Verzoeker in het hoofdgeding, de heer W. Bozzone, is een Italiaan die van 12 juli 1952 tot 13 mei 1960 in het voormalig Belgisch Kongo, thans: Republiek Zaïre, werkzaam is geweest.

In april 1960 is hij om gezondheidsredenen uit Afrika naar Italië teruggekeerd. Zijn werkgever had inmiddels zijn arbeidscontract opgezegd, met uitbetaling van een schadeloosstelling overeenkomende met drie maanden salaris. Op 20 april 1960 verzocht hij het Belgisch Invaliditeitsfonds hem in het genot te stellen van een invaliditeitsuitkering krachtens het Koloniaal Besluit van 7 augustus 1952, houdende regeling van de ziekteen invaliditeitsverzekering van de koloniale werknemers. Bij besluit van 18 augustus 1960 is hem tot 31 januari 1961 zulk een uitkering toegekend. Maar bij brief van 29 december 1960 deelde het Fonds hem mede dat hij bij gebreke van werkelijke en gewone verblijfplaats in België na 31 januari 1961 niet langer voor de uitkering in aanmerking kwam; verwezen werd naar artikel 2 (2o) van het Koloniaal Besluit van 7 augustus 1952, volgens hetwelk betrokkene zijn werkelijke en gewone verblijfplaats moet hebben in België, Belgisch Kongo, Ruanda-Urundi of in een land waarmee een overeenkomst van wederkerigheid bestaat, welk voorschrift alleen niet geldt wanneer men door het Fonds is gemachtigd om wegens gezondheidsredenen tijdelijk zijn verblijfplaats te verlaten. Op 7 februari 1967 diende verzoeker door tussenkomst van een beroepsorganisatie een nieuwe aanvraag in op grond van het Koninklijk Besluit van 16 november 1966 — waarin bepaalde voordelen bedoeld in de wet van 17 juli 1963 betreffende de overzeese sociale zekerheid tot onderdanen van de Lid-Staten der EEG zijn uitgebreid —; volgens de Arbeidsrechtsbank was deze aanvraag ten onrechte ingediend: hij had vóór 30 juni 1960 in Kongo gewerkt, zodat het in zijn geval alleen om de koloniale sociale zekerheid ging. Toch verklaarde de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid, verweerder in het geding, de besluiten betreffende de ziekteen invaliditeitsverzekering van de werknemers van Kongo en Ruanda-Urundi op hem van toepassing, aanvankelijk slechts voor de periode van 8 februari 1967 tot 31 juli 1967, welke periode vervolgens echter telkens met zes maanden is verlengd, laatstelijk tot 31 december 1973. Op 28 december 1973 deelde verweerder hem mede te hebben besloten de uitkering per 1 januari 1974 stop te zetten, aangezien zijn vaste verblijfplaats in Italië — sedert 1960 — niet als een tijdelijke verblijfplaats in de zin van de wettelijke regeling kon worden beschouwd. Op 26 februari 1974 vorderde verzoeker voor de Arbeidsrechtbank erkenning van zijn recht op de invaliditeitsuitkering.

De Arbeidsrechtbank te Brussel overwoog dat het geding zijn oorzaak vindt in de verplichting verblijf te houden in België, Zaïre, Ruanda-Urundi dan wel in een staat waarmede België een overeenkomst van wederkerigheid is aangegaan, alsook dat het Koloniaal Besluit van 7 augustus 1952 aldus naar gelang van de verblijfplaats der gerechtigden discrimineert.

De Arbeidsrechtbank te Brussel heeft het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen derhalve verzocht uitspraak te doen inzake de navolgende vragen:

Het verwijzingsvonnis is op 15 september 1976 ter griffie van het Hof ingeschreven.

Overeenkomstig artikel 20 van het Protocol betreffende het Statuut van het Hof van Justitie van de EEG zijn schriftelijke opmerkingen ingediend door partijen in het hoofdgeding, te weten de heer Bozzone en de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid, alsook door de Commissie van de Europese Gemeenschappen.

Op rapport van de rechter-rapporteur en de advocaat-generaal gehoord heeft het Hof besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

De heer W. Bozzone, verzoeker in het hoofdgeding, merkt met verwijzing naar de feiten op dat de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid op aandrang van het Rekenhof de uitkeringen heeft stopgezet. Hij betoogt vervolgens dat de verblijfplaats — conditie, gesteld door de oude koloniale regeling — aan het vrije verkeer van werknemers niet in de weg kan staan, en wel met name niet aan de toepassing van artikel 51 van het Verdrag; zulk een conditie kan hoogstens haar rechtvaardiging vinden in de noodzaak om de gezondheidstoestand van de tot sociale uitkeringen gerechtigden te controleren. De economische overwegingen waardoor de Belgische wetgever van 1952 zich heeft doen leiden, en het feit dat het ingeroepen besluit in de koloniale situatie is vastgesteld doen aan de toepasselijkheid van de communautaire regeling niet af. Naar gemeenschapsrecht is de heer Bozzone als een migrerend (zich verplaatsend) werknemer te beschouwen; te zijnen gunste dient dus uit voering te worden gegeven aan artikel 10 van verordening 1408 van 14 juni 1971, volgens welk artikel het feit dat de tot uitkering gerechtigde woont op het grondgebied van een andere Lid-Staat dan waar zich het tot uitkering verschuldigde orgaan bevindt, niet tot discriminatie mag leiden. Omdat dit orgaan — in casu: de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid — een Belgisch orgaan is, doet het feit dat betrokkene zijn rechten aan in Kongo verrichte arbeid ontleent, aan de toepasselijkheid van het gemeenschapsrecht niet af.

Voorts zou de heer Bozzone een werknemer zijn in de zin welke het Hof aan die term heeft gehecht, namelijk: een sociaal verzekerde, ook al is hij niet daadwerkelijk in loondienst werkzaam.

Verzoeker in het hoofdgeding stelt het Hof derhalve voor de Arbeidsrechtbank te Brussel als volgt te antwoorden:

De Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid, verweerder in het hoofdgeding, schetst eerst de omstandigheden welke tot het geding aanleiding hebben gegeven en bespreekt de standpunten, door partijen voor de Arbeidsrechtbank ingenomen, alsook het vonnis van de Arbeidsrechtbank; uit een en ander blijkt het belang van de gestelde vragen: het gaat erom of een situatie als de onderhavige onder verordening 1408/71 valt dan wel, integendeel, onder artikel 135 van het Verdrag en de daar voorziene overeenkomsten; voorts is het van belang te weten of de voor het overzeese gebied voorziene sociale wetgeving als wetgeving van een der Lid-Staten — in de zin van artikel 20, lid 1, van verordening 1408/71 — is te beschouwen.

Met het oog op beantwoording van de vraag naar de toepasselijkheid van verordening 1408/71 op werknemers uit de Lid-Staten die in een overzees land of gebied zal hebben gewerkt, verwijst de Dienst naar 's Hofs arresten Nonnenmacher 92/63; Chiechelski 1/67 en De Moor 2/67, waarin de doelstelling van de artikelen 48 tot en met 51 van het Verdrag, en derhalve ook de doelstelling en strekking der uitvoeringsverordeningen, zijn omlijnd: het gaat om de bevordering van het vrije verkeer van werknemers tussen de Lid-Staten en niet in de landen en gebieden overzee; de toepasselijkheid van het gemeenschapsrecht inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers wordt niet uitsluitend naar de nationaliteit bepaald; ook de activiteiten waarvoor het Verdrag de mobiliteit der werknemers heeft willen bevorderen, moeten — blijkens de titel van verordening 1408/71 — binnen de Gemeenschap worden verricht.

De eerste vraag dient dus in die zin te worden beantwoord dat artikel 10, lid 1, van verordening 1408/71 niet geldt voor de gerechtigden tot uitkeringen verworven door uitsluitend in een geassocieerd gebiedsdeel in loondienst verrichte werkzaamheden, ook al is betrokkene onderdaan van een Lid-Staat, woonachtig op het grondgebied van een andere Lid-Staat dan die welke wegens in dat geassocieerd gebied verrichte werkzaamheden tot uitbetaling der uitkeringen der sociale zekerheid verplicht is. Artikel 2 (2o) van het Koloniaal Besluit van 7 augustus 1952, zoals gewijzigd bij besluit van 2 juli 1956, is dan ook niet in strijd met verordening 1408/71 voor zover het voorschrijft dat men zijn werkelijke en gewone verblijfplaats moet hebben in België, Belgisch Kongo, Ruanda-Urundi, of in een land waarmee een overeenkomst van wederkerigheid bestaat.

Met betrekking tot de betekenis van de in artikel 2, lid 1, van verordening 1408/71 gebezigde term wetgeving van een Lid-Staat betoogt de Dienst dat de in casu toepasselijke wetgeving is een koloniaal besluit, uitgegaan van de Koning der Belgen, gewone wetgever van de kolonie, dat deel zou uitmaken van het nationale recht van Zaïre indien het niet op 1 juli 1960 door de gezagsorganen van Zaïre met zoveel woorden zou zijn afgeschaft.

De Belgische wetgever heeft er zich toe beperkt de betaling van uitkeringen krachtens een tot vreemde wet geworden, doch ongewijzigd gebleven regeling te waarborgen. Maakt het koloniaal decreet van 7 augustus 1952 nu deel uit van de wetgeving van een Lid-Staat, die op de werkgever van toepassing is geweest? Gezien de opzet van het Verdrag, waarin meermalen tussen Lid-Staten en landen en gebieden overzee (artikel 3 k, 131, 136, 227) wordt onderscheiden, mag worden aangenomen dat als in verordening 1408/71 sprake is van de wetgeving van een Lid-Staat, bedoeld is de in die Lid-Staat toepasselijke wetgeving, doch niet de wetgeving, toepasselijk in een land of gebied dat met bedoelde Lid-Staat bijzondere betrekkingen onderhoudt. De door een Lid-Staat gegeven garantie schept geen recht op uitkering en een garantiewet is niet te beschouwen als een wetgeving die op een werknemer van toepassing is of geweest is.

Voorts mag, gezien de doelstelling van de regelen betreffende het vrije verkeer van werknemers tussen Lid-Staten, en met name gezien artikel 51, aan verordening 1408/71 niet een ruimer toepassingsgebied worden toegekend dan aan het basisvoorschrift.

De tweede vraag ware dus als volgt te beantwoorden:

De Commissie van de EG maakt een vooropmerking betreffende de formulering van de vragen welke de Arbeidsrechtbank te Brussel aan het Hof heeft gesteld en stelt voor de volgorde dier vragen te wijzigen omdat het op de eerste vraag te geven antwoord van de beantwoording van de tweede vraag afhankelijk is; bovendien zou in de eerste vraag aan alle eventueel toepasselijke regels van gemeenschapsrecht en niet alleen aan verordening 1408/71 moeten worden gerefereerd. Volgens de Commissie zouden de vragen als volgt moeten worden geformuleerd:

De Commissie is van mening dat op de aldus opnieuw geformuleerde eerste vraag moet worden geantwoord dat het besluit van 7 augustus 1952 is genomen in het kader van de koloniale wetgeving van de Belgische autoriteiten, zoals die tot 30 juni 1960 — dat wil zeggen: tot na het vertrek van verzoeker in het hoofdgeschil — in Kongo heeft gegolden. Toen dat besluit vervolgens met terugwerkende kracht door Zaïre werd afgeschaft, heeft de Belgische garantiewet van 16 juni 1960 blijkens zijn artikelen 9 en 7 voor de nodige continuïteit willen zorgen. Deze op betrokkene ongetwijfeld toepasselijke bepalingen zijn, gezien de in artikel 2, lid 1, van verordening 1408/71 afgebakende personele werkingssfeer en de in artikel 1, alinea k dier verordening gegeven omschrijving van de term wetgeving, als wetgeving van een der Lid-Staten te beschouwen. De materiële werkingssfeer der verordening wordt in artikel 4 omschreven door een opsomming van de verschillende regelingen, waaronder de prestaties bij invaliditeit met zoveel woorden worden genoemd; onder de zeer ruime omschrijving van de stelsels waarop de verordening van toepassing is, kan een koloniaal besluit dat met de gewone Belgische wetgeving is gelijk te stellen en bij de garantiewet van 1960 in ieder geval in de gewone wetgeving is geïncorporeerd, zonder moeite worden gebracht. De argumenten aangevoerd ten betoge dat artikel 51 van het Verdrag alleen zou gelden voor situaties voorzien in de wetgevingen van de Lid-Staten geldende voor het grondgebied in de Gemeenschap en de daarmede uitdrukkelijk gelijkgestelde gebieden, zijn aanvechtbaar:

Het Hof heeft in zijn jurisprudentie (Merluzzi 80/71) reeds aanvaard dat het gemeenschapsrecht geldt voor migrerende werknemers op wie de wetgeving van een andere Lid-Staat — in voormalig koloniaal gebied — van toepassing geweest is. De plaats waar de eventuele aanspraken op uitkeringen zijn verkregen, doet er niet aan af dat de regeling welke bedoelde aanspraken deed ontstaan als nationale wetgeving is te beschouwen. Het antwoord op de eerste vraag moet derhalve bevestigend luiden.

Dat brengt volgens de Commissie mede dat ook de opnieuw geformuleerde tweede vraag in bevestigende zin zou moeten worden beantwoord. Men behoeft er slechts de duidelijke bewoordingen van artikel 10, lid 1, van verordening 1408/71 (aangenomen dat die verordening toepasselijk is) op na te slaan. Maar ook al mocht het Hof de eerste vraag in ontkennende zin beantwoorden, dan zal de tweede vraag nochtans op grond van het Verdrag zelf bevestigend moeten worden beantwoord: volgens de artikelen 48, tot en met 51 is het verboden clausules te introduceren of te handhaven volgens welke de uitbetaling van uitkeringen door in loondienst verrichte werkzaamheden verworven, van het hebben van een bepaalde verblijfplaats afhankelijk wordt gesteld.

Op grond van de gezamenlijke in haar memorie gemaakte opmerkingen is de Commissie van mening dat de aan het Hof gestelde vragen als volgt kunnen worden beantwoord:

De openbare terechtzitting heeft op 8 februari 1977 plaatsgevonden.

De heer Bozzone, vertegenwoordigd door de te Brussel gevestigde advocaten R. Schueler en R. Versteegh, heeft de argumenten welke reeds tijdens de schriftelijke behandeling zijn ontwikkeld, nogmaals voorgedragen en betoogd dat op hem wel degelijk Belgische wetgeving is toegepast, of het nu gaat om het besluit van 1952 dan wel om de wet van 17 juli 1963; het bewijs wordt volgens hem reeds geleverd door het feit dat de rechtbank die de vraag aan het Hof heeft voorgelegd, bevoegd is van de zaak kennis te nemen. En als een overeenkomst van wederkerigheid bedoeld door de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid, kan ook het EEG-Verdrag zelf — dat Italië en België bindt — worden beschouwd.

De Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid, vertegenwoordigd door de te Brussel gevestigde advocaat professor M. Waelbroeck, heeft betoogd dat de territoriale werkingssfeer van het gemeenschapsrecht bij gebreke van desbetreffende voorschriften niet willekeurig mag worden uitgebreid. Het arrest-Meluzzi betrof een ander geval, waarin met een uitdrukkelijk voorschrift kon worden gewerkt. Voorts mogen de communautaire rechtsregels, zoals die naar de stand van de Europese wettelijke regelingen en plaatselijke situaties zijn geharmoniseerd, niet ook worden toegepast op situaties ontstaan in een overzees gebied waar de verscheidenheid van de vroeger toegepaste en nog steeds toepasselijke wettelijke regelingen in stand is gebleven.

De Commissie, vertegenwoordigd door de gemachtigde R. Baeyens, juridisch adviseur, bijgestaan door Mevrouw D. Sorasio-Allo, lid van de juridische dienst, heeft er met name op gewezen dat de garantiewet krachtens welke de Dienst voor Overzeese Sociale Zekerheid thans verplicht was aan de heer Bozzone pensioen te betalen, een Belgische wet was, terwijl het afhankelijk stellen van de betaling van de sociale uitkeringen — welke door een lichaam van een Lid-Staat aan een onderdaan van de Gemeenschap verschuldigd zijn — van enigerlei ten aanzien van de woonplaats gestelde voorwaarde, zowel op grond van de desbetreffende bepalingen als ook naar vaste juridisprudentie uitgesloten moet worden geacht.

In antwoord op door het Hof gestelde vragen heeft die Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid verklaard dat:

Overwegende dat de advocaat-generaal ter terechtzitting van 9 maart 1977 zijn conclusie heeft genomen;