SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla)
15 ta’ Lulju 2021 (*)
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Politika soċjali – Ugwaljanza fit-trattament fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol – Direttiva 2000/78/KE – Projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabbiltà – Artikolu 2(2)(a) – Artikolu 4(1) – Artikolu 5 – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi rekwiżiti fil-qasam tal-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjali tal-ħabs – Nuqqas ta’ osservanza tal-limiti ta’ perċezzjoni ta’ ħoss minimi rikjesti – Impossibbiltà assoluta ta’ żamma fis-servizz”
Fil-Kawża C‑795/19,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l‑Artikolu 267 TFUE, imressqa mir-Riigikohus (il-Qorti Suprema, l-Estonja), permezz ta’ deċiżjoni tal‑24 ta’ Ottubru 2019, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fid‑29 ta’ Ottubru 2019, fil-proċedura
XX
vs
Tartu Vangla,
fil-preżenza ta’:
Justiitsminister,
Tervise‑ ja tööminister,
Õiguskantsler,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (It-Tieni Awla),
komposta minn A. Arabadjiev, President tal-Awla, A. Kumin, T. von Danwitz (Relatur), P. G. Xuereb u I. Ziemele, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: H. Saugmandsgaard Øe,
Reġistratur: A. Calot Escobar,
wara li rat il-proċedura bil-miktub,
wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
– għal XX, minn K. Hanni, vandeadvokaat,
– għall-Õiguskantsler, minn O. Koppel,
– għall-Gvern Elleniku, minn E.‑M. Mamouna, A. Magrippi u A. Dimitrakopoulou, bħala aġenti,
– għall-Kummissjoni Ewropea, minn D. Martin u E. Randvere, bħala aġenti,
wara li semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tal‑25 ta’ Novembru 2020,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1 It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 2(2) u l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE tas‑27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79).
2 Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn XX u t-Tartu Vangla (il-ħabs ta’ Tartu, l-Estonja) wara d-deċiżjoni tad-Direttur ta’ dan tal-aħħar li jkeċċi lil XX għan-nuqqas ta’ osservanza tar-rekwiżiti fil-qasam tal-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjali tal-ħabs.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3 Il-premessi 16, 17, 18, 20, 21 u 23 tad-Direttiva 2000/78 jistabbilixxu:
“(16) Il-provvediment ta’ miżuri biex jakkommodaw il-bżonnijiet ta’ persuna b’diżabilità fuq post tax-xogħol għandha rwol importanti fil-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni minħabba dizabilità.
[…]
(18) Din id-Direttiva ma teħtieġx, b’mod partikolari, illi l-forzi armati u l-pulizija, is-servizz tal-ħabsijiet jew ta’ l-emerġenza jirreklutaw jew iżommu fl-impjieg persuni li ma jkollhomx il-kapaċità rikjesta biex jaqdu l-funzjonijiet kollha li huma jistgħu jkunu mitluba illi jwettqu fir-rigward ta’ l-għan leġittimu li tinżamm il-kapaċità operattiva ta’ dawn is-servizzi.
[…]
(20) Għandhom jiġu pprovduti miżuri approprjati, jiġifieri miżuri effettivi u prattiċi biex jadattaw il-post tax-xogħol għad-diżabilità, per eżempju jadattaw il-postijiet u t-tagħmir, ritmi tax-xogħol, id-distribuzzjoni tal-kompiti jew tad-dispożizzjoni ta’ riżorsi ta’ tħarrig jew integrazzjoni.
(21) Sabiex jiġi stabbilit jekk il-miżuri inkwistjoni jikkawżawx piż sproporzjonat, għandu jittieħed kont b’mod partikulari ta’ l-ispejjeż finanzjarji u ta’ natura oħra li dan jimplika, ta’ l-iskala u r-riżorsi finanzjarji ta’ l-organizzazzjoni jew l-intrapriża u l-possibilità li jiġu ottenuti fondi pubbliċi jew assistenza oħra.
[…]
(23) F’ċirkostanzi limitati ħafna, differenza ta’ trattament tista’ tkun ġustifikata fejn karatteristika marbuta ma’ reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali tikkostitwixxi rekwiżit professjonali essenzjali u determinanti, meta l-objettiv huwa leġittimu u l-ħtieġa proporzjonata. Dawn iċ-ċirkostanzi għandhom jiġu inklużi fl-informazzjoni mogħtija mill-Istati Membri lill-Kummissjoni.”
4 Skont l-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva, intitolat “Skop”:
“L-iskop ta’ din id-Direttiva huwa li tniżżel [tistabbilixxi] parametru ġenerali biex tikkumbatti diskriminazzjoni fuq bażi ta’ reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali f’dak li għandu x’jaqsam ma’ l-impjieg u x-xogħol, bi skop li timplimenta fl-Istati Membri il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament.”
5 L-Artikolu 2 tal-imsemmija direttiva, intitolat “Il-kunċett ta’ diskriminazzjoni”, jipprevedi:
“1. Għall-iskop ta’ din id-Direttiva, ‘il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament’ għandu jfisser li m’għandux ikun hemm diskriminazzjoni diretta jew indiretta għall-ebda raġuni msemmija fl-Artikolu 1.
2. Għall-finijiet tal-paragrafu 1:
a) għandu jitqies li jkun hemm diskriminazzjoni diretta meta persuna tiġi trattata b’mod inqas favorevoli milli kienet tiġi trattata oħra f’sitwazzjoni simili, għar-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1;
[…]
5. Din id-Direttiva m’għandhiex tippreġudika dawk il-miżuri stabbiliti bil-liġi nazzjonali li, f’soċjetà demokratika, huma neċessarji għas-sigurtà pubblika, għall-ordni pubbliku u għall-prevenzjoni ta’ offiżi kriminali, għall-protezzjoni tas-saħħa u għall-protezzjoni tad-drittijiet u l-libertajiet ta’ oħrajn.”
6 L-Artikolu 3 ta’ din l-istess direttiva, intitolat “Il-kamp ta’ applikazzjoni”, huwa, fil-paragrafu 1 tiegħu, ifformulat kif ġej:
“1. Fil-limiti tal-kompetenzi konferiti lill-[Unjoni Ewropea], din id-Direttiva għandha tapplika għall-persuni kollha, kemm fis-settur pubbliku kif ukoll f’dak privat, inklużi korpi pubbliċi, f’dak li jirrigwarda:
a) il-kondizzjonijiet għall-aċċess għall-impjieg, għal xogħol ta’ min jaħdem għal rasu u għal xogħol ieħor, inklużi l-kriterji ta’ għażla u l-kondizzjonijiet ta’ reklutaġġ, ikun xi jkun il-qasam ta’ attività u fil-livelli kollha tal-ġerarkija professjonali, inkluża l-promozzjoni;
[…]
ċ) il-kundizzjonijiet għall-impjieg u tax-xogħol, inklużi sensji u paga;
[…]”
7 L-Artikolu 4 tad-Direttiva 2000/78, intitolat “Il-ħtiġiet tax-xogħol”, jipprevedi, fil-paragrafu (1) tiegħu:
“Minkejja l-Artikolu 2(1) u (2), l-Istati Membri jistgħu jipprovdu li differenza ta’ trattament li hija bbażata fuq karatteristika relatata ma’ kwalunkwe bażi msemmija fl-Artikolu 1 m’għandhiex tikkostitwixxi diskriminazzjoni meta, minħabba n-natura ta’ attivitajiet partikulari tax-xogħol ikkonċernati jew il-kuntest li fihom jitwettqu, din il-karatteristika tikkostitwixxi ħtieġa ġenwina u determinanti tax-xogħol, sakemm l-għan ikun leġittimu u proporzjonat.”
8 L-Artikolu 5 ta’ din id-direttiva, intitolat “Akkomodazzjoni [Arranġamenti] raġjonevoli għal persuni b’dizabilità”, jiddisponi:
“Sabiex tiġi garantita konformità mal-prinċipju ta’ l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward ta’ persuni b’diżabilitajiet, għandha tiġi provduta akkomodazzjoni raġonevoli. Dan ifisser li dawk li jħaddmu għandhom jieħdu mizuri approprjati, meta meħtieġa f’każ partikulari, biex jippermettu persuna b’diżabilità li jkollha aċċess għal, u tipparteċipa fil-, jew tavvanza fl-impjieg, jew titħarreġ, sakemm dawn il-miżuri ma jimponux piż sproporzjonat fuq min iħaddem. Dan il-piż ma jitqiesx sproporzjonat meta jiġi mnaqqas biżżejjed permezz ta’ miżuri li jkunu jeżistu fil-qafas tal-politika dwar diżabilità fl-Istat Membru ikkonċernat.”
Id-dritt Estonjan
9 L-Artikolu 146 tal-vangistusseadus (il-Liġi dwar il-Priġunerija) jipprevedi:
“(1) L-għan tal-eżami mediku tal-uffiċjal tal-ħabs huwa l-iskoperta ta’ problemi ta’ saħħa kkawżati mis-servizz, it-tnaqqis u t-tneħħija ta’ riskji għas-saħħa u l-konstatazzjoni tal-assenza ta’ problemi ta’ saħħa li jipprojbixxu lill-uffiċjal tal-ħabs milli jissodisfa l-obbligi professjonali tiegħu.
[…]
(4) Ir-regoli dwar ir-rekwiżiti u l-eżami mediku tal-uffiċjali tal-ħabs, kif ukoll ir-rekwiżiti dwar il-kontenut u l-forma taċ-ċertifikat mediku huma previsti permezz ta’ regolament tal-Gvern tar-Repubblika tal-Estonja.”
10 Il-Vabariigi Valitsuse määrus nr 12 “Vanglateenistuse ametniku tervisenõuded ja tervisekontrolli kord ning tervisetõendi sisu ja vormi nõuded” (ir-Regolament Nru 12 tal-Gvern tar-Repubblika tal-Estonja li jipprevedi r-rekwiżiti u l-eżami mediku tal-uffiċjali tal-ħabs, kif ukoll ir-rekwiżiti dwar il-kontenut u l-forma taċ-ċertifikat mediku), tat‑22 ta’ Jannar 2013 (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 12”), adottat fuq il-bażi tal-Artikolu 146(4) tal-Liġi dwar il-Priġunerija, daħal fis-seħħ fis‑26 ta’ Jannar 2013.
11 L-Artikolu 3 tal-imsemmi regolament jipprevedi:
“(1) L-akutezza tal-vista tal-uffiċjal tal-ħabs għandha tissodisfa r-rekwiżiti li ġejjin:
1) l-akutezza tal-vista b’korrezzjoni ma għandhiex tkun ta’ inqas minn 0.6 f’għajn u mhux inqas minn 0.4 fl-għajn l-oħra;
2) kamp viżwali normali, perċezzjoni normali tal-kuluri, u vista fid-dlam normali.
(2) L-uffiċjal tal-ħabs huwa awtorizzat li jilbes lentijiet tal-kuntatt u nuċċali.”
12 Skont l-Artikolu 4 tal-imsemmi regolament:
“(1) Il-livell tal-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjal tal-ħabs għandu jkun suffiċjenti sabiex jikkomunika permezz tat-telefon u sabiex jisma’ l-ħoss ta’ allarm u l-messaġġi fuq ir-radju.
(2) Waqt l-eżami mediku, it-telf fis-smigħ tal-uffiċjal tal-ħabs, ma jistax, fil-widna li permezz tagħha jisma’ l-aħjar, jaqbeż 30 dB [decibel] għall-frekwenzi bejn 500 u 2 000 Hz [Hertz] u 40 dB għall-frekwenzi bejn 3 000 u 4 000 Hz, u fil-widna li permezz tagħha jisma’ l-inqas, jaqbeż 40 dB għall-frekwenzi ta’ bejn 500 u 2 000 Hz u 60 dB għall-frekwenzi ta’ bejn 3 000 u 4 000 Hz.”
13 L-Artikolu 5 tal-imsemmi regolament jiddisponi:
“(1) Il-lista ta’ problemi tas-saħħa li jistgħu jostakolaw lill-uffiċjal tal-ħabs milli jissodisfa l-obbligi professjonali tiegħu, li għandhom jiġu osservati waqt l-evalwazzjoni tal-istat tas-saħħa tal-uffiċjal tal-ħabs, hija prevista fl-Anness 1.
(2) Il-preżenza ta’ impediment mediku assolut tipprekludi li persuna tidħol fis-servizz bħala uffiċjal tal-ħabs jew li ssegwi taħriġ sabiex jippreparaha għall-funzjoni ta’ uffiċjal tal-ħabs. […]”
14 L-Anness 1 ta’ dan l-istess regolament jipprevedi l-lista ta’ problemi tas-saħħa li jostakolaw lill-uffiċjal tal-ħabs milli jissodisfa l-obbligi professjonali tiegħu. Fost l-“impedimenti mediċi”, it-“telf tas-smigħ għal inqas mill-istandard meħtieġ”, huwa kklassifikat bħala “impediment assolut”.
Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari
15 Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali kien impjegat mill-ħabs ta’ Tartu (l-Estonja) bħala uffiċjal tal-ħabs għal kważi ħmistax‑il sena. Huwa ħadem bħala gwardjan, mit‑2 ta’ Diċembru 2002, fi ħdan it-taqsima “Detenzjoni” ta’ dan il-ħabs, u sussegwentement bħala gwardjan fi ħdan it-taqsima “Sorveljanza” tiegħu, mill‑1 ta’ Ġunju 2008. L-obbligi tiegħu ta’ servizz f’din l-aħħar pożizzjoni kienu jinkludu, fost oħrajn, is-sorveljanza, konformement mal-istruzzjonijiet, ta’ persuni taħt sorveljanza elettronika bl-għajnuna ta’ sistema ta’ monitoraġġ, kif ukoll it-trażmissjoni ta’ informazzjoni dwar dawn il-persuni, il-monitoraġġ ta’ apparat ta’ kontroll u ta’ sinjali, ir-reazzjoni u l-komunikazzjoni ta’ informazzjoni, b’mod partikolari fil-każ ta’ allarm, kif ukoll il-konstatazzjoni ta’ ksur tar-regolament intern tal-ħabs.
16 Ċertifikat mediku tal‑4 ta’ April 2017 wera li l-limitu minimu ta’ perċezzjoni tal-ħoss fil-livell tal-widna tax-xellug tar-rikorrent fil-kawża prinċipali kien jissodisfa r-rekwiżiti tar-Regolament Nru 12, filwaqt li dak tal-widna tal-lemin tiegħu kien ta’ 55 sa 75 decibel (dB) għall-frekwenzi mill-500 sa 2 000 Hertz (Hz). Skont ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, dan kien nuqqas ta’ smigħ li kien ilu jeżisti mit-tfulija.
17 Permezz ta’ deċiżjoni tat‑28 ta’ Ġunju 2017, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali tkeċċa mid-Direttur tal-ħabs ta’ Tartu, konformement mad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt Estonjan, inklużi, b’mod partikolari, tal-Artikolu 5 ta’ dan ir-regolament, minħabba n-nuqqas ta’ konformità tal-livell ta’ akutezza tas-smigħ mal-livelli ta’ perċezzjoni tas-smigħ minimi stabbiliti minn dan ir-regolament.
18 Għaldaqstant, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali ppreżenta rikors quddiem it-Tartu Halduskohus (il-Qorti Amministrattiva ta’ Tartu, l-Estonja) intiż sabiex tiġi kkonstatata n-natura illegali tad-deċiżjoni ta’ tkeċċija u sabiex jinkiseb kumpens, billi sostna li l-imsemmi Regolament Nru 12 wassal għal diskriminazzjoni minħabba diżabbiltà kuntrarja għall-põhiseadus (il-Kostituzzjoni) kif ukoll għal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar l-ugwaljanza fit-trattament. Dan ir-rikors ġie miċħud permezz ta’ sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 2017, minħabba, b’mod partikolari, li r-rekwiżit fil-qasam tal-livell minimu ta’ perċezzjoni tal-ħoss previst mir-Regolament Nru 12 ikkostitwixxa miżura neċessarja u ġġustifikata sabiex jiġi żgurat li l-uffiċjali tal-ħabs fis-servizz ikunu jistgħu jissodisfaw il-kompiti kollha tagħhom.
19 Permezz ta’ sentenza tal‑11 ta’ April 2019, it-Tartu Ringkonnakohus (il-Qorti tal-Appell ta’ Tartu, l-Estonja) laqgħet l-appell tar-rikorrent fil-kawża prinċipali, annullat din id-deċiżjoni, iddikjarat in-natura illegali tad-deċiżjoni ta’ tkeċċija u kkundannat lill-ħabs ta’ Tartu sabiex iħallsu kumpens.
20 Dik il-qorti kkunsidrat li d-dispożizzjonijiet tar-Regolament Nru 12 dwar ir-rekwiżiti fil-qasam tal-akutezza tas-smigħ kienu kuntrarji għall-prinċipju ġenerali ta’ ugwaljanza stabbilit mill-Kostituzzjoni. Skont l-imsemmija qorti, dan kien, barra minn hekk, kuntrarju għall-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi, stabbilit ukoll mill-Kostituzzjoni. Għaldaqstant, l-istess qorti ddeċidiet li ma tapplikax dawn id-dispożizzjonijiet għall-kawża li kienet adita biha. Hija ddeċidiet ukoll li tibda proċedura ġudizzjarja ta’ stħarriġ tal-kostituzzjonalità tal-imsemmija dispożizzjonijiet quddiem il-qorti tar-rinviju, ir-Riigikohus (il-Qorti Suprema, l-Estonja).
21 Din tal-aħħar tesponi li l-Justiitsminister (il-Ministru tal-Ġustizzja, l-Estonja) u l-ħabs ta’ Tartu jsostnu li r-Regolament Nru 12, b’mod iktar preċiż l-Anness 1 tiegħu, huwa konformi mal-Kostituzzjoni u li l-ħtieġa li tiġi ggarantita s-sigurtà tal-persuni u l-ordni pubbliku jiġġustifikaw il-livelli minimi ta’ perċezzjoni ta’ ħoss previsti minn dan ir-regolament, kif ukoll il-projbizzjoni tal-użu ta’ apparat tas-smigħ sabiex jissodisfa dawn ir-rekwiżiti. L-uffiċjal tal-ħabs għandu fil-fatt ikun f’pożizzjoni li jwettaq il-kompiti kollha li għalihom tħarreġ u li jagħti assistenza, jekk ikun hemm bżonn, lill-pulizija, b’tali mod li l-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjal tal-ħabs għandha tkun suffiċjenti sabiex tiggarantixxi, mingħajr l-għajnuna ta’ proteżi tas-smigħ, komunikazzjoni ċara u mingħajr riskju mal-kollegi tiegħu, fi kwalunkwe ċirkustanza.
22 Il-qorti tar-rinviju tirrileva wkoll li l-obbligu li l-persuni li għandhom diżabbiltà jiġu ttrattati bl-istess mod bħall-persuni l-oħra li jinsabu f’sitwazzjoni paragunabbli u mingħajr diskriminazzjoni jirriżulta mhux biss mill-Kostituzzjoni iżda wkoll mid-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari mill-Artikolu 21(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea u mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2000/78.
23 Fl-aħħar, il-qorti tar-rinviju tindika, billi tirreferi għas-sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2014, Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371, punti 43 sa 45), li l-għan li tiġi żgurata n-natura operattiva u l-funzjonament tajjeb tas-servizzi tal-pulizija, tal-ħabsijiet jew tal-emerġenza, jikkostitwixxi għan leġittimu, li jista’ jiġġustifika differenza fit-trattament. Madankollu, għandu jiġi eżaminat jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali imponietx rekwiżit proporzjonat fir-rigward tal-għan imfittex. Issa, la l-formulazzjoni ta’ din id-direttiva u lanqas il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ma jippermettu li jinsiltu konklużjonijiet ċari dwar dan il-punt.
24 F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-Riigikohus (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:
“Id-dispożizzjonijiet moqrija flimkien tal-Artikolu 2(2) u tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva [2000/78], għandhom jiġu interpretati fis-sens li huma jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi li t-telf ta’ smigħ taħt l-istandard mitlub jikkostitwixxi impediment assolut li jipprekludi ż-żamma fis-servizz inkwantu uffiċjal tal-ħabs, u li ma tawtorizzax l-użu ta’ mezzi korrettivi waqt li jiġi evalwat jekk ir-rekwiżiti fir-rigward tal-akutezza tas-smigħ humiex issodisfatti?”
Fuq id-domanda preliminari
25 Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 2(2) u l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi impossibbiltà assoluta li jinżamm fil-funzjonijiet tiegħu uffiċjal tal-ħabs li l-akutezza tas-smigħ tiegħu ma tissodisfax il-livelli minimi ta’ perċezzjoni ta’ ħoss stabbiliti minn din il-leġiżlazzjoni, mingħajr ma tawtorizza l-użu ta’ mezzi ta’ korrezzjoni matul l-evalwazzjoni tas-sodisfazzjon tar-rekwiżiti fil-qasam tal-akutezza tas-smigħ.
26 Qabelxejn, għandu jitfakkar li, kemm mit-titolu u mill-preambolu kif ukoll mill-kontenut u mill-għan tad-Direttiva 2000/78, jirriżulta li din hija intiża sabiex tistabbilixxi qafas ġenerali sabiex tiżgura l-ugwaljanza fit-trattament “fil-qasam tal-impjieg u tax-xogħol” lil kull persuna, billi toffrilha protezzjoni effikaċi kontra d-diskriminazzjonijiet ibbażati fuq waħda mir-raġunijiet previsti fl-Artikolu 1 tagħha, li fosthom hemm inkluża d-diżabbiltà (sentenzi tad‑19 ta’ Settembru 2018, Bedi, C‑312/17, EU:C:2018:734, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tat‑8 ta’ Ottubru 2020, Universitatea “Lucian Blaga” Sibiu et, C‑644/19, EU:C:2020:810, punt 30).
27 Fir-rigward tal-applikabbiltà ta’ din id-direttiva, fir-rigward tal-indikazzjonijiet ipprovduti mill-qorti tar-rinviju, mhux ikkontestati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-Regolament Nru 12 jikkonċerna l-kundizzjonijiet ta’ reklutaġġ u ta’ tkeċċija, fis-sens tal-Artikolu 3(1)(a) u (ċ) tal-imsemmija direttiva, ta’ uffiċjal tal-ħabs u jaqa’, għaldaqstant, fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din tal-aħħar.
28 Fir-rigward, fl-ewwel lok, tal-kwistjoni dwar jekk leġiżlazzjoni nazzjonali bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali tistabbilixxix differenza fit-trattament ibbażata fuq id-diżabbiltà, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 2(1) tad-Direttiva 2000/78, għall-finijiet ta’ din tal-aħħar, “prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament” ifisser l-assenza ta’ kwalunkwe diskriminazzjoni diretta jew indiretta, ibbażata fuq waħda mir-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1 tagħha. L-Artikolu 2(2)(a) ta’ din id-direttiva jispeċifika li għandu jitqies li jkun hemm diskriminazzjoni diretta meta persuna tiġi ttrattata b’mod inqas favorevoli milli kienet tiġi ttrattata oħra f’sitwazzjoni simili, abbażi tad-diżabbiltà.
29 F’dan il-każ, skont ir-Regolament Nru 12, b’mod partikolari l-Artikolu 4 u l-Anness 1 tiegħu, il-persuni li għandhom livell ta’ akutezza tas-smigħ imnaqqas, inqas mil-limiti ta’ perċezzjoni minimi rikjesti, ma jistgħux jiġu rreklutati jew miżmuma fis-servizz bħala uffiċjal tal-ħabs. Għaldaqstant, dawn huma ttrattati b’mod inqas favorevoli minn kif persuni oħra huma, ġew jew ser ikunu ttrattati f’sitwazzjoni paragunabbli, jiġifieri l-ħaddiema l-oħra impjegati bħala uffiċjali tal-ħabs iżda li l-livell ta’ akutezza tas-smigħ tagħhom jissodisfa dawn ir-regoli.
30 Minn dan isegwi li dan ir-regolament jintroduċi differenza fit-trattament ibbażata direttament fuq id-diżabbiltà, fis-sens tal-Artikolu 2(2)(a) tad-Direttiva 2000/78.
31 F’dak li jirrigwarda, fit-tieni lok, il-kwistjoni dwar jekk tali differenza fit-trattament tistax tiġi ġġustifikata abbażi tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78, għandu jitfakkar li, skont il-kliem stess ta’ din id-dispożizzjoni, l-Istati Membri jistgħu jipprevedu li differenza fit-trattament ibbażata fuq karatteristika marbuta ma’ waħda mir-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva ma għandhiex tikkostitwixxi diskriminazzjoni meta, minħabba n-natura ta’ attivitajiet tax-xogħol jew il-kuntest li fihom jitwettqu, din il-karatteristika tikkostitwixxi rekwiżit essenzjali u determinanti tax-xogħol, sakemm l-għan ikun leġittimu u r-rekwiżit ikun proporzjonat.
32 Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ma huwiex il-motiv li fuqu hija bbażata d-differenza fit-trattament, iżda karatteristika marbuta ma’ dan il-motiv li għandha tikkostitwixxi rekwiżit professjonali essenzjali u determinati (sentenza tal‑15 ta’ Novembru 2016, Salaberria Sorondo, C‑258/15, EU:C:2016:873, punt 33 u l-ġurisprudenza ċċitata).
33 Sa fejn jippermetti deroga mill-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni, l-Artikolu 4(1) tal-imsemmija direttiva, moqri fid-dawl tal-premessa 23 tagħha, li jirreferi għal “ċirkostanzi limitati ħafna” li fihom tali differenza fit-trattament tista’ tiġi ġġustifikata, għandu jiġi interpretat b’mod strett (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Settembru 2011, Prigge et, C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 72 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
34 F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-premessa 18 tad-Direttiva 2000/78 tippreċiża li din ma jistax ikollha bħala effett li tobbliga lis-servizzi tal-ħabs sabiex jirreklutaw jew sabiex iżommu fl-impjieg tagħhom persuni li ma għandhomx il-kapaċitajiet rikjesti sabiex jissodisfaw il-funzjonijiet kollha li huma jistgħu jintalbu jwettqu fid-dawl tal-għan leġittimu li jżommu n-natura operattiva ta’ dawn is-servizzi.
35 B’hekk, l-interess li tiġi żgurata n-natura operattiva u l-funzjonament tajjeb ta’ dawn is-servizzi jikkostitwixxi għan leġittimu fis-sens tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 (ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2014, Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371, punt 44).
36 Barra minn hekk, skont l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 2000/78, din id-direttiva ma għandhiex tippreġudika dawk il-miżuri stabbiliti bil-liġi nazzjonali li, f’soċjetà demokratika, huma neċessarji għas-sigurtà pubblika, għaż-żamma tal-ordni pubbliku u għall-prevenzjoni ta’ reati, għall-protezzjoni tas-saħħa u għall-protezzjoni tad-drittijiet u l-libertajiet ta’ oħrajn.
37 Fir-rigward tal-għan imfittex mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li, billi jipprevedi, fl-Artikolu 4 u fl-Anness 1 tiegħu, livelli ta’ perċezzjoni tas-smigħ minimi li n-nuqqas ta’ osservanza tagħhom jikkostitwixxi impediment mediku assolut għall-eżerċizzju tal-funzjonijiet ta’ uffiċjal tal-ħabs, dan ir-regolament huwa intiż sabiex jippreżerva s-sigurtà tal-persuni u l-ordni pubbliku, billi jiżgura li l-membri tal-persunal tal-ħabs jkunu fiżikament f’pożizzjoni li jwettqu l-kompiti kollha imposti fuqhom.
38 Skont l-Artikolu 4(1) tal-imsemmi regolament, l-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjal tal-ħabs għandha b’hekk tkun suffiċjenti sabiex jikkomunika bit-telefon u jisma’ l‑ħoss ta’ allarm kif ukoll messaġġi tar-radju.
39 Kif irrileva l-Avukat Ġenerali fil-punt 45 tal-konklużjonijiet tiegħu, ir-rekwiżit li wieħed ikun kapaċi jisma’ b’mod korrett u, għaldaqstant, li jissodisfa ċertu livell ta’ akutezza tas-smigħ jirriżulta mill-funzjonijiet tal-uffiċjal tal-ħabs, hekk kif deskritti mill-qorti tar-rinviju. Fil-fatt huwa espona li s-sorveljanza tal-ħabsin timplika b’mod partikolari li wieħed ikun f’pożizzjoni li jidentifika u jirreaġixxi għal problemi li jimmanifestaw ruħhom permezz ta’ ħoss, li jisma’ meta jibdew l-allarmi, li jkun tista’ jikkomunika mal-uffiċjali l-oħra permezz ta’ apparat ta’ komunikazzjoni u, b’mod partikolari, f’sitwazzjonijiet ta’ storbju jew ta’ kunflitti, possibbilment fiżiċi, f’każ ta’ ksur mill-priġunieri tar-regoli interni tal-ħabs. Barra minn hekk, minn dawn l-istess indikazzjonijiet jirriżulta li obbligu li tingħata assistenza lill-pulizija, li għalih japplikaw l-istess rekwiżiti fil-qasam tal-akutezza tas-smigħ, jista’ jiġi impost fuq kull uffiċjal tal-ħabs.
40 Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-fatt li wieħed ikollu l-kapaċitajiet fiżiċi partikolari jista’ jitqies bħala “ħtieġa ġenwina u determinanti tax-xogħol”, fis-sens tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78, għall-eżerċizzju ta’ ċerti professjonijiet bħal dawk ta’ pumpier jew ta’ uffiċjal tal-pulizija (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tat‑12 ta’ Jannar 2010, Wolf, C‑229/08, EU:C:2010:3, punt 40; tat‑13 ta’ Novembru 2014, Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371, punti 40 u 41; kif ukoll tal‑15 ta’ Novembru 2016, Salaberria Sorondo, C‑258/15, EU:C:2016:873, punt 36).
41 Għaldaqstant, minħabba n-natura tal-funzjonijiet ta’ uffiċjal tal-ħabs u tal-kundizzjonijiet tal-eżerċizzju tagħhom, il-fatt li l-akutezza tas-smigħ tiegħu għandha tissodisfa livell minimu ta’ perċezzjoni ta’ ħoss stabbilit mil-leġiżlazzjoni nazzjonali jista’ jitqies bħala “ħtieġa ġenwina u determinanti tax-xogħol”, fis-sens tal-Artikolu 4(1), għall-eżerċizzju tal-professjoni ta’ uffiċjal tal-ħabs.
42 Peress li r-Regolament Nru 12 huwa intiż sabiex jipproteġi s-sigurtà tal-persuni u l-ordni pubblika, għandu jiġi kkonstatat li dan ir-regolament għandu għanijiet leġittimi, kif jirriżulta mill-punti 36 u 37 ta’ din is-sentenza. F’dawn iċ-ċirkustanzi, għandu jiġi vverifikat ukoll jekk ir-rekwiżit previst minn dan ir-regolament, fl-Artikolu 4 tiegħu u fl-Anness 1 tiegħu, li skontu l-akutezza tas-smigħ tal-uffiċjal tal-ħabs għandha tissodisfa livelli ta’ perċezzjoni ta’ ħoss minimi, mingħajr ma jiġi awtorizzat l-użu ta’ mezzi ta’ korrezzjoni matul l-evalwazzjoni tas-sodisfazzjon ta’ dawn il-limiti minimi, u li n-nuqqas ta’ osservanza tagħhom jikkostitwixxi impediment mediku assolut għall-eżerċizzju tal-funzjonijiet tiegħu, li jtemm dawn tal-aħħar, u, għaldaqstant, li jista’ jwassal għat-tkeċċija tiegħu, huwiex proporzjonat. Konsegwentement, għandu jiġi eżaminat jekk dan ir-rekwiżit huwiex xieraq sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet u jekk dan imurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex dawn jintlaħqu (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑13 ta’ Novembru 2014, Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371, punt 45).
43 Fir-rigward, qabel kollox, tan-natura xierqa tar-rekwiżit imsemmi fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza sabiex jintlaħqu l-għanijiet segwiti mir-Regolament Nru 12, dwar iż-żamma tas-sigurtà tal-persuni u l-ordni pubbliku, jista’ jiġi aċċettat li l-iffissar ta’ limitu minimu għall-perċezzjoni ta’ ħoss għall-eżerċizzju tal-funzjonijiet ta’ uffiċjal tal-ħabs mingħajr l-użu ta’ mezzi ta’ korrezzjoni tas-smigħ jippermetti li jiġi żgurat li dan tal-aħħar ikun f’pożizzjoni li jirreaġixxi għall-allarmi ta’ ħoss jew għal eventwali aggressjoni u jista’ jagħti assistenza lill-pulizija, mingħajr ir-riskju li jkun imfixkel bil-preżenza, id-deterjorament jew it-telf ta’ apparat ta’ smigħ.
44 Madankollu, għandu jitfakkar li leġiżlazzjoni ma hijiex xierqa sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan invokat ħlief jekk hija verament tissodisfa l-intenzjoni li dan l-għan jintlaħaq b’mod koerenti u sistematiku (sentenzi tat‑12 ta’ Jannar 2010, Petersen, C‑341/08, EU:C:2010:4, punt 53 u l-ġurisprudenza ċċitata, kif ukoll tal‑21 ta’ Jannar 2021, INSS, C‑843/19, EU:C:2021:55, punt 32).
45 Issa, mill-indikazzjonijiet li jinsabu fit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li l-osservanza tal-limiti ta’ perċezzjoni tal-ħoss minimi stabbiliti mir-Regolament Nru 12 hija evalwata mingħajr possibbiltà, għall-uffiċjal tal-ħabs ikkonċernat, li juża, f’din l-okkażjoni, proteżi tas-smigħ, filwaqt li, waqt l-evalwazzjoni tal-osservanza tar-regoli li huwa jipprevedi fil-qasam tal-akutezza viżiva, l-uffiċjal jista’ jirrikorri għal mezzi ta’ korrezzjoni, bħal lentijiet tal-kuntatt jew nuċċalijiet. Issa, l-użu, it-telf jew id-deterjorament ta’ lentijiet tal-kuntatt jew ta’ nuċċalijiet, jista’ wkoll jostakola l-eżerċizzju tal-funzjonijiet tiegħu u joħloq riskji paragunabbli, għal uffiċjal tal-ħabs, għal dawk li jirriżultaw mill-użu, mit-telf jew mid-deterjorament ta’ proteżi tas-smigħ, b’mod partikolari f’sitwazzjoni ta’ kunflitt fiżiku li l-imsemmi uffiċjal ikollu quddiemu.
46 Sussegwentement, fir-rigward tan-natura neċessarja ta’ dan ir-rekwiżit sabiex jintlaħqu l-għanijiet, relatati maż-żamma tas-sigurtà tal-persuni u tal-ordni pubbliku, segwiti mir-Regolament Nru 12, għandu jitfakkar li n-nuqqas ta’ osservanza tal-limiti ta’ perċezzjoni tal-ħoss minimi stabbiliti minn dan ir-regolament jikkostitwixxi impediment mediku li jimpedixxi b’mod assolut l-eżerċizzju tal-funzjonijiet ta’ uffiċjal tal-ħabs. Dawn il-limiti minimi japplikaw fir-rigward tal-uffiċjali tal-ħabs kollha, mingħajr possibbiltà ta’ deroga, indipendentement mill-istabbiliment li fih huma assenjati jew mill-pożizzjoni li huma jokkupaw. Barra minn hekk, l-imsemmi regolament ma jippermettix evalwazzjoni individwali tal-kapaċità tal-uffiċjal tal-ħabs li jissodisfa l-funzjonijiet essenzjali ta’ din il-professjoni minkejja d-difett ta’ smigħ li għandu.
47 Issa, fost il-kompiti ta’ dawn l-uffiċjali, kif jirriżulta mill-punti 15 u 39 ta’ din is-sentenza, uħud minnhom jikkonsistu fis-sorveljanza ta’ persuni mqiegħda taħt sorveljanza elettronika bl-għajnuna ta’ sistema ta’ monitoraġġ, kif ukoll li jsegwu mezzi ta’ kontroll u ta’ sinjali, mingħajr ma jinvolvu kuntatti frekwenti mal-ħabsin. Barra minn hekk, mit-talba għal deċiżjoni preliminari jirriżulta li r-Regolament Nru 12 ma jiħux inkunsiderazzjoni l-fatt li n-nuqqas ta’ smigħ jista’ jiġi kkorreġut permezz ta’ proteżijiet tas-smigħ, li jistgħu jiġu mċekkna, użati ġewwa l-widna, jew imqiegħda taħt elmu.
48 Barra minn hekk, għandu jitfakkar li, skont l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78, moqri fid-dawl tal-premessi 20 u 21 tagħha, il-persuna li timpjega għandha tieħu l-miżuri xierqa, meta meħtieġa f’każ partikolari, sabiex jippermettu lil persuna b’diżabbiltà li jkollha aċċess għal, u teżerċita jew tavvanza f’impjieg, sakemm dawn il-miżuri ma jimponux piż sproporzjonat fuq din il-persuna li timpjega. Fil-fatt, skont il-premessa 16 ta’ din id-direttiva, l-implimentazzjoni ta’ miżuri sabiex jaqdu l-bżonnijiet ta’ persuna b’diżabbiltà fuq il-post tax-xogħol għandha rwol importanti fil-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni minħabba diżabbiltà. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li l-kunċett ta’ “arranġamenti raġonevoli” għandu jinftiehem b’mod wiesa’ billi jipprevedi t-tneħħija ta’ diversi barrieri li jostakolaw il-parteċipazzjoni sħiħa u effettiva tal-persuni b’diżabbiltà fil-ħajja professjonali fuq il-bażi tal-ugwaljanza mal-ħaddiema l-oħra. Barra minn hekk, il-premessa 20 tinkludi f’dan ir-rigward lista ta’ arranġamenti raġonevoli ta’ natura materjali, organizzattiva jew edukattiva li ma hijiex eżawrjenti (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ April 2013, HK Danmark, C‑335/11 u C‑337/11, EU:C:2013:222, punti 54 u 56).
49 Tali obbligu huwa stabbilit ukoll mill-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet tal-Persuni b’Diżabbiltà, li ġiet approvata f’isem il-Komunità Ewropea bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2010/48/KE tas‑26 ta’ Novembru 2009 (ĠU 2010, L 23, p. 35), li għandu jitfakkar li d-dispożizzjonijiet tagħha jistgħu jiġu invokati sabiex jiġu interpretati dawk tad-Direttiva 2000/78, b’tali mod li din tal-aħħar għandha, sa fejn possibbli, tiġi interpretata b’mod konformi mal-istess konvenzjoni (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Settembru 2019, Nobel Plastiques Ibérica, C‑397/18, EU:C:2019:703, punt 40).
50 F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li din id-direttiva tipprekludi tkeċċija bbażata fuq diżabbiltà li, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-obbligu li jiġu previsti arranġamenti raġonevoli għall-persuni b’diżabbiltà, ma hijiex ġustifikata minħabba l-fatt li l-persuna la hija kompetenti, la kapaċi u lanqas disponibbli sabiex taqdi l-funzjonijiet essenzjali tal-pożizzjoni tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Lulju 2006, Chacón Navas, C‑13/05, EU:C:2006:456, punt 52).
51 F’dan il-każ, kif jirriżulta mill-indikazzjonijiet li jinsabu fit-talba għal deċiżjoni preliminari, qabel ma tkeċċa, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali kien fis-servizz bħala uffiċjal tal-ħabs għal iktar minn erbatax‑il sena, għas-sodisfazzjon tas-superjuri ġerarkiċi tiegħu. Madankollu, skont dawn l-istess indikazzjonijiet, jidher li r-Regolament Nru 12 ma jippermettix lill-persuna li timpjegah twettaq, qabel it-tkeċċija tiegħu, verifiki sabiex tkun taf jekk miżuri xierqa, konformement mal-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78, kinux possibbli, bħall-użu ta’ apparat ta’ smigħ, eżenzjoni, fir-rigward tiegħu, mill-obbligu li jwettaq kompiti li jeħtieġu li jintlaħqu l-limiti minimi ta’ perċezzjoni ta’ ħoss meħtieġa jew ukoll assenjazzjoni f’pożizzjoni li ma tirrikjedix li jintlaħqu dawn il-limiti minimi, u ebda indikazzjoni ma ngħatat dwar in-natura eventwalment proporzjonata tal-piż li jkun impost b’tali miżuri.
52 B’hekk, billi jipprevedi livelli ta’ perċezzjoni tal-ħoss minimi li n-nuqqas ta’ osservanza tagħhom jikkostitwixxi impediment mediku li jipprekludi b’mod assolut l-eżerċizzju tal-funzjonijiet ta’ uffiċjal tal-ħabs, mingħajr ma jippermetti li jiġi vverifikat jekk dan l-uffiċjal huwiex f’pożizzjoni li jaqdi l-funzjonijiet tiegħu, jekk ikun il-każ wara l-adozzjoni ta’ arranġamenti raġonevoli fis-sens ta’ dan l-Artikolu 5, ir-Regolament Nru 12 jidher li impona rekwiżit li jmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħqu l-għanijiet imfittxija minn dan ir-regolament, fatt li għandu jiġi vverifikat mill-qorti tar-rinviju.
53 Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, ir-risposta għad-domanda magħmula għandha tkun li l-Artikolu 2(2)(a), l-Artikolu 4(1) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78 għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi impossibbiltà assoluta li uffiċjal tal-ħabs iżomm il-funzjonijiet tiegħu meta l-akutezza tas-smigħ tiegħu ma tissodisfax il-livelli ta’ perċezzjoni ta’ ħoss minimi stabbiliti minn din il-leġiżlazzjoni, mingħajr ma tippermetti li jiġi vverifikat jekk dan l-uffiċjal huwiex f’pożizzjoni li jwettaq l-imsemmija funzjonijiet, jekk ikun il-każ wara l-adozzjoni ta’ arranġamenti raġonevoli fis-sens ta’ dan l-Artikolu 5.
Fuq l-ispejjeż
54 Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (It-Tieni Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
L-Artikolu 2(2)(a), l-Artikolu 4(1) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva 2000/78/KE tas‑27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi impossibbiltà assoluta li uffiċjal tal-ħabs iżomm il-funzjonijiet tiegħu meta l-akutezza tas-smigħ tiegħu ma tissodisfax il-livelli ta’ perċezzjoni ta’ ħoss minimi stabbiliti minn din il-leġiżlazzjoni, mingħajr ma tippermetti li jiġi vverifikat jekk dan l-uffiċjal huwiex f’pożizzjoni li jwettaq l-imsemmija funzjonijiet, jekk ikun il-każ wara l-adozzjoni ta’ arranġamenti raġonevoli fis-sens ta’ dan l-Artikolu 5.
Firem
* Lingwa tal-kawża: l-Estonjan.