Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT‑GENERAAL
J. KOKOTT
van 2 juli 2026 (1)
Zaak C‑383/25
Keritaly
[verzoek van de Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (bestuursrechter in eerste aanleg Lombardije, Italië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Richtlijn 2010/75/EU – Industriële emissies – Geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging – Belangrijke wijziging van een installatie – Vergunningsplicht – Kennisgeving van een geplande niet‑belangrijke wijziging van een installatie – Uitblijven van een antwoord van de bevoegde autoriteit binnen de gestelde termijn – Rechtsgevolgen – Stilzwijgende goedkeuring – Ontoelaatbaarheid ”
I. Inleiding
1. De Europese Unie wil de stilzwijgende goedkeuring – die geacht wordt te zijn verleend wanneer een bevoegde autoriteit niet binnen een bepaalde termijn op een aanvraag reageert – ook in het milieurecht steeds vaker inzetten als middel om procedures te versnellen.(2) Maar mogen de lidstaten voorzien in stilzwijgende goedkeuring van maatregelen die volgens het Unierecht, meer bepaald volgens de richtlijn inzake industriële emissies(3), uitdrukkelijk een schriftelijke vergunning vereisen? Deze vraag rijst in de onderhavige zaak en wint aan belang vanwege de genoemde ontwikkeling in het Unierecht.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
2. Artikel 3, punten 7 en 9, van de richtlijn inzake industriële emissies definieert de begrippen „vergunning” en „belangrijke wijziging” van een installatie als volgt:
„Voor de toepassing van deze richtlijn gelden de volgende definities:
[...]
7. ‚vergunning’: een schriftelijke machtiging om een installatie, een stookinstallatie, een afvalverbrandingsinstallatie of een afvalmeeverbrandingsinstallatie, dan wel een deel daarvan, te exploiteren;
[...]
9. ‚belangrijke wijziging’: een wijziging van de aard of de werking, dan wel een uitbreiding van een installatie, een stookinstallatie, een afvalverbrandingsinstallatie of een afvalmeeverbrandingsinstallatie die significante negatieve effecten kan hebben op de gezondheid van de mens of op het milieu”.
3. Artikel 4, lid 1, van de richtlijn inzake industriële emissies („Vergunningsplicht”) bepaalt het volgende:
„De lidstaten treffen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat geen installatie c.q. stookinstallatie, afvalverbrandingsinstallatie of afvalmeeverbrandingsinstallatie wordt geëxploiteerd zonder een vergunning.
[...]”
4. Artikel 20 van de richtlijn inzake industriële emissies regelt wijzigingen van een installatie:
„1. De lidstaten treffen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat de exploitant de bevoegde autoriteit in kennis stelt van elke geplande wijziging van de aard of de werking, of van een uitbreiding van de installatie die gevolgen kan hebben voor het milieu. Zo nodig stelt de bevoegde autoriteit de vergunning bij.
2. De lidstaten treffen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat een door de exploitant beoogde belangrijke wijziging niet geschiedt zonder een vergunning overeenkomstig deze richtlijn.
De aanvraag van een vergunning en het besluit van de bevoegde autoriteit dienen betrekking te hebben op de delen van de installatie en de in artikel 12 opgesomde punten waarop de belangrijke wijziging van invloed kan zijn.
3. Elke wijziging van de aard of de werking of elke uitbreiding van een installatie wordt geacht belangrijk te zijn, indien de wijziging of uitbreiding op zich de in bijlage I genoemde capaciteitsdrempelwaarden bereikt.”
B. Italiaans recht
5. Artikel 29 nonies van decreto legislativo (wetsbesluit) nr. 152/2006 (hierna: „d.lgs. nr. 152/2006”), over milieuvoorschriften, regelt de kennisgeving inzake wijzigingen van een installatie:
„1. De exploitant stelt de bevoegde autoriteit in kennis van geplande wijzigingen van een installatie in de zin van artikel 5, lid 1, onder l). Voor zover zij dat nodig acht, stelt de bevoegde autoriteit de geïntegreerde milieuvergunning of de voorwaarden daarvoor bij of, indien de geplande wijzigingen volgens haar belangrijke wijzigingen in de zin van artikel 5, lid 1, onder l bis), zijn, stelt zij de exploitant binnen 60 dagen na ontvangst van de kennisgeving daarvan op de hoogte met het oog op de nakoming van de in lid 2 van dit artikel bedoelde verplichtingen. Na het verstrijken van deze termijn mag de exploitant de meegedeelde wijzigingen uitvoeren.
2. Indien de geplande wijzigingen naar de mening van de exploitant of volgens de in lid 1 bedoelde kennisgeving belangrijk zijn, laat de exploitant de bevoegde autoriteit een nieuwe vergunningsaanvraag toekomen vergezeld van een verslag met een bijgewerkte versie van de in lid 29 ter, leden 1 en 2, bedoelde gegevens. [...]”
III. Feiten en prejudicieel verzoek
6. Keritaly SpA heeft een fabriek voor de productie van keramische tegels in Gonzaga, in de provincie Mantua, weer in bedrijf gesteld. Deze activiteit valt ingevolge punt 3.5 van bijlage VIII bij d.lgs. nr. 152/2006 onder de Italiaanse regeling ter omzetting van de richtlijn inzake industriële emissies.
7. In 2018 heeft de Provincia di Mantova (provincie Mantua, Italië) opdracht gegeven tot een milieueffectbeoordeling van het project vanwege de mogelijke gevolgen ervan voor de luchtkwaliteit en daarmee ook voor de menselijke gezondheid. Daarop heeft Keritaly een verlaging van de maximale emissies voorgesteld en een verzoek ingediend om deze maatregel opnieuw te beoordelen.
8. Op 6 februari 2019 heeft de Provincia di Mantova besloten af te zien van een milieueffectbeoordeling, mits bepaalde voorwaarden zouden worden nageleefd, met name een emissiegrenswaarde van 20 mg/Nm3 voor vluchtige organische stoffen. Vervolgens heeft de Provincia di Mantova bij besluit van 12 juni 2019 een geïntegreerde milieuvergunning verleend voor de uitoefening van de activiteit waarin de emissiegrenswaarde van 20 mg/Nm3 voor vluchtige organische stoffen is vastgelegd.
9. Op 27 februari 2023 heeft de bevoegde Agenzia Regionale Protezione Ambiente (regionaal agentschap voor milieubescherming) een inspectie uitgevoerd om na te gaan of de voorschriften voor de geïntegreerde milieuvergunning voor het milieucompartiment lucht werden nageleefd. Op 12 juni 2023 heeft dat agentschap een emissie van vluchtige organische stoffen van 65,12 mg/Nm3 vastgesteld en dus een overschrijding van de voorgeschreven grenswaarde.
10. De Provincia di Mantova heeft deze overtreding onder de aandacht gebracht in een ingebrekestelling van 1 augustus 2023, die op 3 augustus 2023 is betekend. Zij heeft Keritaly verzocht de redenen voor deze overschrijding toe te lichten en aan te geven welke procedures zijn toegepast om naleving van deze grenswaarde te waarborgen. Zij heeft Keritaly eraan herinnerd dat voor eventuele wijzigingen in de emissiekenmerken of de geïnstalleerde emissiereductiesystemen een kennisgeving tot wijziging van de vergunning noodzakelijk was.
11. Op 4 augustus 2023 heeft Keritaly een kennisgeving ingediend van een niet‑belangrijke wijziging overeenkomstig artikel 29 nonies van d.lgs. nr. 152/2006, die betrekking had op een verhoging van de grenswaarde voor de emissie van vluchtige organische stoffen van 20 naar 50 mg/Nm3. Kort na het verstrijken van de termijn van 60 dagen waarbinnen de Provincia di Mantova overeenkomstig dat artikel had moeten meedelen of deze verhoging een belangrijke wijziging vormde, heeft Keritaly de Provincia di Mantova op 4 oktober 2023 meegedeeld dat zij, gezien het uitblijven van een antwoord, de wijziging als stilzwijgend goedgekeurd beschouwde.
12. Pas toen heeft de Provincia di Mantova per brief van 12 oktober 2023 meegedeeld dat de verhoging van de grenswaarde voor de emissie van vluchtige organische stoffen geen doorgang kon vinden. De Provincia di Mantova heeft met name vastgesteld dat de verhoging van de grenswaarde zou leiden tot een potentiële toename van de massastroom van vluchtige organische stoffen met 9 119 ton per jaar en om die reden aanzienlijke negatieve milieueffecten zou kunnen hebben. Daarom zou deze verhoging niet kunnen worden goedgekeurd zonder een voorafgaande procedure om de noodzaak van een milieueffectbeoordeling te onderzoeken.
13. Op 2 november 2023 heeft Keritaly bij de Provincia di Mantova om herziening van dit besluit verzocht en daarbij met name aangevoerd dat na het verstrijken van 60 dagen vanaf de kennisgeving van Keritaly van de niet‑belangrijke wijziging stilzwijgend goedkeuring was verleend. De Provincia di Mantova heeft bij brief van 23 november 2023 betwist dat stilzwijgend goedkeuring was verleend.
14. Keritaly is bij de Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (bestuursrechter in eerste aanleg Lombardije, Italië), de verwijzende rechter, opgekomen tegen de brieven van 12 oktober en 23 november 2023.
15. De herzieningsprocedure is vervolgens voortgezet en de Agenzia di Tutela della Salute Val Padana (agentschap voor de bescherming van de gezondheid in de Povlakte) heeft bij brief van 12 december 2023 vastgesteld dat, ten eerste, in de provincie Mantua een bovenmatig aantal miskramen en een stijging van de leukemie-incidentie is geconstateerd, die mogelijk door milieurisicofactoren zijn veroorzaakt, ten tweede, de door Keritaly uitgestoten vluchtige organische stoffen kankerverwekkende stoffen kunnen bevatten en, ten derde, het door Keritaly in 2018 gepresenteerde depositiemodel geen vergelijking toelaat met de in de literatuur voor de algemene bevolking aangegeven referentiewaarden. Volgens de Agenzia di Tutela della Salute Val Padana is er daarom een nieuwe studie nodig.
16. Op dezelfde datum heeft de bevoegde Agenzia Regionale Protezione Ambiente (Italië) vastgesteld dat een verhoging van de emissies waarschijnlijk zou leiden tot een toename van de emissieneerslag, dat er in het betrokken gebied ten minste twee installaties van hetzelfde type zijn waarvoor een verhoging van de grenswaarde relevant zou zijn, en dat er sinds 2018 nieuwe productielijnen in de installaties van Keritaly in gebruik zijn genomen. Keritaly heeft daarbij de emissies vrijwillig verminderd om te voorkomen dat de procedures voor de wijziging van de vergunning aan een milieueffectbeoordeling zouden worden onderworpen.
17. In het licht van deze adviezen heeft de Provincia di Mantova het eerdere besluit van 12 oktober 2023 op 14 februari 2024 bevestigd. Keritaly heeft haar beroep dienovereenkomstig uitgebreid.
18. Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing is in de tot dusverre door de Italiaanse bestuursrechter gewezen rechtspraak met betrekking tot de laatste volzin van artikel 29 nonies, lid 1, van d.lgs. nr. 152/2006 ervan uitgegaan dat het uitblijven van een reactie van de bevoegde autoriteit binnen 60 dagen niet als goedkeuring van de wijziging geldt. Artikel 29 nonies staat de exploitant weliswaar toe om de wijzigingen na het verstrijken van de termijn door te voeren, maar slechts totdat de bevoegde autoriteit anders beslist. Deze kan met name vaststellen dat een vergunningsprocedure moet worden gevolgd.
19. De verwijzende rechter is daarentegen van oordeel dat de betrokken volzin aldus moet worden opgevat dat het de exploitant „wordt toegestaan” de wijzigingen door te voeren. Is er voor een activiteit een vergunning vereist, dan is de vergunning ofwel verleend, ofwel niet. Een derde mogelijkheid bestaat niet en al helemaal niet een situatie waarin de activiteit voorlopig mag worden uitgevoerd, maar later zou kunnen worden verboden.
20. De verwijzende rechter is verder van oordeel dat een exploitant die na het verstrijken van de termijn van 60 dagen vanaf de kennisgeving zonder een antwoord te hebben ontvangen de voorgestelde wijzigingen doorvoert en daarbij de betrokken kosten draagt, door de uitlegging in de hierboven genoemde Italiaanse rechtspraak bovendien wordt blootgesteld aan een aanzienlijk risico. De bevoegde autoriteit zou deze wijzigingen namelijk ook na lange tijd, die in feite onbeperkt is, als belangrijk kunnen inschalen.
21. Wordt artikel 29 nonies, lid 1, daarentegen uitgelegd als een vorm van stilzwijgende goedkeuring, dan heeft de exploitant na 60 dagen stilzitten van de bevoegde autoriteit stilzwijgende goedkeuring verkregen om de wijzigingen door te voeren. Wanneer de bevoegde autoriteit de wijzigingen in een later stadium als belangrijk inschaalt, kan zij deze wijzigingen alsnog verbieden en de stilzwijgende goedkeuring in het kader van de procedure voor bestuurlijke heroverweging intrekken. Dat is volgens artikel 21 nonies van wet nr. 241/1990 evenwel enkel mogelijk binnen een redelijke termijn en hoe dan ook binnen één jaar. Voor de intrekking van de goedkeuring moet de bevoegde autoriteit bovendien rekening houden met het concrete en actuele openbare belang, het gewettigd vertrouwen van de exploitant en de belangen van eventuele andere partijen. Indien de kennisgeving van de exploitant echter onjuiste gegevens bevat, kan de bevoegde autoriteit de goedkeuring ook na de termijn van één jaar intrekken (artikel 21 nonies, lid 2 bis, van wet nr. 241/1990).
22. De verwijzende rechter stelt het Hof van Justitie derhalve de volgende vraag:
„Moet artikel 20, lid 2, van richtlijn 2010/75/EU aldus worden uitgelegd dat deze bepaling zich verzet tegen een nationale regeling (als de in Italië geldende regeling van artikel 29 nonies, lid 1, van d.lgs. nr. 152/2006) op grond waarvan een voorgenomen wijziging van een installatie die een exploitant zelf als niet‑belangrijk kwalificeert, wanneer hij de bevoegde autoriteit daarvan in kennis stelt en een termijn van 60 dagen verstrijkt zonder reactie van de bevoegde autoriteit, wordt geacht stilzwijgend te zijn goedgekeurd, zelfs indien later blijkt dat het om een belangrijke wijziging ging?”
23. De milieuorganisatie Legambiente Lombardia Onlus, de Provincia di Mantova, de Italiaanse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Naast deze partijen heeft ook Keritaly aan de terechtzitting van 24 april 2026 deelgenomen.
IV. Juridische beoordeling
24. In het hoofdgeding heeft Keritaly de Provincia di Mantova in kennis gesteld van de verhoging van een emissiegrenswaarde voor vluchtige organische stoffen van 20 mg/Nm3 naar 50 mg/Nm3 als een niet‑belangrijke wijziging van haar installatie voor de productie van keramische tegels. De Provincia di Mantova heeft dit verzoek pas afgewezen na het verstrijken van de in de Italiaanse regelgeving vastgestelde termijn van 60 dagen. Het zou gaan om een belangrijke wijziging die niet zonder meer kon worden goedgekeurd. Keritaly voert daarentegen aan dat de Provincia di Mantova door het verstrijken van de termijn de wijziging al stilzwijgend had goedgekeurd.
25. Het verzoek om een prejudiciële beslissing beoogt dan ook te verduidelijken of artikel 20, lid 2, van de richtlijn inzake industriële emissies in de weg staat aan een nationale regeling die voorziet in stilzwijgende goedkeuring van de wijziging van een installatie die de exploitant als niet‑belangrijk beschouwt, indien de wijziging achteraf belangrijk blijkt te zijn.
26. Daarom zal ik om te beginnen, op basis van de bewoordingen van de relevante bepalingen van de richtlijn inzake industriële emissies, de samenhang daarvan en de doelstellingen van de regeling, uiteenzetten dat stilzwijgende goedkeuring van een belangrijke wijziging uitgesloten is. Vervolgens zal ik de bredere context van de vraagstelling bespreken door deze casus te vergelijken met stilzwijgende besluiten in het Unierecht, en ten slotte ingaan op de belangen van exploitanten en in het bijzonder van Keritaly.
A. Bewoordingen
27. Overeenkomstig artikel 4, lid 1, eerste alinea, van de richtlijn inzake industriële emissies treffen de lidstaten de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat de in artikel 3, punt 3, en bijlage I bedoelde installaties niet zonder een vergunning worden geëxploiteerd. De Provincia di Mantova had de fabriek waar het in deze zaak om gaat in 2019 een vergunning verleend als installatie voor het fabriceren van keramische producten door middel van verhitting in de zin van bijlage I, punt 3.5.
28. De lidstaten treffen overeenkomstig artikel 20, lid 2, eerste alinea, van de richtlijn inzake industriële emissies bovendien de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat een door de exploitant beoogde belangrijke wijziging (van deze installaties) niet geschiedt zonder een vergunning overeenkomstig deze richtlijn. Van andere wijzigingen hoeft de exploitant daarentegen volgens artikel 20 alleen de bevoegde autoriteit in kennis te stellen.(4)
29. Volgens de definitie in artikel 3, punt 7, van de richtlijn inzake industriële emissies wordt een vergunning schriftelijk verleend. Aangezien stilzwijgende goedkeuring per definitie niet schriftelijk wordt verleend, staan de bewoordingen van artikel 20, lid 2, eerste alinea, en artikel 3, punt 7, van de richtlijn inzake industriële emissies al in de weg aan een dergelijke goedkeuring bij een belangrijke wijziging.
30. Artikel 4, lid 1, tweede en derde alinea, van de richtlijn inzake industriële emissies voorziet weliswaar in een afwijking van de vergunningsplicht, maar zoals de Commissie uiteenzet is deze in het onderhavige geval niet van toepassing.
31. Deze afwijking geldt voor installaties die uitsluitend onder hoofdstuk V van de richtlijn inzake industriële emissies vallen. Het gaat hierbij om bepaalde installaties en activiteiten waarin of waarbij organische oplosmiddelen worden gebruikt. Deze zijn opgenomen in bijlage VII, deel 1. Voor deze installaties kunnen de lidstaten een registratieprocedure vaststellen. Hiervoor volstaat het dat de exploitant de bevoegde autoriteit in kennis stelt van zijn voornemen om een installatie te exploiteren. Belangrijke wijzigingen aan dergelijke installaties zijn overeenkomstig artikel 63 van de richtlijn inzake industriële emissies onderworpen aan bijzondere regels en vereisen niet noodzakelijkerwijs een vergunning.
32. De litigieuze grenswaarde heeft weliswaar betrekking op vluchtige organische stoffen, waaronder ook oplosmiddelen vallen, maar de installatie waar het in het hoofdgeding om gaat, namelijk een fabriek voor de productie van keramische tegels, valt niet uitsluitend onder hoofdstuk V van de richtlijn inzake industriële emissies en is derhalve evenmin opgenomen in bijlage VII, deel 1.
B. Systematisch verband met publieke inspraak en effectieve rechtsbescherming van leden van het betrokken publiek
33. Het vereiste van een schriftelijke vergunning hangt ook nauw samen met de publieke inspraak en de effectieve rechtsbescherming van derden die is neergelegd in de richtlijn inzake industriële emissies.
34. Artikel 24, lid 1, onder b), van de richtlijn inzake industriële emissies bepaalt dat bij de verlening van een vergunning voor belangrijke wijzigingen de in bijlage IV vastgestelde procedure voor publieke inspraak moet worden gevolgd. Daarbij wordt bepaalde informatie aan het publiek ter beschikking gesteld en krijgt dat de gelegenheid om zijn standpunt over het besluit kenbaar te maken.
35. Besluiten, handelen of nalaten vallend onder artikel 24 van de richtlijn inzake industriële emissies kan bovendien, krachtens artikel 25 ervan, op initiatief van leden van het betrokken publiek bij de rechter worden aangevochten. Met name milieuorganisaties kunnen op grond daarvan beroep instellen bij een rechterlijke instantie.(5)
36. De aanname van stilzwijgende goedkeuring zou daarentegen elke inspraak van het publiek uitsluiten en de rechterlijke toetsing op zijn minst aanzienlijk bemoeilijken. De informatievoorziening aan het publiek zou dan immers uit de aard der zaak twijfelachtig zijn.
37. Overigens zou juist de doeltreffende rechtsbescherming van leden van het publiek tot ernstige risico’s voor de exploitant van de installatie kunnen leiden. Zonder bekendmaking kan stilzwijgende goedkeuring geen beroepstermijnen in gang zetten, zodat eventuele rechtszaken ook na langere tijd nog kunnen worden aangespannen.(6) Bovendien is stilzwijgende goedkeuring niet gemotiveerd. Een eventueel beroep zou daarom alleen al om deze reden gerede kans van slagen hebben.
38. Het veronderstellen van stilzwijgende goedkeuring van belangrijke wijzigingen zou dan ook niet verenigbaar zijn met de publieke inspraak en de doeltreffende rechtsbescherming van het betrokken publiek die zijn neergelegd in de richtlijn inzake industriële emissies.
C. Doelstellingen van de regeling
39. Het uitsluiten van stilzwijgende goedkeuring van belangrijke wijzigingen strookt ook met de doelstellingen van de richtlijn inzake industriële emissies en het milieubeleid van de Unie.
40. De richtlijn inzake industriële emissies heeft overeenkomstig artikel 1, eerste alinea, ervan de geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging door industriële activiteiten tot doel. Overeenkomstig artikel 1, tweede alinea, gelezen in het licht van overweging 12 van richtlijn 2010/75, heeft deze richtlijn tevens tot doel om emissies in lucht, water en bodem te voorkomen of – wanneer dat onmogelijk blijkt – te verminderen, en om het ontstaan van afvalstoffen te voorkomen, teneinde een hoog niveau van bescherming van het milieu „in zijn geheel” te bereiken.(7) In overweging 18 van deze richtlijn staat te lezen dat in het geval van belangrijke wijzigingen aan installaties die aanzienlijke negatieve effecten kunnen hebben voor de gezondheid van de mens of voor het milieu, eerst een vergunning overeenkomstig deze richtlijn moet worden afgegeven.
41. Deze doelstellingen geven concreet invulling aan de algemene doelstellingen van de Europese Unie.
42. De EU heeft de richtlijn inzake industriële emissies vastgesteld op de grondslag van artikel 192, lid 1, VWEU, dat betrekking heeft op haar optreden op milieugebied ter verwezenlijking van de in artikel 191 VWEU genoemde doelstellingen. Artikel 191, lid 1, eerste en tweede streepje, VWEU bepaalt dat het beleid van de Unie op milieugebied bijdraagt tot het nastreven van de doelstellingen van behoud, bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu en de bescherming van de gezondheid van de mens. Overeenkomstig artikel 191, lid 2, streeft de Unie in haar milieubeleid naar een hoog niveau van bescherming.(8)
43. Bovendien bepalen artikel 35 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en artikel 9 VWEU dat bij de vaststelling en uitvoering van het beleid en de maatregelen van de Unie een hoog niveau van bescherming van de menselijke gezondheid wordt gewaarborgd. Voorts moeten overeenkomstig artikel 37 van het Handvest en artikel 3 VEU een hoog niveau van milieubescherming en de verbetering van de kwaliteit van het milieu worden geïntegreerd in het beleid van de Unie en overeenkomstig het beginsel van duurzame ontwikkeling worden gewaarborgd.(9)
44. De voorwaarde dat voor de exploitatie en voor belangrijke wijzigingen van installaties schriftelijke goedkeuring vereist is, draagt in belangrijke mate bij aan het bereiken van deze doelstellingen. Daardoor worden de exploitant van de installatie en de vergunningverlenende instantie gedwongen om na te gaan of aan de in de richtlijn inzake industriële emissies vastgestelde voorwaarden voor de exploitatie van de installatie is voldaan, en dat ook aan te tonen.
45. Met name bij een belangrijke wijziging van een installatie is het zinvol om uitdrukkelijk na te gaan of aan de toepasselijke bepalingen van de richtlijn inzake industriële emissies wordt voldaan. Volgens artikel 3, punt 9, van deze richtlijn gaat het daarbij om een wijziging van de aard of de werking, dan wel een uitbreiding van een installatie, die significante negatieve effecten kan hebben op de gezondheid van de mens of op het milieu. De toepassing van de richtlijn is juist bedoeld om dergelijke effecten te voorkomen of op zijn minst te verminderen.
46. Het is duidelijk dat de in het geding zijnde wijziging, namelijk de verhoging van een grenswaarde voor vluchtige organische stoffen met 150 %, aanzienlijke nadelige gevolgen kan hebben voor de menselijke gezondheid of het milieu. Deze stoffen worden gedefinieerd in artikel 3, punt 45, van de richtlijn inzake industriële emissies. Zij vallen onder de bijzondere bepalingen van hoofdstuk V en zijn volgens bijlage II luchtverontreinigende stoffen waarvoor overeenkomstig artikel 14, lid 1, onder a), van deze richtlijn grenswaarden moeten worden vastgesteld.
47. Indien de installatie van Keritaly een installatie was waarop hoofdstuk V van de richtlijn inzake industriële emissies van toepassing is, zou een toename van de emissies van vluchtige organische stoffen met slechts 10 % al een belangrijke wijziging in de zin van artikel 63, lid 1, onder b), van de richtlijn inzake industriële emissies vormen.
48. Aangezien artikel 14, lid 1, onder a), van de richtlijn inzake industriële emissies emissiegrenswaarden voor vluchtige organische stoffen voorschrijft, moet een wijziging van de betrokken grenswaarde overigens ook worden beschouwd als een wijziging van de werking van een installatie.(10)
49. De litigieuze kennisgeving van Keritaly heeft dus betrekking op een belangrijke wijziging van de door haar geëxploiteerde installatie, waarvoor ook volgens de strekking en het doel van de richtlijn inzake industriële emissies een schriftelijke vergunning vereist is.
D. Ruimere context: stilzwijgende goedkeuring in het overige Unierecht
50. Het concept van stilzwijgende goedkeuring bij het verstrijken van een termijn is weliswaar niet onbekend in het Unierecht, maar uit de regelgevingspraktijk van de Unie blijkt dat uitsluiting van stilzwijgende goedkeuring van belangrijke wijzigingen bij de uitlegging van artikel 20, lid 2, van de richtlijn inzake industriële emissies beantwoordt aan een vereiste van rechtszekerheid. Voor zover stilzwijgende goedkeuring mogelijk is, worden die goedkeuring en de betrokken rechtsgevolgen eerder nauwgezet geregeld.
51. Inderdaad heeft het Hof, gelet op de gerechtvaardigde belangen van de lidstaten, in het kader van het staatssteunrecht van de Commissie – naar analogie van de beroepstermijnen voor de rechterlijke instanties van de Unie – de Commissie een termijn van twee maanden na de kennisgeving van een steunmaatregel gesteld om zich uit te spreken over de verenigbaarheid ervan met het Unierecht. Indien de Commissie deze ongeschreven termijn overschreed, verviel het verbod op de uitvoering van de steunmaatregel, dat thans is neergelegd in artikel 108, lid 3, derde volzin, VWEU. Dat rechtsgevolg was echter niet definitief, aangezien de Commissie eventuele bezwaren tegen de maatregel nog steeds kon aanvoeren in het kader van de procedure voor het onderzoek van bestaande steunmaatregelen.(11)
52. De door de verwijzende rechter beoogde uitlegging van de richtlijn inzake industriële emissies zou in zoverre een vergelijkbaar karakter hebben, omdat de richtlijn nu juist niet voorziet in stilzwijgende goedkeuring van een belangrijke wijziging. Aangezien deze uitlegging echter tot goedkeuring zou leiden, zou zij een ruimere werking hebben dan het genoemde arrest van het Hof, dat slechts het uitvoeringsverbod heeft laten vervallen.
53. Inmiddels is de termijn die het Hof op basis van een analogie in het staatssteunrecht heeft ontwikkeld, uitdrukkelijk neergelegd in artikel 4, lid 6, van de staatssteunverordening(12). Met deze regeling is de wetgever een stap verder gegaan en heeft hij stilzwijgende goedkeuring van staatssteun mogelijk gemaakt. Op vergelijkbare wijze leidt artikel 10, lid 6, van de EG‑concentratieverordening(13) ertoe dat een aangemelde concentratie als goedgekeurd wordt beschouwd indien de Commissie niet binnen een relatief korte termijn een besluit neemt. Beide stilzwijgende goedkeuringen zijn gebaseerd op de belangen van de betrokken economische actoren.
54. Artikel 13, lid 4, van de dienstenrichtlijn(14), waarop de Commissie zich beroept, voorziet in de stilzwijgende goedkeuring van de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit. Deze regeling dient ter verwezenlijking van rechtsposities die al voortvloeien uit de fundamentele vrijheden en concretiseert slechts de grenzen van de beperkingen die de lidstaten aan deze vrijheden mogen stellen.
55. In het ambtenarenrecht van de Unie(15) en met betrekking tot de toegang tot documenten van de Unie(16) is daarentegen uitdrukkelijk bepaald dat een verzoek als afgewezen wordt beschouwd indien de bevoegde instantie niet binnen bepaalde termijnen een besluit neemt. Een stilzwijgende afwijzing leidt niet tot een rechtspositie, maar biedt de verzoeker de mogelijkheid om via een rechtsvordering rechtsbescherming te zoeken.(17)
56. In het milieurecht komt daar nog een extra aspect bij: het gaat in beginsel om de bescherming van het milieu en/of de menselijke gezondheid tegen de schadelijke gevolgen van bepaalde activiteiten. Voor zover het milieurecht van de Unie voorziet in stilzwijgende goedkeuringen, bestaan er daarom doorgaans beschermingsmechanismen die ervoor moeten zorgen dat aan de betrokken eisen wordt voldaan.
57. In die zin voorziet artikel 9, lid 1, tweede alinea, van de verordening inzake de overbrenging van afvalstoffen(18) bij het vervoer van afvalstoffen binnen de Unie in stilzwijgende toestemming van de bevoegde autoriteit van doorvoer, en maken andere bepalingen het mogelijk om uit te gaan van stilzwijgende toestemming van doorvoerautoriteiten in derde landen. De bevoegde autoriteiten op de plaats van bestemming en op de plaats van verzending moeten daarentegen een schriftelijke en met redenen omklede beslissing nemen, waarbij zij de betrokken regelingen toetsen.
58. Onlangs heeft de Unie ter bevordering van het gebruik van hernieuwbare energie in artikel 16 bis, lid 6, van richtlijn 2018/2001(19) stilzwijgende goedkeuring voor administratieve tussenstappen in vergunningsprocedures ingevoerd. Met het voorstel voor een verordening ter versnelling van milieubeoordelingen streeft de Commissie ernaar dit regelgevingsmodel uit te breiden naar andere strategische projecten.(20) De definitieve beslissingen over het resultaat van de vergunningsprocedure moeten in dit regelgevingsmodel echter nog steeds uitdrukkelijk worden genomen. Dat moet er ook voor zorgen dat de relevante beschermingsregels worden nageleefd.
59. Dergelijke beschermingsmechanismen zouden in de door de verwijzende rechter voorgestane uitlegging van het Italiaanse recht ontbreken. Ook om deze reden mag de richtlijn inzake industriële emissies niet aldus worden uitgelegd dat zij stilzwijgende goedkeuring van belangrijke wijzigingen aan installaties toestaat.
60. Daarnaast moet worden opgemerkt dat het Hof zich in een andere aanhangige zaak eveneens buigt over de vraag of de betrokken bepalingen van het Unierecht stilzwijgende goedkeuring toestaan hoewel daarin niet uitdrukkelijk is voorzien. Het gaat daarbij om de controle van goederen uit derde landen om redenen van volksgezondheid.(21)
61. Samenvattend kan dus worden vastgesteld dat een termijn voor het nemen van een besluit over een belangrijke wijziging waarvan de overschrijding leidt tot stilzwijgende goedkeuring, een uitdrukkelijke regeling in de richtlijn inzake industriële emissies vereist, die idealiter tevens voorziet in een mechanisme om de naleving van de beschermingsbepalingen van de richtlijn te waarborgen en met name de samenhang met effectieve inspraak van het publiek en doeltreffende rechtsbescherming op passende wijze regelt.
E. Gerechtvaardigde belangen van de exploitant
62. Het door de verwijzende rechter benadrukte belang van de exploitant van de installatie om binnen de gestelde termijnen een beslissing over zijn verzoek te ontvangen, rechtvaardigt derhalve niet de door de verwijzende rechter voorgestane uitlegging van de richtlijn inzake industriële emissies. Wanneer men het risico van een rechtsvordering in aanmerking neemt(22), valt zelfs te vrezen dat deze uitlegging dat belang juist zou ondermijnen. Indien het nationale recht voorziet in passende beroepswegen, zoals een beroep wegens nalatigheid of vorderingen tot schadevergoeding, moet de exploitant veeleer daar gebruik van maken.
63. In de onderhavige zaak lijkt het echter twijfelachtig of dergelijke beroepswegen zouden slagen, aangezien de kennisgeving van Keritaly waarover het geschil gaat – onder voorbehoud van een nadere beoordeling door de verwijzende rechter – rechtsmisbruik lijkt op te leveren.
64. In het verzoek om een prejudiciële beslissing wordt het gedrag van Keritaly weliswaar niet uitdrukkelijk als misbruik gekwalificeerd, maar wordt wel uiteengezet dat ook een te kwader trouw ingediende kennisgeving van een belangrijke wijziging als niet‑belangrijk zou kunnen leiden tot stilzwijgende goedkeuring.
65. Keritaly moest in feite weten dat een verhoging van de omstreden grenswaarde niet zomaar mogelijk was en ook niet als een niet‑belangrijke wijziging kon worden aanvaard. Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing had de onderneming in de oorspronkelijke vergunningsprocedure zelf voorgesteld de grenswaarde te verlagen tot de vastgestelde waarde, om aan een milieueffectbeoordeling te ontkomen. Keritaly wist bijgevolg dat de Provincia di Mantova van mening was dat de hogere grenswaarde het risico van aanzienlijke nadelige milieueffecten met zich meebracht.
66. In deze situatie lijkt de indiening van een verzoek tot verhoging van de grenswaarde in de vorm van een kennisgeving van een niet‑belangrijke wijziging al misbruik op te leveren (venire contra factum proprium).
67. Dat geldt temeer omdat de installatie, gezien de meetresultaten van 27 februari 2023 en het verzoek tot verhoging van de grenswaarde, blijkbaar niet zodanig is ontworpen dat zij met inachtneming van de vastgestelde grenswaarde kan worden geëxploiteerd. In deze situatie zou Keritaly op grond van artikel 8, lid 2, onder b), van de richtlijn inzake industriële emissies en de omzetting daarvan in artikel 29 decies van d.lgs. nr. 152/2006 verplicht zijn geweest om zo snel mogelijk te voldoen aan de grenswaarde.(23) Indien de overschrijding van de grenswaarde een direct gevaar voor de menselijke gezondheid opleverde of onmiddellijke en significante nadelige gevolgen voor het milieu dreigde te hebben, had de exploitatie van de installatie zelfs moeten worden opgeschort.(24)
V. Conclusie
68. Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging het verzoek om een prejudiciële beslissing te beantwoorden als volgt:
„Artikel 20, lid 2, van richtlijn 2010/75/EU inzake industriële emissies (geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging)
moet aldus worden uitgelegd dat
het zich verzet tegen de stilzwijgende goedkeuring van een belangrijke wijziging van een installatie waarvoor krachtens de richtlijn een vergunning vereist is.”
1 Oorspronkelijke taal: Duits.
2 Artikel 16 bis, lid 6, van richtlijn (EU) 2018/2001 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen (PB 2018, L 328, blz. 82), zoals gewijzigd bij richtlijn (EU) 2023/2413 van het Europees Parlement en de Raad van 18 oktober 2023 (PB L, 2023/2413), alsmede deel II van de bijlage bij het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake het versnellen van milieubeoordelingen [COM(2025) 984 final].
3 Richtlijn 2010/75/EU van het Europees Parlement en de Raad van 24 november 2010 inzake industriële emissies (geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging) (PB 2010, L 334, blz. 17).
4 Zie arrest van 2 juni 2022, FCC Českárepublika (C‑43/21, EU:C:2022:425, punt 44).
5 Zie wat betreft het op vergelijkbare wijze geformuleerde artikel 10 bis van richtlijn 85/337/EEG van de Raad van 27 juni 1985 betreffende de milieu‑effectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten (PB 1985, L 175, blz. 40), zoals gewijzigd bij richtlijn 2003/35/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 mei 2003 (PB 2003, L 156, blz. 17) het arrest van 12 mei 2011, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein‑Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, punt 42).
6 Zie arresten van 7 november 2019, Flausch e.a. (C‑280/18, EU:C:2019:928, punten 54‑59), en 16 april 2026, Drumakilla (C-58/24, EU:C:2019:300, punten 45 en 46). Zie ook de vaststellingen en aanbevelingen van het comité van toezicht op de naleving van het Verdrag van Aarhus van 22 september 2021, Breakell/Verenigd Koninkrijk (Nelson Hospital site) [ACCC/C/2015/131 (nr. 129)].
7 Arrest van 25 juni 2024, Ilva e.a. (C‑626/22, EU:C:2024:542, punt 69).
8 Arrest van 25 juni 2024, Ilva e.a. (C‑626/22, EU:C:2024:542, punt 67).
9 Arrest van 25 juni 2024, Ilva e.a. (C‑626/22, EU:C:2024:542, punt 71).
10 Zie in die zin arrest van 2 juni 2022, FCC Česká republika (C‑43/21, EU:C:2022:425, punten 40 en 41).
11 Arrest van 11 december 1973, Lorenz (120/73, EU:C:1973:152, punten 4 en 5).
12 Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad van 13 juli 2015 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB 2015, L 248, blz. 9).
13 Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad van 20 januari 2004 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (PB 2004, L 24, blz. 1).
14 Richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36).
15 Artikel 90 van verordening nr. 31 (EEG), nr. 11 (EGA), tot vaststelling van het statuut van de ambtenaren en de regeling welke van toepassing is op de andere personeelsleden van de Europese Economische Gemeenschap en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (PB 1962, P 45, blz. 1385), zoals laatstelijk gewijzigd bij de aanpassing van het pensioenbijdragepercentage van de ambtenaren en andere personeelsleden van de Europese Unie met ingang van 1 juli 2025 (PB C, C/2025/6569).
16 Artikel 7, lid 4, en artikel 8, lid 3, van verordening (EG) nr. 1049/2001 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2001 inzake de toegang van het publiek tot documenten van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie (PB 2001, L 145, blz. 43).
17 Zie mijn conclusie in de zaak Housieaux (C‑186/04, EU:C:2005:70, punten 31‑37).
18 Verordening (EG) nr. 1013/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 14 juni 2006 betreffende de overbrenging van afvalstoffen (PB 2006, L 190, blz. 1).
19 Aangehaald in voetnoot 2.
20 Aangehaald in voetnoot 2.
21 Zaak C‑596/25, Sonifer.
22 Zie punt 37 hierboven.
23 Arrest van 25 juni 2024, Ilva e.a. (C‑626/22, EU:C:2024:542, punt 127).
24 Arrest van 25 juni 2024, Ilva e.a. (C‑626/22, EU:C:2024:542, punt 128).