Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Eerste kamer)
8 oktober 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Richtlijn 2003/88/EG – Artikel 2, punt 1 – Begrip ‚arbeidstijd’ – Artikel 6, onder b) – Maximale wekelijkse arbeidstijd – Bescherming van de veiligheid en de gezondheid van werknemers – Arbeidstijd van brandweerlieden – Wachtdienst op de werkplek die niet in de arbeidstijd is begrepen – Recht op vergoeding van immateriële schade door een lidstaat wegens schending van het Unierecht – Voorwaarden – Berekeningswijze van de vergoeding van de schade die is geleden ten gevolge van de schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 – Gelijkwaardigheidsbeginsel – Doeltreffendheidsbeginsel ”
In zaak C‑808/24 [Zálečta] (i),
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Okresný súd Lučenec (rechter in eerste aanleg Lučenec, Slowakije) bij beslissing van 13 november 2024, ingekomen bij het Hof op 26 november 2024, in de procedure
M. R.
tegen
Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky,
wijst
HET HOF (Eerste kamer),
samengesteld als volgt: F. Biltgen, kamerpresident, S. Gervasoni, A. Kumin I. Ziemele (rapporteur) en M. Bošnjak, rechters,
advocaat-generaal: J. Richard de la Tour,
griffier: V. Di Bucci,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
– de Slowaakse regering, vertegenwoordigd door E. V. Larišová en A. Lukáčik als gemachtigden,
– Ierland, vertegenwoordigd door M. Browne, Chief State Solicitor, A. Burke en A. Joyce als gemachtigden, bijgestaan door D. Ryan, BL,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door D. Recchia, A. Tokár en F. van Schaik als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 19 maart 2026,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 2, punt 1, en artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88/EG van het Europees Parlement en de Raad van 4 november 2003 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd (PB 2003, L 299, blz. 9).
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen M. R., brandweerman en reddingswerker, en de Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky (ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek) over de vergoeding van de immateriële schade die M. R. stelt te hebben geleden omdat de Slowaakse Republiek richtlijn 2003/88 onjuist heeft omgezet in de rechtsorde van deze lidstaat.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
3 Artikel 2 van richtlijn 2003/88, met als opschrift „Definities”, bepaalt in de punten 1 en 2:
„Voor de toepassing van deze richtlijn wordt verstaan onder:
1. ‚arbeidstijd’: de tijd waarin de werknemer werkzaam is, ter beschikking van de werkgever staat en zijn werkzaamheden of functie uitoefent, overeenkomstig de nationale wetten en/of gebruiken;
2. ‚rusttijd’: de tijd die geen arbeidstijd is”.
4 Artikel 6 van deze richtlijn, met als opschrift „Maximale wekelijkse arbeidstijd”, luidt als volgt:
„De lidstaten treffen de nodige maatregelen opdat in verband met de noodzakelijke bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers:
a) de wekelijkse arbeidstijd via wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen of via collectieve overeenkomsten of bedrijfsakkoorden tussen de sociale partners wordt beperkt;
b) de gemiddelde arbeidstijd in elk tijdvak van zeven dagen, inclusief overwerk, niet meer dan achtenveertig uren bedraagt.”
Slowaaks recht
5 § 85, lid 1, van zákon č. 315/2001 Z. z. o Hasičskom a záchrannom zbore (wet nr. 315/2001 inzake het korps van brandweerlieden en reddingswerkers) van 2 juli 2001 bepaalt:
„De arbeidstijd van het lid [van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers] is de tijd waarin hij zijn dienst uitoefent en ter beschikking is van de dienstverlenende autoriteit.”
6 § 86, lid 2, van deze wet luidt:
„Bij een ongelijke verdeling van de arbeidstijd mag de duur van de diensttaken niet meer dan 18 uur per werkdag bedragen. De totale duur van de dienst en de direct daaropvolgende wachtdienst op dezelfde plaats mag maximaal 24 uur per werkdag bedragen.”
7 § 92, lid 1, van deze wet bepaalt het volgende:
„De dienstverlenende autoriteit wijst in het kader van de verdeling van de arbeidstijd overeenkomstig § 86, lid 2, aan het lid [van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers] een wachtdienst toe in het kader van de dienst en op de plaats van die dienst, welke wachtdienst direct volgt op de uitoefening van de dienst.”
8 In § 122, lid 3, van deze wet staat te lezen:
„De vergoeding voor de wachtdiensten [...] is niet verschuldigd voor de tijd waarin de dienst is uitgeoefend; de op die manier uitgeoefende dienst is overwerk.”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
9 M. R., die lid is van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers van de gemeente Lučenec (Slowakije), is van mening dat zijn wachtdiensten op de werkplek in strijd met artikel 2, punt 1, en artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 niet worden gelijkgesteld met arbeidstijd. Bijgevolg heeft hij zijns inziens immateriële schade geleden omdat artikel 2, punt 1, onjuist is omgezet in de Slowaakse rechtsorde, waardoor de in artikel 6, onder b), bedoelde maximale wekelijkse arbeidstijd in zijn geval is overschreden. De overschrijding van de arbeidstijd heeft met name inbreuk gemaakt op zijn recht op eerbiediging van zijn privéleven en zijn familie- en gezinsleven.
10 M. R. heeft bij de Okresný súd Lučenec (rechter in eerste aanleg Lučenec, Slowakije) een vordering ingesteld tot vergoeding van de immateriële schade wegens schending van zijn recht op eerbiediging van zijn privéleven en zijn familie‑ en gezinsleven, zijn recht op voldoende rusttijd na het werk en zijn recht op bescherming van de veiligheid en gezondheid op het werk. Hij vordert daarentegen geen vergoeding voor de wachtdiensten die niet als arbeidstijd werden aangemerkt, en die ertoe hebben geleid dat in zijn geval de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 bedoelde grens van 48 uur voor de maximale wekelijkse arbeidstijd is overschreden.
11 Bij vonnis van 20 december 2023 heeft deze rechterlijke instantie vastgesteld dat de Slowaakse regeling het in strijd met artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88, zoals uitgelegd door het Hof in het arrest van 21 februari 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82), mogelijk maakte om de wachtdienst die een brandweerman op zijn werkplek of thuis heeft verricht, niet als arbeidstijd in aanmerking te nemen. In dat verband heeft de Okresný súd Lučenec opgemerkt dat het, om schadevergoeding te verkrijgen, onvoldoende was dat de wachtdienst niet was aangemerkt als arbeidstijd in de zin van artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88. Verder moest de arbeidstijd, met inbegrip van de wachtdienst, de in artikel 6, onder b), van deze richtlijn bedoelde maximale wekelijkse arbeidstijd overschrijden.
12 Dienaangaande heeft de Okresný súd Lučenec vastgesteld dat de arbeidstijd van M. R., met inbegrip van de door hem verrichte wachtdienst, gedurende de referentieperiode van 6 maanden 28 dagen langer was dan het aantal werkdagen dat in die periode mag worden vervuld, hetgeen in strijd was met artikel 6, onder b), van die richtlijn, en dat deze overschrijding objectief gezien invloed moet hebben gehad op het privéleven en het familie- en gezinsleven van M. R.
13 Bijgevolg heeft deze rechterlijke instantie de Slowaakse Republiek gelast om M. R. een vergoeding te betalen voor zijn immateriële schade. Bij de berekening van die schadevergoeding is rekening gehouden met de omvang van die overschrijding en met het verlies van de hoop op een wijziging van de nationale regeling, gelet op het feit dat deze niet is gewijzigd ondanks de rechtspraak van het Hof die met name voortvloeit uit het arrest van 21 februari 2018, Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82).
14 Het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek heeft tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij de Krajský súd v Banskej Bystrici (rechter in tweede aanleg Banská Bystrica, Slowakije), die dit vonnis bij beschikking van 30 mei 2024 heeft vernietigd op grond dat de Okresný súd Lučenec ultra petita had geoordeeld, aangezien M. R. zich voor die rechterlijke instantie niet had beroepen op een recht ontleend aan het verlies van de hoop op een wijziging van de nationale regeling, noch op een recht op vergoeding van de immateriële schade in verband met het aantal gewerkte uren dat de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 gestelde grens overschreed. M. R. had namelijk alleen aangevoerd dat hij immateriële schade had geleden, met name door het feit dat de wachtdienst die hij in de betrokken periode had vervuld niet als arbeidstijd in aanmerking is genomen. Voorts heeft de Krajský súd v Banskej Bystrici geoordeeld dat de immateriële schade die was veroorzaakt door de onverenigbaarheid van het nationale recht met artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, aanleiding gaf tot schadevergoeding zonder dat hoefde te worden vastgesteld dat artikel 6, onder b), van die richtlijn was geschonden.
15 De Krajský súd v Banskej Bystrici heeft de zaak terugverwezen naar de Okresný súd Lučenec, de verwijzende rechter, die twijfels heeft over de uitlegging van artikel 2, punt 1, en artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88. Deze rechter vraagt zich in essentie af of het, zoals de Krajský súd v Banskej Bystrici lijkt te hebben erkend, voor de vergoeding van de immateriële schade van M. R. voldoende is dat zijn wachtdienst in strijd met artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 niet als arbeidstijd in aanmerking is genomen, dan wel of het noodzakelijk is dat ook de in artikel 6, onder b), van deze richtlijn gestelde limiet van 48 uur over een periode van 7 dagen is overschreden.
16 Volgens de verwijzende rechter bevat artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 alleen een definitie van het begrip „arbeidstijd”, terwijl artikel 6, onder b), van deze richtlijn uitdrukkelijk voorziet in een verbod om de limiet van de maximale wekelijkse arbeidstijd, zoals dit begrip is gedefinieerd, te overschrijden. Deze rechter is dan ook van oordeel dat het recht op schadevergoeding slechts bestaat indien artikel 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 2, punt 1, wordt geschonden, en niet indien uitsluitend die laatste bepaling wordt geschonden.
17 In die omstandigheden heeft de Okresný súd Lučenec de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1) Geeft het feit dat wachtdiensten van een werknemer op grond van een nationale regeling niet als arbeidstijd worden aangemerkt, hetgeen in strijd is met artikel 2, punt 1, van richtlijn [2003/88], aanleiding tot een recht op schadevergoeding jegens de lidstaat wegens schending van het Unierecht, zonder dat hoeft te worden aangetoond dat tegelijkertijd artikel 6, onder b), van die richtlijn is geschonden ten aanzien van de werknemer?
2) Indien de vorige vraag bevestigend wordt beantwoord, moet de nationale rechter bij de vaststelling van het passende bedrag van de vergoeding, rekening houden met het aantal uren wachtdienst dat volgens de nationale regeling niet als arbeidstijd van de werknemer is aangemerkt, of moet het bedrag van de door de lidstaat verschuldigde vergoeding worden vastgesteld voor de duur van de onrechtmatige situatie die voortvloeit uit de nationale regeling die toestaat dat de wachtdienst in strijd met richtlijn 2003/88 niet als arbeidstijd van de werknemer wordt aangemerkt?
3) Indien de [eerste] vraag ontkennend wordt beantwoord, moet de nationale rechter bij de vaststelling van het passende bedrag van de vergoeding, rekening houden met het aantal uren gedurende welke artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 is geschonden, of moet het bedrag van de door de lidstaat verschuldigde vergoeding worden vastgesteld voor de duur van de onrechtmatige situatie die voortvloeit uit de nationale regeling die toestaat dat de wachtdienst in strijd met deze richtlijn niet als arbeidstijd van de werknemer wordt aangemerkt?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Opmerkingen vooraf
18 Vooraf zij eraan herinnerd dat het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden als gevolg van schendingen van het Unierecht die aan die staat kunnen worden toegerekend, inherent is aan het stelsel van de Verdragen waarop de Unie is gebaseerd (arresten van 19 november 1991, Francovich e.a., C‑6/90 en C‑9/90, EU:C:1991:428, punt 35, en 8 september 2026, C‑293/24, EU:C:2026:723, punt 42).
19 Dit beginsel geldt voor alle gevallen van schending van het Unierecht door een lidstaat, ongeacht het orgaan van de lidstaat waarvan de handeling of het verzuim de schending uitmaakt, met inbegrip van de nationale wetgever, en ongeacht welk overheidsorgaan volgens het recht van de betrokken lidstaat deze schade in beginsel dient te vergoeden [zie in die zin arresten van 5 maart 1996, Brasserie du pêcheur en Factortame, C‑46/93 en C‑48/93, EU:C:1996:79, punten 32 en 63, en 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever), C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
20 Met betrekking tot de voorwaarden voor de aansprakelijkheid van de staat voor schade die particulieren lijden ten gevolge van aan de staat toerekenbare schendingen van het Unierecht, heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat benadeelde particulieren recht hebben op schadevergoeding wanneer is voldaan aan drie voorwaarden, te weten dat het geschonden Unierechtelijk voorschrift ertoe strekt hun rechten toe te kennen, dat het om een voldoende gekwalificeerde schending van dat voorschrift gaat en dat er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen deze schending en de door de particulieren geleden schade (zie in die zin arresten van 5 maart 1996, Brasserie du pêcheur en Factortame, C‑46/93 en C‑48/93, EU:C:1996:79, punt 51, en 8 september 2026, Ferreira da Silva e Brito e.a., C‑293/24, EU:C:2026:723, punt 44).
21 Deze drie voorwaarden zijn noodzakelijk en voldoende om voor particulieren een recht op schadevergoeding in het leven te roepen, wat evenwel niet uitsluit dat naar nationaal recht de staat onder minder beperkende voorwaarden aansprakelijk kan zijn [arrest van 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever), C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
22 Onder voorbehoud van het recht op schadevergoeding dat rechtstreeks voortvloeit uit het Unierecht wanneer is voldaan aan de drie in punt 20 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte voorwaarden, is het aan de staat om in het kader van het nationale aansprakelijkheidsrecht de gevolgen van de veroorzaakte schade ongedaan te maken, met dien verstande dat de in de nationale wettelijke regelingen inzake schadevergoeding vastgestelde voorwaarden niet ongunstiger mogen zijn dan die welke voor gelijksoortige nationale vorderingen gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en niet van dien aard mogen zijn dat zij het verkrijgen van schadevergoeding in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) [arrest van 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever), C‑278/20, EU:C:2022:503, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
23 De door de verwijzende rechter gestelde vragen moeten tegen de achtergrond van de in de punten 18 tot en met 22 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte beginselen worden beantwoord.
Eerste vraag
24 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 aldus moet worden uitgelegd dat het ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, zodat zij op grond van het Unierecht schadevergoeding kunnen vorderen wanneer een lidstaat dat artikel schendt, zonder dat zij hoeven aan te tonen dat ook artikel 6, onder b), van die richtlijn is geschonden.
25 In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat in artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 het begrip „arbeidstijd” wordt gedefinieerd als „de tijd waarin de werknemer werkzaam is, ter beschikking van de werkgever staat en zijn werkzaamheden of functie uitoefent, overeenkomstig de nationale wetten en/of gebruiken”. In artikel 2, punt 2, van deze richtlijn wordt het begrip „rusttijd” omschreven als „de tijd die geen arbeidstijd is”.
26 In de tweede plaats blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat de begrippen „arbeidstijd” en „rusttijd” in de zin van richtlijn 2003/88 begrippen van Unierecht zijn die volgens objectieve kenmerken moeten worden omschreven op basis van het stelsel en de doelstelling van deze richtlijn, die beoogt minimumvoorschriften vast te stellen om de levens- en arbeidsomstandigheden van de werknemers te verbeteren. Slechts een dergelijke autonome uitlegging kan namelijk de volle werking van deze richtlijn en een uniforme toepassing van die begrippen in alle lidstaten verzekeren (arrest van 9 oktober 2025, STAS-IV, C‑110/24, EU:C:2025:768, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
27 In de derde plaats heeft het Hof erop gewezen dat artikel 2 van richtlijn 2003/88 niet is opgenomen bij de bepalingen ervan waarvan kan worden afgeweken (arrest van 9 oktober 2025, STAS-IV, C‑110/24, EU:C:2025:768, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
28 Daaruit volgt dat het begrip „arbeidstijd” een van de basisbegrippen is waarop de bepalingen van richtlijn 2003/88 zijn gebaseerd, en dat het voor de juiste toepassing van deze bepalingen van cruciaal belang is dat het nationale recht verenigbaar is met dit begrip.
29 Uit de bewoordingen van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn kan evenwel niet worden afgeleid dat deze bepaling op zichzelf ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, zodat particulieren op grond van het Unierecht schadevergoeding van een lidstaat kunnen vorderen wanneer die lidstaat die bepaling schendt. Artikel 2 van die richtlijn beperkt zich er immers, zoals de titel ervan aangeeft, toe om in punt 1 het begrip „arbeidstijd” voor de toepassing van de richtlijn te definiëren als „de tijd waarin de werknemer werkzaam is, ter beschikking van de werkgever staat en zijn werkzaamheden of functie uitoefent, overeenkomstig de nationale wetten en/of gebruiken”, zonder dat daarmee aan particulieren rechten worden toegekend of aan particulieren, lidstaten of instellingen van de Unie positieve of negatieve verplichtingen worden opgelegd in de zin van de vaste rechtspraak van het Hof, die met name blijkt uit het arrest van 5 maart 2024, Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, punt 119 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
30 Wanneer alleen artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 wordt geschonden, is dus niet voldaan aan de eerste in punt 20 van het onderhavige arrest genoemde voorwaarde voor aansprakelijkheid van de lidstaat.
31 Niettemin zij er volledigheidshalve aan herinnerd dat het Unierecht zich er volgens de rechtspraak van het Hof geenszins tegen verzet dat de staat op grond van het nationale recht onder minder beperkende voorwaarden aansprakelijk kan worden gesteld wegens schending van dat recht (arrest van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 66), wat de verwijzende rechter in casu moet nagaan.
32 Bijgevolg dient op de eerste vraag te worden geantwoord dat artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88 aldus moet worden uitgelegd dat het er niet toe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, zodat zij geen schadevergoeding op grond van het Unierecht kunnen vorderen wanneer een lidstaat dat artikel schendt.
Tweede vraag
33 Aangezien de verwijzende rechter de tweede vraag slechts heeft gesteld voor het geval dat op de eerste vraag een bevestigend antwoord wordt gegeven, behoeft deze vraag niet te worden beantwoord.
Derde vraag
34 Met zijn derde vraag, die wordt gesteld voor het geval dat de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord, wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 aldus moet worden uitgelegd dat de omvang van de vergoeding die lidstaten moeten betalen voor de immateriële schade die zij door de schending van deze bepaling hebben toegebracht aan particulieren, overeenkomstig het nationale recht moet worden vastgesteld, rekening houdend met het aantal uren dat is verricht boven de in die bepaling gestelde grens, dan wel met de duur van de schending van het Unierecht die voortvloeit uit het feit dat in de betrokken nationale regeling wachtdiensten niet worden meegeteld als „arbeidstijd” in de zin van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn.
35 Voor het antwoord op deze vraag moet de verwijzende rechter nagaan of in casu is voldaan aan de in punt 20 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte voorwaarden voor aansprakelijkheid van de staat.
36 Met betrekking tot de eerste voorwaarde voor aansprakelijkheid van de staat, te weten dat het geschonden Unierechtelijke voorschrift ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 een voorschrift van sociaal recht van de Unie is dat aan particulieren rechten toekent waarop deze zich voor de nationale rechter rechtstreeks kunnen beroepen, op grond dat het de lidstaten met betrekking tot de gemiddelde wekelijkse arbeidstijd een maximumgrens oplegt die voor alle werknemers als een minimumnorm geldt (zie in die zin arresten van 5 oktober 2004, Pfeiffer e.a., C‑397/01-C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 100, en 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punten 49 en 50).
37 Indien M. R. zijn vordering niet uitsluitend baseert op schending van artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88, maar ook op schending van artikel 6, onder b), van de richtlijn – hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan – is dus voldaan aan de eerste voorwaarde voor aansprakelijkheid van de Slowaakse Republiek.
38 Wat de tweede voorwaarde voor aansprakelijkheid van de staat betreft, volgt uit de rechtspraak van het Hof dat het beslissende criterium om vast te stellen dat een schending van het Unierecht voldoende gekwalificeerd is, de kennelijke en ernstige niet-naleving is van de grenzen van de beoordelingsbevoegdheid die in de geschonden regel vervat is. Wanneer de betrokken autoriteit slechts over een zeer beperkte of in het geheel geen beoordelingsmarge beschikt, kan de enkele inbreuk op het Unierecht volstaan om een voldoende gekwalificeerde schending van dat recht te doen vaststaan. Bij de te verrichten beoordeling moet rekening worden gehouden met het gebied, de voorwaarden en de context waarbinnen de betrokken verplichting op de betrokken autoriteit rust. Bovendien moet met name rekening worden gehouden met de mate van duidelijkheid en nauwkeurigheid van de geschonden regel en met de omvang van de beoordelingsmarge die deze regel de betrokken autoriteit laat, de ingewikkeldheid van de te regelen situaties en de moeilijkheden bij de toepassing of de uitlegging van de teksten (arrest van 5 maart 2024, Kočner/Europol, C‑755/21 P, EU:C:2024:202, punten 126‑128 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
39 In ieder geval moet een schending van het Unierecht geacht worden voldoende gekwalificeerd te zijn wanneer daarbij kennelijk wordt voorbijgegaan aan de desbetreffende rechtspraak van het Hof (arrest van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 52, en in die zin arrest van 1 augustus 2025, Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth e.a., C‑97/24, EU:C:2025:594, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
40 Uit de gegevens in de verwijzingsbeslissing blijkt dat de wachtdiensten die M. R. gedurende de betrokken periode heeft vervuld, namelijk van 1 augustus 2020 tot en met 30 juni 2023, volgens het Slowaakse recht niet als „arbeidstijd” zijn aangemerkt. Uit deze beslissing blijkt ook dat de arbeidstijd van M. R. gedurende de betrokken referentieperiode van 6 maanden de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 gestelde maximumduur van 48 uur per tijdvak van 7 dagen had overschreden, hetgeen in strijd is met deze bepaling.
41 In dat verband moet in herinnering worden gebracht dat in de periode van 1 augustus 2020 tot en met 30 juni 2023 de rechtspraak van het Hof inzake het begrip „arbeidstijd”, met name wat betreft brandweerlieden, reeds bestendigd was. Het Hof heeft in het bijzonder geoordeeld dat „de activiteiten van interventieteams van een openbaar brandweerkorps [...] binnen de werkingssfeer van richtlijn 2003/88 vallen, zodat artikel 6, [onder b), ervan] zich in beginsel ertegen verzet dat de maximale wekelijkse arbeidstijd, met inbegrip van de [wachtdienst], meer dan 48 uur bedraagt” (arrest van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 57).
42 Het Hof heeft er ook op gewezen dat artikel 2 van richtlijn 2003/88 – waarin de begrippen „arbeidstijd” en „rusttijd” zijn gedefinieerd – niet is opgenomen bij de bepalingen ervan waarvan kan worden afgeweken, zoals in punt 27 van het onderhavige arrest is vermeld (arresten van 10 september 2015, Federación de Servicios Privados del sindicato Comisiones obreras, C‑266/14, EU:C:2015:578, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 9 oktober 2025, STAS-IV, C‑110/24, EU:C:2025:768, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43 Indien, gelet op de in de punten 41 en 42 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, zou blijken dat de niet-inachtneming van de voorschriften van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 in de periode van 1 augustus 2020 tot en met 30 juni 2023 duidelijk in strijd was met de rechtspraak van het Hof – wat de verwijzende rechter moet nagaan – is er sprake van een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht.
44 Bijgevolg is voldaan aan de tweede voorwaarde voor aansprakelijkheid van de staat in de zin van de in punt 20 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak.
45 Wat de derde voorwaarde voor aansprakelijkheid van de staat wegens schending van het Unierecht betreft, staat het aan de verwijzende rechter om na te gaan of er, zoals uit de verwijzingsbeslissing lijkt te blijken, een causaal verband bestaat tussen het feit dat de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 bedoelde arbeidstijd is overschreden en de immateriële schade waarvan M. R. vergoeding vordert.
46 Ten eerste moet aangaande de nadere regels met betrekking tot de vergoeding van de immateriële schade die is geleden ten gevolge van de schending van het Unierecht, worden opgemerkt dat richtlijn 2003/88 geen specifieke bepalingen bevat inzake de vergoeding van de schade die werknemers door een overtreding van de daarin vastgestelde minimumvoorschriften eventueel hebben geleden, met name wat de duur van de arbeidstijd betreft. Dientengevolge kan uit de bepalingen van die richtlijn niet worden afgeleid dat er daarin de voorkeur wordt gegeven aan een bepaalde vorm van schadevergoeding boven andere vormen (zie in die zin arresten van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punten 44, 96 en 98, en 20 juni 2024, Artemis security, C‑367/23 EU:C:2024:529, punten 26 en 27).
47 Ten tweede is het bij gebreke van Unierechtelijke bepalingen ter zake aan de staat om in het kader van het nationale aansprakelijkheidsrecht de gevolgen van de veroorzaakte schade ongedaan te maken, met dien verstande dat de door de nationale wettelijke regelingen ter zake van schadevergoeding vastgestelde voorwaarden niet ongunstiger mogen zijn dan die welke voor gelijksoortige nationale vorderingen gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel), noch van dien aard mogen zijn dat zij het verkrijgen van schadevergoeding in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) [arresten van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 62, en 28 juni 2022, Commissie/Spanje (Schending van het Unierecht door de wetgever), C‑278/20, EU:C:2022:503, punten 176‑184].
48 Ten derde heeft het Hof geoordeeld dat de vergoeding van de door schendingen van het Unierecht aan particulieren toegebrachte schade adequaat dient te zijn ten opzichte van de geleden schade, zodat de daadwerkelijke bescherming van hun rechten is verzekerd (arrest van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 92).
49 In die omstandigheden is het aan de lidstaten om met eerbiediging van deze beginselen vast te stellen of de vergoeding van de schade die een particulier heeft geleden door de schending van de bepalingen van richtlijn 2003/88, dient te worden verricht in de vorm van een financiële vergoeding en om de regels inzake de wijze van berekening van die vergoeding te bepalen (zie naar analogie arrest van 25 november 2010, Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, punt 94).
50 Meer in het bijzonder mogen de nadere regels met betrekking tot de door lidstaten te betalen vergoeding van de schade die zij door de schending van artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 hebben toegebracht aan particulieren, overeenkomstig het nationale recht niet worden bepaald op basis van de duur van de schending van het Unierecht die voortvloeit uit het feit dat in de betrokken nationale regeling wachtdiensten niet worden meegeteld als „arbeidstijd” in de zin van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, maar moeten deze regels worden bepaald op basis van de schade die de betrokken particulieren daadwerkelijk en concreet hebben geleden en die in een rechtstreeks causaal verband staat met de schending van artikel 6, onder b), van die richtlijn, waarbij het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel in acht moeten worden genomen.
51 In casu kan onder meer rekening worden gehouden met het aantal uren dat is verricht boven de in artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 gestelde grens en dat, zoals blijkt uit de verwijzingsbeslissing, mogelijkerwijs gevolgen heeft gehad voor het privéleven en het familie- en gezinsleven van M. R.
52 Gelet op het voorgaande moet op de derde vraag worden geantwoord dat artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88 aldus moet worden uitgelegd dat de omvang van de vergoeding die lidstaten moeten betalen voor de immateriële schade die zij door de schending van deze bepaling hebben toegebracht aan particulieren, overeenkomstig het nationale recht niet mag worden vastgesteld op basis van de duur van de schending van het Unierecht die voortvloeit uit het feit dat in de betrokken nationale regeling wachtdiensten niet worden meegeteld als „arbeidstijd” in de zin van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, maar moet worden vastgesteld op basis van de schade die de betrokken particulieren daadwerkelijk en concreet hebben geleden en die in een rechtstreeks causaal verband staat met de schending van artikel 6, onder b), van die richtlijn, waarbij het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel in acht moeten worden genomen.
Kosten
53 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:
1) Artikel 2, punt 1, van richtlijn 2003/88/EG van het Europees Parlement en de Raad van 4 november 2003 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd
moet aldus worden uitgelegd dat
het er niet toe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, zodat zij geen schadevergoeding op grond van het Unierecht kunnen vorderen wanneer een lidstaat dat artikel schendt.
2) Artikel 6, onder b), van richtlijn 2003/88
moet aldus worden uitgelegd dat
de omvang van de vergoeding die lidstaten moeten betalen voor de immateriële schade die zij door de schending van deze bepaling hebben toegebracht aan particulieren, overeenkomstig het nationale recht niet mag worden vastgesteld op basis van de duur van de schending van het Unierecht die voortvloeit uit het feit dat in de betrokken nationale regeling wachtdiensten niet worden meegeteld als „arbeidstijd” in de zin van artikel 2, punt 1, van deze richtlijn, maar moet worden vastgesteld op basis van de schade die de betrokken particulieren daadwerkelijk en concreet hebben geleden en die in een rechtstreeks causaal verband staat met de schending van artikel 6, onder b), van die richtlijn, waarbij het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel in acht moeten worden genomen.
ondertekeningen
* Procestaal: Slowaaks.
i Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.