klawżola inġusta. F’dan il-każ, l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 jipprovdi espressament li l-klawżola għandha tibqa’ mhux applikata purament u sempliċement. Minn dan isegwi li konsegwenza legali oħra ma tistax tiġi adottata f’każ bħal dan.

76.

Sussegwentement, għandu jiġi rrilevat li l-projbizzjoni tal-adattament tal-kuntratti fil-ġurisprudenza tiġi ġġustifikata bil-fatt li l-possibbiltà ta’ dan l-adattament tikkontribwixxi sabiex jiġi eliminat l-effett dissważiv eżerċitat fuq il-bejjiegħa jew fornituri bin-nuqqas ta’ applikazzjoni pura u sempliċi, fir-rigward tal-konsumatur, ta’ tali klawżoli inġusti, sa fejn dawn jibqgħu bit-tentazzjoni li jużaw l-imsemmija klawżoli, filwaqt li jkunu jafu li, anki kieku dawn kellhom jiġu ddikjarati invalidi, il-kuntratt jista’ madankollu jitkompla, sa fejn ikun neċessarju, mill-qorti nazzjonali  ( 37 ). Dan imur kontra l-għan fit-tul tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 93/13, li jitwaqqaf l-użu ta’ klawżoli inġusti.

77.

Din il-motivazzjoni ma tistax tiġi aċċettata f’każ bħal dak inkwistjoni.

78.

Għaliex l-ewwel nett, f’dan il-każ, il-qorti hija mitluba tneħħi l-klawżola u timla l-lakuna kuntrattwali inkorsa permezz ta’ dispożizzjoni li tikkostitwixxi bbilanċjar adegwat tal-interessi. Għaldaqstant, il-klawżola ma hijiex intiża sabiex titnaqqas biss, permezz tal-interpretazzjoni, għall-kontenut li huwa awtorizzat u, konsegwentement, li jittieħdu inkunsiderazzjoni, sa fejn huwa possibbli, l-interessi tal-bejjiegħ jew fornitur. Issa, din kienet preċiżament l-intenzjoni tal-qrati tar-rinviju fil-kawżi fejn il-Qorti tal-Ġustizzja, sal-lum, irrifjutat li tipproċedi għal adattament tal-kuntratt  ( 38 ). Fil-fatt, f’kull waħda minn dawn il-kawżi, il-qorti xtaqet iżżomm il-klawżola inġusta parzjalment jew għal ċerti sitwazzjonijiet.

79.

Min-naħa l-oħra, f’dan il-każ, il-qorti nazzjonali jeħtieġ li tqis debitament il-vulnerabbiltà partikolari tal-konsumatur. Minflok ma tibbaża ruħha unilateralment fuq ir-rieda effettiva tal-utent ta’ klawżola redatta minn qabel, il-qorti tiddetermina dak li jkun ġie miftiehem in bona fide  ( 39 ). Hija għalhekk tissostitwixxi l-bilanċ formali li l-kuntratt jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet kontraenti b’bilanċ materjali ta’ natura li jistabbilixxi mill-ġdid l-ugwaljanza bejn dawn id-drittijiet u obbligi. Dan huwa preċiżament, skont il-ġurisprudenza, l-għan tar-regola stabbilita fl-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13. ( 40 )

80.

It-tieni nett, għandu jiġi stabbilit li l-unika alternattiva possibbli, jiġifieri l-annullament tal-kuntratt kollu kemm hu, tippenalizza unilateralment lill-konsumatur. Barra minn hekk, l-għan li għandu jintlaħaq mill-klawżola li tgħaddi r-riskju tal-kambju fuq il-konsumatur jibqa’ jintlaħaq dejjem  ( 41 ) Konsegwentement, l-annullament tal-kuntratt kollu ma huwiex ta’ natura li jiddisswadi lil min isellef milli jkompli jinkludi tali klawżoli fil-kuntratti li huwa jipproponi  ( 42 ).

81.

Għaldaqstant, għandu jiġi kkonstatat li l-effett dissważiv ma huwiex żgurat bl-unika alternattiva possibbli għall-adattament tal-kuntratt, jiġifieri fil-każ ta’ annullament. Minn dan isegwi li l-allegat assenza ta’ effett dissważiv ma jistax jiġi invokat fl-istess ħin bħala argument kontra l-adattament tal-kuntratt. Dan jgħodd iktar u iktar meta adattament tal-kuntratt li jieħu inkunsiderazzjoni l-interessi tal-konsumatur, ikollu effett dissważiv għall-bejjiegħ jew fornitur  ( 43 ).

82.

Fl-aħħar nett, l-esklużjoni kategorika tas-setgħa tal-qorti nazzjonali li timla lakuna kuntrattwali tista’ fl-aħħar mill-aħħar twassal, fl-ordinamenti ġuridiċi li bħala prinċipju jirrikonoxxu tali setgħa, li tqiegħed lill-konsumaturi f’sitwazzjoni inqas favorevoli milli ta’ partijiet kontraenti oħra. Fil-fatt, f’sitwazzjoni bħal dik f’dan il-każ, il-qorti nazzjonali, minħabba l-kwalità ta’ konsumatur ta’ parti kontraenti, tkun obbligata li tannulla l-kuntratt bil-konsegwenzi dannużi kollha rrilevati, filwaqt li jkollha, lil hinn mid-dritt tal-konsumatur, il-possibbiltà li tasal, permezz ta’ dispożizzjoni addizzjonali, għal bilanċ tal-interessi tal-partijiet. Tali soluzzjoni ma tistax tiġi aċċettata la mill-perspettiva tal-ugwaljanza fit-trattament u lanqas mill-perspettiva tal-protezzjoni tal-konsumaturi.

83.

Barra minn hekk, din is-soluzzjoni tikkorrispondi materjalment ma’ dik li waslet għaliha l-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Abanca Corporación Bancaria u Bankia  ( 44 ).

84.

Ċertament li fis-sentenza tagħha mogħtija f’din il-kawża, il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat li qorti nazzjonali ma tistax iżżomm parzjalment klawżola inġusta  ( 45 ). Fil-fatt, b’dan il-mod, hija tnaqqasha għall-kontenut li għadu kemm ġie ammess, u dan jieħu inkunsiderazzjoni l-interessi tal-bejjiegħ jew fornitur unilateralment  ( 46 ). Madankollu, hija ddeċidiet li l-qorti setgħet tissostitwixxi l-klawżola inġusta b’dispożizzjoni legali introdotta biss wara l-konklużjoni tal-kuntratt  ( 47 ) Madankollu, fl-aħħar mill-aħħar, dan ma huwa xejn ħlief l-għeluq, mill-qorti, tal-lakuna kuntrattwali li tirriżulta mit-tneħħija ta’ klawżola inġusta.

85.

Minn dan isegwi li, f’każ bħal dak inkwistjoni, l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 u l-ġurisprudenza relatata miegħu ma jipprekludux tali setgħa tal-qorti.

86.

Għandu jiġi ppreċiżat, f’dan l-istadju, li hija l-qorti nazzjonali li għandha tevalwa liema hija d-dispożizzjoni li tista’ tikkostitwixxi bilanċ raġonevoli bejn l-interessi inkwistjoni. Il-kunsiderazzjonijiet preċedenti juru li, fil-kuntest tal-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13, l-elementi ta’ protezzjoni tal-konsumaturi u tas-sanzjonijiet għandhom rwol f’dan ir-rigward. Madankollu, fl-istess ħin, il-Qorti tal-Ġustizzja tinsisti wkoll dwar ir-rekwiżit tal-bilanċ materjali. Dan jimplika li din id-dispożizzjoni għandha tkun proporzjonata fid-dawl taċ-ċirkustanzi rilevanti kollha tal-każ inkwistjoni.

87.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nikkonkludi li l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 ma jipprekludix li qorti nazzjonali tneħħi klawżola inġusta u tissostitwixxiha b’dispożizzjoni addizzjonali li tissostitwixxi l-bilanċ formali li l-kuntratt jistabbilixxi bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet kontraenti b’bilanċ materjali li jistabbilixxi mill-ġdid l-ugwaljanza bejn dawn tal-aħħar meta:

–

l-kuntratt inkwistjoni ma jistax jinżamm wara t-tneħħija mingħajr sostituzzjoni tal-klawżola inġusta;

–

l-annullament tal-kuntratt ikollu konsegwenzi partikolarment dannużi għall-konsumatur, u

–

ma teżisti ebda dispożizzjoni ta’ dritt nazzjonali ta’ natura supplimentari jew dispożizzjoni li tkun applikabbli fil-każ ta’ ftehim bejn il-partijiet fil-kuntratt ikkonċernat, li tippermetti s-sostituzzjoni tal-klawżola mħassra.

VI.

Konklużjoni

88.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Curtea de Apel Cluj (Qorti tal-Appell ta’ Cluj) bil-mod li ġej: