C-531/1662016CJ0531EU:C:2018:3240001111010CJ

Sentenza tas-17.5.2018 – Kawża C‑531/16

Specializuotas transportas

<TI><P><HT TYPE="UC">Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja</HT> (Ir-Raba’ Awla)</P><P><DATE ISO="20180517">17 ta’ Mejju 2018</DATE><NOTE NUMBERING="STAR" TYPE="FOOTNOTE" NOTE.ID="E0001"><P>Lingwa tal-kawża: il-Litwan.</P></NOTE></P></TI>Rinviju għal deċiżjoni preliminariDirettiva 2004/18/KEProċeduri ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizziEżistenza ta’ rabta bejn offerenti li ssottomettew offerti distinti għall-istess kuntrattObbligi tal-offerenti, tal-awtorità kontraenti u tal-qorti nazzjonali

Fil-Kawża C‑531/16,

li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l‑Artikolu 267 TFUE, imressqa mil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (il-Qorti Suprema tal-Litwanja), permezz ta’ deċiżjoni tal-11 ta’ Ottubru 2016, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-18 ta’ Ottubru 2016, fil-proċedura

Šiaulių regiono atliekų tvarkymo centras,

Ecoservice projektai UAB, li kienet Specializuotas transportas UAB

fil-preżenza ta’:

VSA Vilnius UAB,

Švarinta UAB,

Specialus autotransportas UAB,

Ecoservice UAB,

IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Ir-Raba’ Awla),

komposta minn T. von Danwitz, President tal-Awla, C. Vajda, E. Juhász (Relatur), K. Jürimäe u C. Lycourgos, Imħallfin,

Avukat Ġenerali: M. Campos Sánchez-Bordona,

Reġistratur: A. Calot Escobar,

wara li rat il-proċedura bil-miktub,

wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:

għal Šiaulių regiono atliekų tvarkymo centras, minn L. Songaila, advokatas,

għal Ecoservice projektai UAB, minn J. Elzbergas, advokatas, assistit minn V. Mitrauskas,

għal VSA Vilnius UAB, minn D. Krukonis, advokatas,

għal Švarinta UAB, par Me K. Smaliukas, advokatas,

għall-Gvern Litwan, minn D. Kriaučiūnas kif ukoll minn G. Taluntytė u R. Butvydytė, bħala aġenti,

għall-Gvern Ċek, minn M. Smolek, T. Müller u J. Vláčil, bħala aġenti,

għall-Kummissjoni Ewropea, minn A. Tokár u A. Steiblytė, bħala aġenti,

wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tat-22 ta’ Novembru 2017,tagħti l-preżenti<TI><P><HT TYPE="BOLD">Sentenza</HT></P></TI>1It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 45, 56 u 101 TFUE, tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 132), kif ukoll tat-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) u tal-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet] (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 246), kif emendata bid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Diċembru 2007 (ĠU 2007, L 335, p. 31) (iktar ’il quddiem id-Direttiva 89/665).2Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ kawża bejn VSA Vilnius UAB u Šiaulių regiono atliekų tvarkymo centras (ċentru għall-ġestjoni tal-iskart fir-reġjun ta’ Šiauliai, il-Litwanja) dwar l-għoti, minn dan iċ-ċentru, ta’ kuntratt pubbliku għas-servizz muniċipali ta’ ġbir tal-iskart tal-komun ta’ Šiauliai u għat-trasport tiegħu lejn iċ-ċentru ta’ ġestjoni.<TI><P><HT TYPE="BOLD">Il-kuntest ġuridiku</HT></P></TI><TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Id-Direttiva 89/665</HT></HT></P></TI>3Id-Direttiva 89/665 tipprevedi, fit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tagħha:

L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jiżguraw li, fir-rigward ta’ kuntratti li jaqgħu taħt id-Direttiva 2004/18/KE, id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jkunu jistgħu jiġu riveduti b’mod effettiv u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 2 sa 2f ta’ din id-Direttiva, għar-raġuni li dawn id-deċiżjonijiet ikunu kisru l-liġi [tal-Unjoni] fil-qasam tal-appalti pubbliċi jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dik il-liġi.

4Skont l-Artikolu 2(1)(b) ta’ din id-direttiva:

L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda fir-rigward tal-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1 ikunu jinkludu dispożizzjoni għas-setgħat li:

[…]

(b)jitwarrbu jew jiġi żgurat it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluż it-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet diskriminatorji tekniċi, ekonomiċi jew finanzjarji fis-sejħa għall-offerti, fid-dokumenti tal-kuntratt jew fi kwalunkwe dokument ieħor relatat mal-proċedura ta’ l-għoti ta’ kuntratt;[…]

<TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Id-Direttiva 2004/18</HT></HT></P></TI>5L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 huwa fformulat kif ġej:

L-awtoritajiet kuntrattwali se jistmaw l-operaturi ekonomiċi ugwali u bla diskriminazzjoni u se jaġixxu b’mod trasparenti.

6L-Artikolu 45(2) ta’ din id-direttiva jipprovdi:

Kull operatur ekonomiku jista’ jkun eskluż minn parteċipazzjoni f’kuntratt fejn dak l-operatur eknomiku:

(a)huwa fallut jew se jagħlaq in-negozju tiegħu, fejn l-affarijiet tiegħu qed jiġu amministrati mill-qorti, fejn hu jkun daħal f’arranġament ma’ kredituri, fejn hu jkun issospenda l-attivitajiet tan-negozju jew qiegħed fi kull sitwazzjoni analoga ikkawżata minn proċedura simili taħt il-liġijiet nazzjonali u regolamenti;(b)hu s-suġġett ta’ proċeduri għal dikjarazzjoni ta’ falliment, għal ordni ta’ egħluq obbligatorju ta’ negozju jew amministrazzjoni mill-qorti ta’ arranġament ma’ kredituri jew ta’ kull proċeduri oħra simili taħt il-liġijiet nazzjonali u regolamenti;(ċ)ingħata sentenza b’ħaqq tal-qorti li għandha s-saħħa tar-res judicata skond il-disposizzjonijiet legali tal-pajjiż ta’ kull offiża li tikkonċerna il-kondotta professjonali tiegħu;(d)kien misjub ħati ta’ kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità ippruvata bi kull mezz li l-awtoritajiet kontrattwanti jistgħu juru;(e)ma issodisfax obbligi relatati mal-pagament ta’ kuntribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali skond il-disposizzjonijiet legali tal-pajjiż li fih huwa stabbilit jew ma’ dawk tal-pajjiż ta’ l-awtorità kontrattwanti;(f)ma issodisfax obbligi relatati mal-pagament ta’ taxxi skond il-disposizzjonijiet legali tal-pajjiż li fih huwa stabbilit jew ma’ dawk tal-pajjiż ta’ l-awtorità kontrattwanti;(g)huwa ħati ta’ rappreżentazzjoni ħażina ta’ certa serjetà fil-forniment ta’ l-informazzjoni meħtieġa taħt din it-Taqsima jew ma forniex informazzjoni bħal din.

<TI><P><HT TYPE="BOLD">Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari</HT></P></TI>7Fid-9 ta’ Lulju 2015, iċ-ċentru għall-ġestjoni tal-iskart fir-reġjun ta’ Šiauliai ippubblika sejħa għal offerti miftuħa dwar is-servizz muniċipali ta’ ġbir tal-iskart tal-komun ta’ Šiauliai u t-trasport tiegħu lejn iċ-ċentru ta’ ġestjoni.8Erba’ offerenti ppreżentaw offerta, jiġifieri Specializuotas transportas UAB (iktar ’il quddiem l-offerent B), Ekonovus UAB, Specialus autotransportas UAB (iktar ’il quddiem l-offerent A) u l-grupp ta’ operaturi kkostitwit minn VSA Vilnius u minn Švarinta UAB.9L-offerenti A u B huma sussidjarji tal-kumpannija Ecoservice UAB, li hija l-proprjetarja ta’ 100 % u 98.12 % tal-azzjonijiet tagħhom rispettivament. Il-korpi ta’ amministrazzjoni tal-offerenti A u B huma komposti mill-istess persuni fiżiċi.10Il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli fiż-żmien tal-pubblikazzjoni tas-sejħa għal offerti ma kinitx tipprevedi espressament l-obbligu li l-offerent jiddikjara r-rabtiet tiegħu ma’ operaturi oħra parteċipanti tal-istess sejħa għal offerti, u lanqas l-obbligu għall-awtorità kontraenti li tivverifika, tevalwa jew tieħu inkunsiderazzjoni dawn ir-rabtiet fid-deċiżjonijiet tagħha. L-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt lanqas ma kien jimponi tali obbligi.11Madankollu, mal-offerta tiegħu, l-offerent B ippreżenta dikjarazzjoni ġuramentata fejn indika li kien qiegħed jipparteċipa fis-sejħa għal offerti b’mod awtonomu u indipendenti minn kwalunkwe operaturi ekonomiċi oħra li jistgħu jkunu marbuta miegħu u talab lill-awtorità kontraenti sabiex jittratta lil kwalunkwe offerent ieħor bħala kompetitur. Huwa ppreżenta wkoll, fuq talba tal-awtorità kontraenti, il-lista ta’ operaturi marbuta miegħu.12Fl-24 ta’ Settembru 2015, l-awtorità kontraenti ċaħdet l-offerta tal-offerent A minħabba lil l-magni ta’ tnejn mill-vetturi tiegħu għall-ġbir tal-iskart ma kinux jikkorrispondu mal-istandard ta’ kwalità mitlub. L-offerent A ma kkontestax din id-deċiżjoni.13Fit-22 ta’ Ottubru 2015, l-awtorità kontraenti informat lill-offerenti bil-klassifikazzjoni tal-offerti u bl-għoti tal-kuntratt lill-offerent B.14Peress li VSA Vilnius ġiet ikklassifikata immedjatament wara l-offerent B, hija ppreżentat ilment lill-awtorità kontraenti, fejn invokat l-evalwazzjoni mhux xierqa tal-offerti tal-offerenti kif ukoll il-ksur tal-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ trasparenza. Hija qieset li l-offerenti A u B kienu aġixxew bħala grupp ta’ impriżi assoċjati, li l-offerti tagħhom kienu jikkostitwixxu varjanti u li peress li l-avviż tal-kuntratt kien jipprovdi projbizzjoni ta’ sottomissjonijiet ta’ varjanti, l-offerti tagħhom kellhom jiġu miċħuda mill-awtorità kontraenti.15Wara li l-awtorità kontraenti rrifjutat li tilqa’ l-ilment tagħha, VSA Vilnius ippreżentat rikors quddiem is-Šiaulių apygardos teismas (il-Qorti Reġjonali ta’ Šiauliai, il-Litwanja). Permezz ta’ sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2016, din il-qorti annullat id-deċiżjonijiet tal-awtorità kontraenti li jistabbilixxu l-klassifika tal-offerti u li jagħtu l-kuntratt lill-offerent B. Fil-5 ta’ April 2016, il-Lietuvos apeliacinis teismas (il-Qorti tal-Appell tal-Litwanja) kkonfermat din is-sentenza.16Il-qorti tal-ewwel istanza u l-appell qiesu li l-awtorità kontraenti, minkejja li kienet taf bir-rabta ta’ bejn l-offerenti A u B, ma għamlet xejn biex tiddetermina l-influwenza ta’ din ir-rabta fuq ir-realtà tal-kompetizzjoni bejn dawn l-offerenti. Minkejja li l-leġiżlazzjoni nazzjonali ma tipprevedix tali obbligu, peress li l-offerenti A u B it-tnejn li huma kienu jafu bil-parteċipazzjoni tal-ieħor fis-sejħa għal offerti, huma kien messhom iddikjaraw ir-rabtiet tagħhom lill-awtorità kontraenti. Id-dikjarazzjoni ġuramentata ppreżentata mill-offerent B ma hijiex suffiċjenti sabiex jiġi stabbilit li dan l-obbligu kien ġie eżegwit b’mod korrett.17Sussegwentement, VSA Vilnius u l-offerent B adixxew lill-qorti tar-rinviju.18F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (il-Qorti Suprema tal-Litwanja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari segwenti:1)Il-libertajiet ta’ moviment tal-persuni u tas-servizzi, previsti fl-Artikoli 45 u 56 TFUE, il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament tal-operaturi u ta’ trasparenza, previsti fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 u l-prinċipju li jirriżulta minnhom ta’ kompetizzjoni libera u leali tal-operaturi (meqjusa konġuntament jew separatament, mingħajr madankollu ma ssir limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) għandhom jinftehmu u jiġu interpretati fis-sens li:

jekk offerenti marbuta, li r-rabtiet ekonomiċi, ta’ ġestjoni, finanzjarji jew oħrajn tagħhom jippermettu oġġettivament li tiġi ddubitata l-indipendenza tagħhom, kif ukoll il-protezzjoni tal-kunfidenzjalità tal-informazzjoni fejn jistgħu, skont il-każ, jiksbulhom vantaġġ fuq l-offerenti l-oħra, ikunu ddeċidew li jippreżentaw offerti distinti (awtonomi) fil-kuntest tal-istess sejħa għal offerti, l-imsemmija offerenti marbuta għandhom għalhekk, f’kull ipoteżi u kemm jekk tali obbligu jkunx previst jew le mil-leġiżlazzjoni nazzjonali fil-qasam ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi, jiddikjaraw ir-rabtiet tagħhom lill-awtorità kontraenti, anki jekk din ma tagħmlilhomx mistoqsijiet speċifikament fuq dan is-suġġett?

2)Jekk ir-risposta għall-ewwel domanda:

(a)hija affermattiva (jiġifieri li l-offerenti għandhom f’kull ipoteżi jiddikjaraw ir-rabtiet tagħhom lill-awtorità kontraenti), in-nuqqas ta’ eżekuzzjoni jew is-sempliċi eżekuzzjoni żbaljata ta’ dan l-obbligu huma biżżejjed sabiex l-awtorità kontraenti tikkonstata jew biex il-korp ta’ stħarriġ (il-qorti) jiddeċiedi li l-offerenti marbuta li jkunu ppreżentaw offerti distinti fil-kuntest tal-istess sejħa għal offerti ma jidħlux realment f’kompetizzjoni (kompetizzjoni fittizja)?(b)hija negattiva (jiġifieri li l-offerenti ma għandhomx obbligu ieħor li jiddikjaraw ir-rabtiet tagħhom ħlief dawk previsti mil-leġiżlazzjoni jew mill-kundizzjonijiet tas-sejħa għal offerti), l-awtorità kontraenti tieħu r-riskju tal-parteċipazzjoni ta’ dawn l-operaturi marbuta u l-effetti li jirriżultaw minn dan, jekk ma tipprevedix hija stess dan l-obbligu fil-kundizzjonijiet tas-sejħa għal offerti?

3)Indipendentement mir-risposta għall-ewwel domanda u fid-dawl tas-sentenza tat-12 ta’ Marzu 2015, eVigilo (C‑538/13, EU:C:2015:166), id-dispożizzjonijiet legali indikati fl-ewwel domanda u fit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) kif ukoll fl-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665/KE (meqjusa konġuntament jew separatament, mingħajr madankollu ma ssir limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) għandhom jinftehmu u jiġu interpretati fis-sens li:

(a)jekk, matul il-proċedura ta’ sejħa għal offerti, l-awtorità kontraenti ssir taf, bi kwalunkwe mezz, b’rabtiet rilevanti bejn diversi offerenti, hija għandha, indipendentement mill-evalwazzjoni tagħha ta’ dan il-fatt jew ta’ ċirkustanzi oħra (pereżempju d-differenza bejn l-offerti fil-forma u fis-sustanza, id-dikjarazzjoni ġuramentata magħmula minn offerent li jidħol lealment f’kompetizzjoni mal-oħrajn, eċċ), tistaqsi speċifikament lill-offerenti marbuta u titlobhom jippreċiżaw jekk u kif is-sitwazzjoni personali tagħhom hija kompatibbli mal-kompetizzjoni libera u leali tal-offerenti?(b)jekk tali obbligu jaqa’ fuq l-awtorità kompetenti iżda ma teżegwixxihx, dan huwa biżżejjed sabiex il-qorti tikkonstata li hija aġixxiet illegalment, mingħajr ma ggarantixxiet it-trasparenza u lanqas l-oġġettività tal-proċedura, mingħajr ma għamlet mistoqsijiet lir-rikorrenti u lanqas ma ddeċidiet hija stess fuq l-influwenza eventwali tas-sitwazzjoni personali tal-operaturi marbuta fuq ir-riżultati tas-sejħa għal offerti?

4)Id-dispożizzjonijiet legali indikati fit-tielet domanda u fl-Artikolu 101(1) TFUE (meqjusa konġuntament jew separatament, mingħajr madankollu ma ssir limitazzjoni għal dawn id-dispożizzjonijiet) fir-rigward tas-sentenzi tat-12 ta’ Marzu 2015, eVigilo (C‑538/13, EU:C:2015:166), tal-21 ta’ Jannar 2016, Eturas et (C‑74/14, EU:C:2016:42) u tal-21 ta’ Lulju 2016, VM Remonts et (C‑542/14, EU:C:2016:578), għandhom jinftehmu u jiġu interpretati fis-sens li:

(a)meta offerent (ir-rikorrenti) ikun sar jaf biċ-ċaħda tal-offerta l-inqas għolja ppreżentata minn wieħed mill-offerenti marbuta (l-offerent A) u bl-għoti tal-kuntratt lill-ieħor (l-offerent B), fir-rigward ukoll tal-elementi l-oħra relatati ma’ dawn l-offerenti u mal-parteċipazzjoni tagħhom għas-sejħa għal offerti [il-kompożizzjoni identika tal-korpi ta’ amministrazzjoni tal-offerenti A u B, il-kumpannija omm komuni tagħhom, li ma pparteċipatx għas-sejħa għal offerti, iċ-ċirkustanza li l-offerenti A u B ma ddikjarawx ir-rabtiet tagħhom mal-awtorità kontraenti u ma ppreżentawx spjegazzjonijiet supplimentari f’dan ir-rigward, b’mod partikolari peress li ma sarulhomx mistoqsijiet dwar dan is-suġġett, [iċ-ċirkustanza] li, fl-offerta tiegħu, l-offerent A ppreżenta informazzjoni kontradittorja relatata mal-konformità tal-vetturi proposti (it-trakkijiet għar-rimi ta’ skart) għall-istandard Euro 5, li dan l-offerent, wara li kien ippreżenta l-offerta l-inqas għolja, li ġiet miċħuda minħabba insuffiċjenzi li ġew ikkonstatati fiha, inizjalment, ma kkontestax din id-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti u, sussegwentement, ippreżenta att ta’ appell kontra d-deċiżjoni tal-qorti tal-ewwel istanza li kien juri b’mod partikolari li ċ-ċaħda tal-offerta tiegħu kienet legali, eċċ.], fejn l-awtorità kontraenti ma kienet ħadet ebda azzjoni fid-dawl ta’ dawn l-elementi, il-korp ta’ stħarriġ jista’ jibbaża ruħu fuq dawn l-elementi biss sabiex jilqa’ t-talbiet intiżi sabiex jiġi ddikjarat bħala illegali l-aġir tal-awtorità kontraenti li ma tiggarantixxix it-trasparenza u l-oġġettività tal-proċedura, mingħajr ma minbarra dan timponi fuq ir-rikorrenti li tipproduċi l-prova konkreta tal-aġir żleali tal-offerenti A u B?(b)il-fatti biss li l-offerent B kien ippreżenta spontanjament dikjarazzjoni li kienet tikkonferma li huwa għamel offerta b’mod leali, li regoli ta’ ġestjoni tal-kwalità fil-kuntest tal-parteċipazzjoni għas-sejħiet għal offerti kienu ġew stabbiliti minn dan l-offerent u li l-forma u l-kontenut tal-offerti tal-offerenti A u B ma kinux identiċi huma insuffiċjenti sabiex jitqies li dawn l-offerenti wrew lill-awtorità kontraenti li daħlu f’kompetizzjoni reali u leali fil-kuntest tas-sejħa għal offerti?

5)L-Artikolu 101 TFUE, kif interpretat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, jista’ bħala prinċipju jiġi applikat għall-evalwazzjoni tal-atti ta’ operaturi marbuta (li għandhom l-istess kumpannija omm) li jipparteċipaw separatament għall-istess sejħa għal offerti, li l-valur tagħhom jilħaq dak ta’ sejħa għal offerti internazzjonali, u fejn is-sede tal-awtorità kontraenti u l-post ta’ provvista tas-servizzi kienu jinsabu fi prossimità ta’ Stat Membru ieħor (ir-Repubblika tal-Latvja), b’kunsiderazzjoni b’mod partikolari tad-dikjarazzjoni ta’ kompetizzjoni leali ppreżentata spontanjament minn wieħed minn dawn l-offerenti?<TI><P><HT TYPE="BOLD">Fuq id-domandi preliminari</HT></P></TI>19Preliminarjament, għandu jiġi rrilevat li, fil-kuntest tad-domandi preliminari, il-qorti tar-rinviju tirreferi għall-Artikoli 45 u 56 TFUE, mingħajr madankollu ma tispjega sa fejn l-interpretazzjoni ta’ dawn l-artikoli hija neċessarja għall-finijiet tar-risposti li għandhom jingħataw lill-imsemmija domandi. Barra minn hekk, hekk kif jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju, id-Direttiva 2004/18 hija rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. F’dawn iċ-ċirkustanzi, ma hemmx lok li tingħata interpretazzjoni tal-Artikoli 45 u 56 TFUE.<TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Fuq l-ewwel u t-tieni domanda</HT></HT></P></TI>20Permezz tal-ewwel u tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 għandux jiġi interpretat fis-sens li, fl-assenza ta’ dispożizzjoni legali espressa jew ta’ kundizzjoni speċifika fis-sejħa għal offerti jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt li jirregolaw il-kundizzjonijiet tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku, offerenti li hemm rabta bejniethom u li jissottomettu offerti separati fl-istess proċedura, huma obbligati jiddikjaraw, minn jeddhom, ir-rabta tagħhom lill-awtorità kontraenti.21F’dan ir-rigward, l-ewwel nett għandu jitfakkar li d-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari d-Direttiva 2004/18 ma jipprevedix projbizzjoni ġenerali għal impriżi li hemm rabta bejniethom milli jippreżentaw offerti fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza jirriżulta li, fid-dawl tal-interess tal-Unjoni li tiġi żgurata l-ikbar parteċipazzjoni possibbli ta’ offerenti għal sejħa għal offerti, l-esklużjoni awtomatika tal-impriżi li hemm rabta bejniethom mid-dritt li jipparteċipaw fl-istess proċedura ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi, tmur kontra applikazzjoni effikaċi tad-dritt tal-Unjoni li (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tad-19 ta’ Mejju 2009, Assitur, C‑538/07, EU:C:2009:317, punti 26 u 28).22Il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat ukoll li l-formazzjoni ta’ grupp ta’ impriżi jista’ jkollha għamliet u għanijiet differenti u mhux bilfors teskludi li l-impriżi kkontrollati jgawdu minn ċertu awtonomija fit-tmexxija tal-politika kummerċjali u fl-attivitajiet ekonomiċi tagħhom, b’mod partikolari fil-qasam tal-parteċipazzjoni fl-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Barra minn hekk, ir-relazzjonijiet bejn l-impriżi tal-istess grupp jistgħu jkunu rregolati minn dispożizzjonijiet partikolari, pereżempju ta’ natura kuntrattwali, li jistgħu jiggarantixxu kemm l-indipendenza kif ukoll il-kunfidenzjalità matul it-tfassil tal-offerti li jkunu ser jiġu sottomess simultanjament mill-impriżi inkwistjoni fil-kuntest tal-istess sejħa għal offerti (sentenza tad-19 ta’ Mejju 2009, Assitur, C‑538/07, EU:C:2009:317, punt 31).23Imbagħad, għal dak li jirrigwarda l-kwistjoni dwar jekk, fl-assenza ta’ dispożizzjoni legali espressa jew ta’ kundizzjoni speċifika fis-sejħa għal offerti jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt li jirregolaw il-kundizzjonijiet tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku, l-offerenti humiex madankollu obbligati jiddikjaraw lill-awtorità kontraenti r-rabtiet li hemm bejniethom, għandu jiġi rrilevat li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipji ta’ trasparenza u ta’ ugwaljanza fit-trattament li jirregolaw il-proċeduri kollha ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi jeħtieġu li r-rekwiżiti sostantivi u proċedurali li jikkonċernaw il-parteċipazzjoni f’kuntratt ikunu identifikati b’mod ċar minn qabel u magħmula pubbliċi, b’mod partikolari l-obbligi tal-offerenti, sabiex dawn ikunu jistgħu jsiru jafu eżattament ir-restrizzjonijiet tal-proċedura u jkunu żguri mill-fatt li l-istess rekwiżiti japplikaw għall-kompetituri kollha (sentenza tat-2 ta’ Ġunju 2016, Pizzo, C‑27/15, EU:C:2016:404, punt 37 u l-ġurisprudenza ċċitata).24Issa, il-fatt li jiġi impost fuq l-offerenti li jiddikjaraw minn jeddhom rabtiet li għandhom ma’ offerenti oħra, minkejja li tali obbligu la jinsab fid-dritt nazzjonali applikabbli u lanqas fis-sejħa għal offerti jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt, ma jikkostitwixxix kundizzjoni ddefinita b’mod ċar, fis-sens tal-ġurisprudenza msemmija fil-punt preċedenti. Fil-fatt, f’dan il-każ, ikun diffiċli għall-offerenti li jiddeterminaw il-portata eżatta ta’ tali obbligu, u dan peress li ma huwiex dejjem possibbli, minħabba n-natura stess tal-proċedura tal-għoti, li tkun magħrufa l-identità tal-offerenti kollha fl-istess proċedura qabel id-data ta’ tmiem is-sottomissjonijiet tal-offerti.25Barra minn hekk, għandu jiġi ppreċiżat li, fl-assenza ta’ obbligu fuq l-offerenti sabiex jinformaw lill-awtorità kontraenti bir-rabta tagħhom ma’ offerenti oħra, l-awtorità kontraenti għandha tittratta, matul il-proċedura kollha, l-offerta tal-offerent ikkonċernat bħala offerta regolari li hija konformi mad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/18, peress li ma jeżistu ebda indizji li juri li l-offerti sottomessi minn offerenti li hemm rabta bejniethom huma kkoordinati jew miftehma.26Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għall-ewwel u t-tieni domanda għandha tkun li l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 għandu jiġi interpretat fis-sens li, fl-assenza ta’ dispożizzjoni legali espressa jew ta’ kundizzjoni speċifika fis-sejħa għal offerti jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt li jirregolaw il-kundizzjonijiet tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku, offerenti li hemm rabta bejniethom u li jissottomettu offerti separati fl-istess proċedura, ma humiex obbligati jiddikjaraw, minn jeddhom, ir-rabta tagħhom lill-awtorità kontraenti.<TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Fuq it-tielet sal-ħames domanda</HT></HT></P></TI>27Permezz tat-tielet sal-ħames domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk, f’ċirkustanzi bħal dawk fil-kawża prinċipali, l-Artikolu 101 TFUE huwiex applikabbli u jekk l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 kif ukoll it-tielet subparagrafu tal-Artikoli 1(1) u l-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665, għandhomx jiġu interpretati fis-sens li meta l-awtorità kontraenti jkollha informazzjoni li toħolqu dubju dwar in-natura awtonoma tal-offerti sottomessi minn ċerti offerenti, hija tkun obbligata tivverifika, jekk ikun il-każ billi teżiġi informazzjoni addizzjonali mingħand dawn l-offerenti, jekk l-offerti tagħhom humiex effettivament awtonomi u, fin-nuqqas ta’ dan, jekk in-nuqqas ta’ attività min-naħa tal-awtorità kontraenti hijiex tali li tivvizzja lill-proċedura ta’ għoti li tkun għaddejja.28Għal dak li jirrigwarda l-Artikolu 101 TFUE, għandu jitfakkar li dan l-artikolu ma japplikax meta l-ftehimiet jew il-prattiċi projbiti jitwettqu minn impriżi li jikkostitwixxu unità ekonomika (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-4 ta’ Mejju 1988, Bodson, 30/87, EU:C:1988:225, punt 19, u tal-11 ta’ April 1989, Saeed Flugreisen u Silver Line Reisebüro, 66/86, EU:C:1989:140, punt 35). Madankollu, huwa l-obbligu tal-qorti tar-rinviju li tivverifika jekk l-offerenti A u B jifformawx unità ekonomika.29Fil-każ li l-kumpanniji kkonċernati ma jifformawx unità ekonomika u l-kumpannija parent ma teżerċitax influwenza determinanti fuq is-sussidjarji tagħha, għandu jiġi rrilevat li, fi kwalunkwe ipoteżi, il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament previst fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 jinkiser jekk jiġi ammess li l-offerenti li hemm rabta bejniethom jistgħu jissottomettu offerti kkoordinati jew miftiehma, jiġifieri mhux awtonomi u lanqas indipendenti, li jkunu jistgħu għaldaqstant jiksbulhom vantaġġi mhux iġġustifikati fil-konfront tal-offerenti l-oħra, mingħajr ma jkun neċessarju li jiġi eżaminat jekk is-sottomissjoni ta’ tali offerti jikkostitwixxux ukoll aġir li jmur kontra l-Artikolu 101 TFUE.30Konsegwentement, sabiex tingħata risposta għat-tielet sal-ħames domanda ma huwiex neċessarju li jiġi applikat jew interpretat l-Artikolu 101 TFUE fil-kawża preżenti.31Għal dak li jirrigwarda l-obbligi tal-awtoritajiet kontraenti skont l-imsemmi Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-awtoritajiet kontraenti huma mogħtija rwol attiv fl-applikazzjoni tal-prinċipji li jirregolaw l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi msemmija fl-imsemmi artikolu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-12 ta’ Marzu 2015, eVigilo, C‑538/13, EU:C:2015:166, punt 42).32Peress li dan id-dmir tal-awtoritajiet kontraenti jikkorrispondi għall-essenza stess tad-direttivi dwar il-proċeduri ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-awtorità kontraenti hija, fi kwalunkwe każ, obbligata tivverifika l-eżistenza ta’ kunflitti ta’ interessi potenzjali fi ħdan espert tal-awtorità kontraenti u li tieħu l-miżuri xierqa sabiex tipprevjeni, tidentifika dawn il-kunflitti u tirrimedja għalihom (sentenza tat-12 ta’ Marzu 2015, eVigilo, C‑538/13, EU:C:2015:166, punt 43).33Din il-ġurisprudenza hija, fir-rigward ta’ dak li ġie kkonstatat fil-punt 29 tas-sentenza preżenti, trasponibbli għal sitwazzjonijiet, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, ikkaratterizzati mill-parteċipazzjoni ta’ offerenti li hemm rabta bejniethom fi proċedura ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Għaldaqstant, awtorità kontraenti li ssir taf b’informazzjoni oġġettivi li toħloq dubji dwar in-natura awtonoma u indipendenti ta’ offerta, hija obbligata teżamina ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha li jkunu wasslu għas-sottomissjoni tal-offerta kkonċernata sabiex tipprevjeni, tidentifika l-elementi li jistgħu jivvizzjaw il-proċedura ta’ għoti u tirrimedja għalihom, inkluż, jekk ikun il-każ, billi titlob lill-partijiet jipprovdu ċerti informazzjoni u provi (ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑12 ta’ Marzu 2015, eVigilo, C‑538/13, EU:C:2015:166, punt 44).34Għal dak li jirrigwarda l-provi li jistgħu juru jekk l-offerti tal-offerenti li hemm rabta bejniethom humiex awtonomi u indipendenti jew le, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-qorti tar-rinviju tistaqsi, b’mod partikolari, dwar il-fatt jekk kull tip ta’ prova tistax tittieħed inkunsiderazzjoni jew jekk humiex biss dawk il-provi diretti fil-kuntest tal-proċedura ġudizzjarja.35Issa, it-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) u l-Artikolu 2(1)(b) tad-Direttiva 89/665, li għalihom jirreferu t-tielet u r-raba’ domanda, sempliċement jeżiġu, b’mod partikolari, li l-Istati Membri jimplementaw rimedji rapidi u effikaċi fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. La dawn id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 89/665 u lanqas ebda dispożizzjoni oħra ta’ din id-direttiva tal-aħħar jew tad-Direttiva 2004/18, ma jinkludu regoli li jirregolaw l-amministrazzjoni jew l-evalwazzjoni ta’ provi ta’ ksur ta’ regoli ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi tal-Unjoni.36F’dawn iċ-ċirkustanzi u skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fl-assenza ta’ regoli tal-Unjoni fil-qasam, huwa kull wieħed mill-Istati Membri li għandu jirregola l-modalitajiet ta’ proċedura amministrattiva u dawk tal-proċedura ġudizzjarja intiżi sabiex jiżguraw il-ħarsien tad-drittijiet li l-individwi għandhom taħt id-dritt tal-Unjoni. Madankollu, dawn il-modalitajiet proċedurali ma għandhomx ikunu inqas favorevoli minn dawk li jikkonċernaw azzjonijiet simili previsti għall-ħarsien ta’ drittijiet taħt l-ordinament ġuridiku intern (prinċipju ta’ ekwivalenza) u ma għandhomx jagħmlu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l-eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni (prinċipju ta’ effettività) (sentenza tat‑12 ta’ Marzu 2015, eVigilo, C‑538/13, EU:C:2015:166, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).37Għal dak li jikkonċerna l-livell ta’ provi meħtieġa li juru l-eżistenza ta’ offerti li la huma awtonomi u lanqas indipendenti, il-prinċipju ta’ effettività jeħtieġ li l-prova ta’ ksur tar-regoli tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi tal-Unjoni tista’ tiġi prodotta mhux biss minn provi diretti, iżda wkoll permezz ta’ indizji, sakemm dawn ikunu oġġettivi u konkordanti u li l-offerenti li hemm rabta bejniethom ikunu f’pożizzjoni li jipproduċu prova kuntrarja (ara, b’analoġija, is-sentenza tal-21 ta’ Jannar 2016, Eturas et, C‑74/14, EU:C:2016:42, punt 37).38Għal dak li jirrigwarda kawża bħal dik prinċipali, il-konstatazzjoni li r-rabtiet bejn l-offerenti kellhom influwenza fuq il-kontenut tal-offerti tagħhom sottomessi fil-kuntest tal-istess proċedura hija suffiċjenti, fil-prinċipju, sabiex dawn l-offerti ma jkunux jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni mill-awtorità kontraenti, peress li dawn għandhom ikunu ppreżentati b’awtonomija u indipendenza sħiħa meta jkunu sottomessi minn offerenti li hemm rabta bejniethom. Bil-kontra, is-sempliċi konstatazzjoni ta’ relazzjoni ta’ kontroll bejn l-impriżi kkonċernati, minħabba l-proprjetà jew in-numru ta’ jeddijiet tal-vot li jistgħu jkunu eżerċitati f’laqgħat ordinarji tal-azzjonisti, ma hijiex biżżejjed sabiex l-awtorità kontraenti tkun tista’ teskludi awtomatikament lil dawn l-offerti mill-proċedura ta’ għoti tal-kuntratt mingħajr ma jiġi vverifikat jekk tali relazzjoni kellhiex impatt konkret fuq l-indipendenza tal-imsemmija offerti (ara, b’analoġija, is-sentenza tad-19 ta’ Mejju 2009, Assitur, C‑538/07, EU:C:2009:317, punt 32).39Huwa l-obbligu tal-qorti tar-rinviju, fid-dawl tal-fatti tal-kawża prinċipali, li twettaq il-verifiki u l-evalwazzjonijiet li għandhom isiru f’dan ir-rigward kif ukoll fir-rigward taċ-ċirkustanzi msemmija fil-kuntest tad-domanda 4(a) u tas-saħħa probatorja tad-dikjarazzjoni magħmula minn offerent min jeddu, imsemmija fid-domanda 4(b). Fil-każ li fi tmiem dawn il-verifiki u dawn l-evalwazzjonijiet din il-qorti tasal għall-konklużjoni li l-offerti inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma ġewx ippreżentati b’mod awtonomu u indipendenti, għandu jitfakkar li l‑Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi l-għoti tal-kuntratt lill-offerenti li jkunu ssottomettew tali offerti.40Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tielet sal-ħames domanda għandha tkun li l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 għandu jiġi interpretat fis-sens li meta l-awtorità kontraenti jkollha informazzjoni li toħloq dubji dwar in-natura awtonoma u indipendenti tal-offerti ppreżentati minn ċerti offerenti, hija tkun obbligata tivverifika, jekk ikun il-każ billi teżiġi informazzjoni addizzjonali mingħand dawn l-offerenti, jekk l-offerti tagħhom humiex effettivament awtonomi u indipendenti. Jekk jirriżulta li dawn l-offerti ma humiex awtonomi u indipendenti, l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 jipprekludi l-għoti tal-kuntratt lill-offerenti li jkunu ssottomettew tali offerta.<TI><P><HT TYPE="BOLD">Fuq l-ispejjeż</HT></P></TI>41Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Ir-Raba’ Awla) taqta’ u tiddeċiedi:

L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Marzu 2004 fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi], għandu jiġi interpretat fis-sens li:

fl-assenza ta’ dispożizzjoni legali espressa jew ta’ kundizzjoni speċifika fis-sejħa għal offerti jew fl-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt li jirregolaw il-kundizzjonijiet tal-għoti ta’ kuntratt pubbliku, offerenti li hemm rabta bejniethom u li jissottomettu offerti separati fl-istess proċedura, ma humiex obbligati jiddikjaraw, minn jeddhom, ir-rabta tagħhom lill-awtorità kontraenti;

meta l-awtorità kontraenti jkollha informazzjoni li toħloq dubji dwar in-natura awtonoma u indipendenti tal-offerti ppreżentati minn ċerti offerenti, hija tkun obbligata tivverifika, jekk ikun il-każ billi teżiġi informazzjoni addizzjonali mingħand dawn l-offerenti, jekk l-offerti tagħhom humiex effettivament awtonomi u indipendenti. Jekk jirriżulta li dawn l-offerti ma humiex awtonomi u indipendenti, l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 jipprekludi l-għoti tal-kuntratt lill-offerenti li jkunu ssottomettew tali offerta.

Firem