1.

Η υπό κρίση υπόθεση προέκυψε από αίτηση προδικαστικής αποφάσεως την οποία υπέβαλε το Sąd Najwyższy (Ανώτατο Δικαστήριο, Πολωνία) σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για το συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες) ( 2 ).

2.

Το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 προβλέπει ότι ο εμπορικός αντιπρόσωπος δικαιούται προμήθεια για τις εμπορικές πράξεις που συνάπτονται κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας, αν η πράξη έχει συναφθεί με τρίτο με τον οποίο ο εμπορικός αντιπρόσωπος έχει συνάψει προηγουμένως πράξεις του ίδιου είδους ώστε να τον έχει καταστήσει πελάτη. Στο εξής θα αποκαλώ την εν λόγω προμήθεια ως «προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις» ( 3 ).

3.

Το κύριο ζήτημα που τίθεται με την υπό κρίση υπόθεση είναι αν το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 πρέπει να ερμηνευθεί ως κανόνας αναγκαστικού δικαίου ή ως κανόνας ενδοτικού δικαίου και, ως εκ τούτου, αν οι συμβαλλόμενοι στη σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας δύνανται να αποκλείσουν το δικαίωμα του εμπορικού αντιπροσώπου να λάβει προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις.

4.

Το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 προβλέπει τα εξής:

«Για εμπορική πράξη που έχει συναφθεί κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπίας, ο εμπορικός αντιπρόσωπος δικαιούται προμήθεια:

5.

Το άρθρο 761, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα ( 4 ), το οποίο μεταφέρει στο πολωνικό δίκαιο το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653, προβλέπει τα εξής:

«Ο εμπορικός αντιπρόσωπος δύναται να απαιτήσει προμήθεια για συμβάσεις που έχουν συναφθεί κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας, αν αυτές συνήφθησαν χάρη στην παρέμβασή του ή με πελάτες αποκτηθέντες προηγουμένως χάρη στη διαμεσολάβηση του αντιπροσώπου για συμβάσεις του ίδιους είδους.»

6.

Σύμφωνα με την απόφαση περί παραπομπής, η Rigall Arteria Management Sp. z o.o. sp.k. (στο εξής: Rigall Arteria Management) συνήψε πλείονες συμβάσεις εμπορικής αντιπροσωπείας με την Bank Handlowy w Warszawie S.A. (στο εξής: Bank Handlowy) για την περίοδο από την 1η Ιουνίου 1999 έως τις 30 Ιουνίου 2015. Βάσει των συμβάσεων αυτών, η Rigall Arteria Management και η Bank Handlowy είχαν, αντιστοίχως, την ιδιότητα του αντιπροσώπου και του αντιπροσωπευόμενου.

7.

Η σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας αφορούσε την εκτέλεση χρηματοπιστωτικής διαμεσολάβησης, περιλαμβανομένης της διαμεσολάβησης κατά την άσκηση βοηθητικών και προωθητικών δραστηριοτήτων σχετικών με την εξυπηρέτηση και την πώληση πιστωτικών καρτών καθώς και άλλων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών προσφερόμενων από την Bank Handlowy.

8.

Η σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας όριζε τον τρόπο αμοιβής του αντιπροσώπου, η οποία υπολογιζόταν σε σχέση με τον αριθμό των συναφθεισών συμβάσεων. Στις περισσότερες περιπτώσεις επρόκειτο για συγκεκριμένο ποσό εισπραττόμενο για κάθε εκδιδόμενη πιστωτική κάρτα ή για κάθε εγκρινόμενη αίτηση δανείου. Η σύμβαση δεν όριζε άλλη μορφή αμοιβής πλην της προμήθειας για τις συμβάσεις που συνάπτονταν με την άμεση συμμετοχή του αντιπροσώπου.

9.

Η Bank Handlowy κατήγγειλε τη σύμβαση εμπορικής αντιπροσωπείας στις 17 Δεκεμβρίου 2014. Στη συνέχεια, η Rigall Arteria Management ζήτησε από την Bank Handlowy την παροχή πληροφοριών σχετικά με την προμήθεια που οφειλόταν για την περίοδο από την 1η Ιουνίου 1999 έως τις 31 Ιανουαρίου 2015.

10.

Η Bank Handlowy αρνήθηκε να παράσχει τις εν λόγω πληροφορίες προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, ότι οι παρασχεθείσες έως τότε πληροφορίες στον αντιπρόσωπο καθιστούσαν δυνατό τον υπολογισμό της συνολικής οφειλόμενης αμοιβής βάσει των συναφθεισών συμβάσεων εμπορικής αντιπροσωπείας και ότι, συνεπώς, δεν υπήρχε λόγος για την παροχή περαιτέρω πληροφοριών. Η Rigall Arteria Management ζήτησε από το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία) να της γνωστοποιηθούν πληροφορίες σχετικά με τις συμβάσεις που είχε συνάψει η Bank Handlowy με πελάτες που απέκτησε προηγουμένως χάρη στη διαμεσολάβηση του αντιπροσώπου.

11.

Με απόφαση της 20ής Ιουνίου 2016, το Sąd Okręgowy w Warszawie (περιφερειακό δικαστήριο Βαρσοβίας) απέρριψε την αγωγή. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι από τους όρους της σύμβασης που είχε συναφθεί μεταξύ των μερών δεν προέκυπτε ότι ο αντιπρόσωπος είχε δικαίωμα να ζητήσει προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις.

12.

Με απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2018, το Sąd Apelacyjny w Warszawie (εφετείο Βαρσοβίας, Πολωνία) απέρριψε την έφεση της Rigall Arteria Management. Ειδικότερα, το εφετείο έκρινε ότι η προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις, για την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 761, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, το οποίο θέτει σε εφαρμογή το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, έχει χαρακτήρα ενδοτικού δικαίου, στοιχείο το οποίο παρέχει στα συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας τη δυνατότητα διαφορετικής ρυθμίσεως του εν λόγω ζητήματος. Κατά το εφετείο, από τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης προκύπτει ότι οι διάδικοι απέκλεισαν σιωπηρώς το δικαίωμα του αντιπροσώπου να λάβει την επίμαχη προμήθεια. Τούτο προκύπτει τόσο από το γεγονός ότι το κείμενο της συμβάσεως δεν περιλάμβανε αναφορά σε τέτοια μορφή προμήθειας όσο και από τη συμπεριφορά των μερών κατά τη διάρκεια της εκτέλεσής της.

13.

Η Rigall Arteria Management άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση. Προς στήριξη της αναίρεσης, η Rigall Arteria Management προβάλλει παράβαση του άρθρου 761, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα, όπως ερμηνεύθηκε σε συνδυασμό με το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, καθόσον η διάταξη αυτή χαρακτηρίστηκε ως ενδοτικού δικαίου.

14.

Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι δεν έχει διευκρινιστεί μέχρι σήμερα το ζήτημα της δυνατότητας που προβλέπει το πολωνικό δίκαιο να τροποποιηθεί συμβατικά ή να αποκλειστεί το δικαίωμα του εμπορικού αντιπροσώπου να λάβει προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις. Δεδομένου ότι το εφαρμοστέο πολωνικό δίκαιο μετέφερε στην εσωτερική έννομη τάξη την οδηγία 86/653, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ερμηνεία του εν λόγω δικαίου εξαρτάται από την ερμηνεία του κατά πόσον το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής συνιστά κανόνα αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου.

15.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Sąd Najwyższy (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Έχει το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της [οδηγίας 86/653], ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του γράμματος και του σκοπού του, την έννοια ότι παρέχει σε ανεξάρτητο εμπορικό αντιπρόσωπο απόλυτο δικαίωμα να λάβει προμήθεια για σύμβαση συναφθείσα κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας με τρίτο, με τον οποίο ο αντιπρόσωπος έχει συνάψει προηγουμένως πράξεις του ίδιου είδους ώστε να τον έχει καταστήσει πελάτη, ή μήπως η σύμβαση μπορεί να αποκλείσει τη χορήγηση του δικαιώματος αυτού;»

16.

Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η Rigall Arteria Management, η Bank Handlowy, η Γερμανική, η Ιταλική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στις 23 Μαρτίου 2022 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία η Rigall Arteria Management, η Bank Handlowy, η Γερμανική και η Πολωνική Κυβέρνηση καθώς και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.

17.

Η οδηγία 86/653 αποτελεί ένα κατ’ εξαίρεση νομοθέτημα της Ένωσης, στον βαθμό που ρυθμίζει συμβάσεις μεταξύ επιχειρήσεων. Εφαρμόζεται στις συμβάσεις εμπορικής αντιπροσωπείας ( 5 ) που συνάπτονται μεταξύ του εμπορικού αντιπροσώπου και του αντιπροσωπευόμενου, οι οποίοι ενεργούν αμφότεροι ως ανεξάρτητοι επιχειρηματίες ( 6 ). Η οδηγία 86/653 εφαρμόζεται αποκλειστικά σε τέτοιες συμβάσεις στις οποίες οι δραστηριότητες του εμπορικού αντιπροσώπου παρέχονται έναντι αμοιβής ( 7 ). Εναρμονίζει ορισμένες μόνο πτυχές των σχέσεων μεταξύ των εμπορικών αντιπροσώπων και των αντιπροσωπευόμενων, και ειδικότερα τα θεμελιώδη αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις των συμβαλλομένων (κεφάλαιο ΙΙ), τις αποδοχές των εμπορικών αντιπροσώπων (κεφάλαιο ΙΙΙ) καθώς και τη σύναψη και λήξη της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας (κεφάλαιο IV). Το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο ΙΙΙ (άρθρα 6 έως 12) αυτής.

18.

Υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 86/653 εκδόθηκε στη δεκαετία του 1980 στηριζόμενη σε νομικές βάσεις της εσωτερικής αγοράς οι οποίες απαιτούσαν ομοφωνία ( 8 ), κατόπιν μακροχρόνιων και πολύπλοκων διαπραγματεύσεων, με ορισμένα κράτη μέλη να αντιτίθενται στην ανάγκη μιας τέτοιας οδηγίας στο σύνολό της ( 9 ). Έτσι, τελικά, αποτέλεσε το προϊόν συμβιβασμών μεταξύ κρατών μελών με πολύ διαφορετικές φιλοσοφίες όσον αφορά τη ρύθμιση των συμβάσεων εν γένει, και ειδικότερα των συμβάσεων εμπορικής αντιπροσωπείας.

19.

Επομένως, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το Δικαστήριο έχει κληθεί επανειλημμένως να ερμηνεύσει διάφορες διατάξεις της οδηγίας 86/653 ( 10 ). Ωστόσο, είναι η πρώτη φορά που ζητείται από το Δικαστήριο να διευκρινίσει τη φύση του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ.

20.

Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το κατά το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 δικαίωμα ενός εμπορικού αντιπροσώπου να λάβει προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις μπορεί να τροποποιηθεί ή να αποκλειστεί από τα μέρη της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας.

21.

Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, θα εξετάσω αρχικώς το ζήτημα της αρμοδιότητας του Δικαστηρίου να αποφανθεί επί του προδικαστικού ερωτήματος υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης (A). Στη συνέχεια, θα υπεισέλθω στην ουσιαστική εξέταση της υπόθεσης (B), εκθέτοντας ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με τη διάκριση μεταξύ κανόνων αναγκαστικού και κανόνων ενδοτικού δικαίου, οι οποίοι διέπουν τις συμβάσεις εν γένει (Β.1), πριν εξετάσω το ζήτημα της ερμηνείας του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ της οδηγίας 86/653 (Β.2).

22.

Βάσει της ανάλυσης αυτής, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί προδικαστικώς στην υπό κρίση υπόθεση και ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 πρέπει να ερμηνευθεί ως κανόνας ενδοτικού δικαίου, ο οποίος επιτρέπει στα συμβαλλόμενα μέρη να τροποποιήσουν ή να αποκλείσουν την εφαρμογή του.

23.

Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 86/653 αυτή εφαρμόζεται στους εμπορικούς αντιπροσώπους των οποίων η δραστηριότητα συνίσταται, ιδίως, στη διαπραγμάτευση ή στη σύναψη συμβάσεων «πώλησης ή αγοράς εμπορευμάτων». Εντούτοις, όπως προκύπτει από το σημείο 7 των παρουσών προτάσεων, η περίπτωση της κύριας δίκης δεν αφορά την πώληση εμπορευμάτων, αλλά την πώληση (χρηματοοικονομικών) υπηρεσιών. Επομένως, θα μπορούσε να τεθεί το ερώτημα αν το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί προδικαστικώς στην υπό κρίση υπόθεση ( 11 ), δεδομένου ότι η οδηγία 86/653 δεν έχει εφαρμογή στα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης ( 12 ).

24.

Εντούτοις, όπως επισήμαναν η Rigall Arteria Management, η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, φαίνεται ότι η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου να απαντήσει στο ερώτημα που υποβλήθηκε στην υπό κρίση υπόθεση μπορεί να θεμελιωθεί στην απόφαση Dzodzi ( 13 ).

25.

Κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας αυτής, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι, όταν εθνική νομοθεσία για τη μεταφορά της οδηγίας 86/653 στην εσωτερική έννομη τάξη υιοθετεί ενιαία λύση για όλα τα είδη συμβάσεων εμπορικής αντιπροσωπείας, είναι αρμόδιο να ερμηνεύσει την οδηγία αυτή ακόμη και αν η διαφορά απορρέει από κατάσταση που αφορά υπηρεσίες και όχι εμπορεύματα. Η θεμελίωση της αρμοδιότητας σε τέτοιες περιπτώσεις θεωρείται ότι είναι προς το συμφέρον της έννομης τάξης της Ένωσης, προκειμένου να αποφεύγονται στο μέλλον αποκλίσεις ως προς την ερμηνεία ( 14 ).

26.

Εξάλλου, όπως έχει υπογραμμίσει το Δικαστήριο σε πρόσφατη νομολογία εκτός του πλαισίου της οδηγίας 86/653, η ερμηνεία από το Δικαστήριο διατάξεων του δικαίου της Ένωσης σε καταστάσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους δικαιολογείται όταν το εθνικό δίκαιο προβλέπει την εφαρμογή των διατάξεων αυτών σε τέτοιες καταστάσεις ευθέως και ανεπιφύλακτα, προκειμένου να εξασφαλίζεται ομοιόμορφη αντιμετώπιση τόσο των εν λόγω καταστάσεων όσο και εκείνων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των ως άνω διατάξεων ( 15 ).

27.

Εν προκειμένω, από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο απαντώντας σε αίτηση παροχής πληροφοριών του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, κατά τη μεταφορά της οδηγίας 86/653 στην εσωτερική έννομη τάξη (και συγκεκριμένα στον αστικό κώδικα), ο Πολωνός νομοθέτης εξέφρασε την πρόθεσή του να ρυθμίσει ομοιόμορφα τις συμβάσεις εμπορικής αντιπροσωπείας που αφορούν εμπορεύματα και υπηρεσίες όσον αφορά την εφαρμογή των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.

28.

Συνεπώς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι το πολωνικό δίκαιο κατέστησε το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ευθέως και ανεπιφύλακτα εφαρμοστέο στην περίπτωση της κύριας δίκης και ότι είναι προς το συμφέρον της έννομης τάξης της Ένωσης να αποφανθεί το Δικαστήριο επί της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο.

29.

Ως εκ τούτου, φρονώ ότι το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί προδικαστικώς στην υπό κρίση υπόθεση.

30.

Τα δίκαια των συμβάσεων των κρατών μελών διακρίνουν μεταξύ κανόνων αναγκαστικού δικαίου και κανόνων ενδοτικού δικαίου που αφορούν τα ουσιαστικά δικαιώματα και υποχρεώσεις των συμβαλλομένων μερών ( 16 ). Εν ολίγοις, οι κανόνες αναγκαστικού δικαίου δεν παρέχουν τη δυνατότητα παρέκκλισης και, συνεπώς, δεν επιδέχονται καμία εξαίρεση εκ μέρους των μερών, ενώ οι κανόνες ενδοτικού δικαίου δεν απαιτείται να αποτελούν μέρος της σύμβασης και τα συμβαλλόμενα μέρη, εφόσον το επιθυμούν, μπορούν να ρυθμίσουν τη σχέση τους με διαφορετικό τρόπο.

31.

Επιπλέον, πολλά νομικά συστήματα αναγνωρίζουν διάφορες μορφές κανόνων αναγκαστικού και ενδοτικού δικαίου ( 17 ).

32.

Οι κανόνες αναγκαστικού δικαίου μπορούν να έχουν απόλυτα αναγκαστικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατόν τα μέρη να παρεκκλίνουν από αυτούς. Μπορούν επίσης να είναι εν μέρει αναγκαστικοί, οπότε επιδέχονται εξαιρέσεις εκ μέρους των μερών, αλλά μόνον υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Είναι δυνατόν, για παράδειγμα, να επιτρέπονται παρεκκλίσεις από εν μέρει αναγκαστικούς κανόνες, όταν αυτές είναι προς το συμφέρον του ασθενέστερου μέρους ή όταν διαφυλάσσουν τον πυρήνα του κανόνα ή συγκεκριμένες ελάχιστες απαιτήσεις που επιβάλλει ο νομοθέτης.

33.

Ομοίως, δεν υπάρχει μόνο μια μορφή κανόνα ενδοτικού δικαίου. Συνήθως, ο όρος αυτός περιλαμβάνει τους λεγόμενους προαιρετικούς ή γενικούς κανόνες. Οι εν λόγω κανόνες ενδοτικού δικαίου αποσκοπούν στην κάλυψη ορισμένων ζητημάτων τα οποία παραμένουν ανοιχτά, δεδομένου ότι τα συμβαλλόμενα μέρη έχουν αφήσει, εκουσίως ή ακουσίως, αρρύθμιστες ορισμένες πτυχές της συμβατικής τους σχέσης. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλα είδη κανόνων ενδοτικού δικαίου. Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για πρότυπους κανόνες που παρέχουν χρήσιμα στοιχεία για τη σύνταξη της σύμβασης, προσφέροντας ενδεχόμενες λύσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι συμβαλλόμενοι μπορούν να επιλύσουν ορισμένα προβλήματα. Οι πρότυποι αυτοί κανόνες φαίνεται να εμπίπτουν σε δύο τουλάχιστον κατηγορίες: αφενός, σε εκείνους που προσφέρουν στους συμβαλλόμενους έναν κατάλογο επιλογών χωρίς να αποκλείουν άλλες (τους οποίους θα χαρακτηρίσω ως πρότυπους κανόνες ενδοτικού δικαίου ανοικτών επιλογών) και, αφετέρου, σε εκείνους που περιορίζουν τους συμβαλλομένους μόνο στις επιλογές που καθορίζονται ειδικά στον ως άνω κατάλογο.

34.

Τέλος, επισημαίνεται ότι οι εθνικές νομοθεσίες περί συμβάσεων χρησιμοποιούν διαφορετικές τεχνικές για τον χαρακτηρισμό συγκεκριμένων κανόνων ως διατάξεων αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου και του είδους τους. Συχνά, οι εν λόγω νομοθεσίες σιωπούν ως προς τη νομική φύση συγκεκριμένου κανόνα και απόκειται στον δικαστή να κρίνει επί του ζητήματος αυτού.

35.

Η οδηγία 86/653 δεν αποτελεί εξαίρεση από την ανωτέρω περιγραφή. Περιέχει κανόνες αναγκαστικού και ενδοτικού δικαίου διαφόρων ειδών και χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές όσον αφορά τον χαρακτηρισμό τους ( 18 ).

36.

Όσον αφορά τους κανόνες αναγκαστικού δικαίου, ορισμένες διατάξεις της οδηγίας 86/653 προβλέπουν ρητώς ότι δεν επιτρέπεται καμία παρέκκλιση εκ μέρους των συμβαλλομένων μερών ( 19 ). Ορισμένες διατάξεις έχουν όμως χαρακτήρα εν μέρει αναγκαστικού δικαίου. Είτε επιβάλλουν ελάχιστους κανόνες από τους οποίους οι συμβαλλόμενοι δεν μπορούν να παρεκκλίνουν ( 20 ) είτε παρέχουν τη δυνατότητα παρέκκλισης, αλλά μόνον εφόσον αυτό δεν αποβαίνει εις βάρος του εμπορικού αντιπροσώπου ( 21 ). Ορισμένες παρεκκλίσεις επιτρέπονται μόνο μετά τη λήξη της σύμβασης και, επομένως, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προγενέστερης συμφωνίας ( 22 ).

37.

Όσον αφορά τους κανόνες ενδοτικού δικαίου, ορισμένες διατάξεις της οδηγίας 86/653 προβλέπουν ρητώς ότι οι κανόνες της οικείας διάταξης είναι γενικοί κανόνες που ισχύουν κατ’ αρχήν, ελλείψει συμφωνίας μεταξύ των συμβαλλομένων επί του θέματος ( 23 ).

38.

Τέλος, ορισμένες διατάξεις της οδηγίας 86/653 σιωπούν όσον αφορά τον αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου χαρακτήρα τους ( 24 ). Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οικείας οδηγίας, του οποίου η ερμηνεία ζητείται στην υπό κρίση υπόθεση. Πράγματι, η οδηγία 86/653 σιωπά ως προς τη φύση του άρθρου 7 στο σύνολό του.

39.

Υπενθυμίζεται ότι το ερώτημα που τίθεται εν προκειμένω είναι αν επιτρέπεται τα συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης αντιπροσωπείας να αποκλείσουν συμβατικώς την εφαρμογή του κανόνα του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, ο οποίος παρέχει στον εμπορικό αντιπρόσωπο το δικαίωμα να λαμβάνει προμήθεια για επαναλαμβανόμενες πράξεις.

40.

Μολονότι δεν προσδιορίζεται ρητώς ο αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου χαρακτήρας του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, φρονώ ότι πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα στα οποία η απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου δύναται να συναχθεί από το γράμμα της διάταξης της οποίας η ερμηνεία ζητείται.

41.

Όπως προκύπτει από το σημείο 4 των παρουσών προτάσεων, το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 προβλέπει ότι, κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας, ο εμπορικός αντιπρόσωπος δικαιούται προμήθεια:

42.

Από τη χρήση του συνδέσμου «ή» στη διάταξη αυτή δύναται να συναχθεί ότι ένας εμπορικός αντιπρόσωπος μπορεί να λάβει κάποια από τις προμήθειες του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 86/653 ( 26 ).

43.

Κατ’ εμέ, οι λέξεις δεν έχουν καμία σημασία εκτός του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται. Από το γράμμα του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, το οποίο, επομένως, δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκομμένο από το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας αυτής, προκύπτει ότι η διάταξη αυτή περιέχει πρότυπο κανόνα ενδοτικού δικαίου ανοικτών επιλογών (βλ. σημείο 33 των παρουσών προτάσεων).

44.

Συνεπώς, φρονώ ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 προσφέρει στα μέρη επιλογές στις οποίες μπορούν να προβούν κατά τη σύναψη της σύμβασης. Οι δύο απαριθμούμενες λύσεις ενδεχομένως να έχουν επιλεγεί από τον νομοθέτη της Ένωσης ως οι συνηθέστεροι τρόποι με τους οποίους συμφωνούνται προμήθειες στην περίπτωση συμβάσεων αντιπροσωπείας ( 27 ). Η επιλογή μεταξύ των λύσεων αυτών εξοικονομεί στα μέρη το κόστος συναλλαγής, το οποίο προκύπτει κατά τη διαπραγμάτευση των συμβάσεων ( 28 ). Εντούτοις, τα μέρη δεν δεσμεύονται από τους πρότυπους αυτούς κανόνες, αλλά μπορούν να επιλέξουν ελεύθερα διαφορετική λύση.

45.

Δεδομένου ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 απλώς παρέχει στους συμβαλλομένους επιλογές, η διάταξη αυτή όχι μόνον δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κανόνας αναγκαστικού δικαίου, αλλά δεν μπορεί να ερμηνευθεί και ως γενικός κανόνας ενδοτικού δικαίου. Και τούτο διότι δεν περιέχει ενιαίο κανόνα που να ρυθμίζει το δικαίωμα του εμπορικού αντιπροσώπου για προμήθεια, ο οποίος θα μπορούσε να χρησιμεύσει για την κάλυψη κενού στη σύμβαση, αν τα μέρη παρέλειψαν να το ρυθμίσουν ( 29 ). Αντιθέτως, προσφέρει μια δυνατότητα επιλογής. Ο διαχωρισμός των στοιχείων αʹ και βʹ του άρθρου 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 με τον σύνδεσμο «ή» καθιστά αδύνατη την προσφυγή των μερών της σύμβασης αντιπροσωπείας ή του δικαστηρίου που θα επιληφθεί της μεταξύ τους διαφοράς στην οικεία διάταξη, χωρίς να έχει προηγηθεί η επιλογή μεταξύ των λύσεων που αυτή προσφέρει.

46.

Βεβαίως, ο σύνδεσμος «ή» μπορεί ενίοτε να νοηθεί ως «και» ( 30 ). Αυτό, ωστόσο, δεν θα είχε νόημα στην περίπτωση του άρθρου 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653. Από το γράμμα του στοιχείου βʹ προκύπτει ότι αυτό που περιγράφεται στο στοιχείο αʹ έχει ήδη συμβεί: η πράξη έχει συναφθεί χάρη στην άμεση παρέμβαση του εμπορικού αντιπροσώπου. Μολονότι είναι δυνατόν ένας εμπορικός αντιπρόσωπος να λάβει μόνον την προμήθεια βάσει του στοιχείου αʹ, θα ήταν δύσκολο (αν όχι αδύνατο), ένας εμπορικός αντιπρόσωπος να λάβει την προμήθεια αποκλειστικά βάσει του στοιχείου βʹ για τους πελάτες τους οποίους ο αντιπρόσωπος κατέστησε προηγουμένως πελάτες για τον αντιπροσωπευόμενο, χωρίς να συνάγεται προμήθεια για τις πράξεις που έχει συνάψει με τους πελάτες αυτούς χάρη στην άμεση παρέμβαση του αντιπροσώπου βάσει του στοιχείου αʹ. Αν ο νομοθέτης της Ένωσης είχε την πρόθεση να θεμελιώσει το δικαίωμα προμήθειας στο στοιχείο βʹ, το οποίο συνεπάγεται επίσης την προμήθεια βάσει του στοιχείου αʹ, η χρησιμοποίηση δύο προτάσεων που χωρίζονται με τον σύνδεσμο «ή», θα ήταν παράξενη.

47.

Συνεπώς, για να ερμηνευθεί το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 ως μία και μόνη φράση, η οποία παρέχει στον εμπορικό αντιπρόσωπο το δικαίωμα να λαμβάνει προμήθεια τόσο για τις άμεσες όσο και για τις επαναλαμβανόμενες πράξεις, θα πρέπει αφενός ο σύνδεσμος «ή» να αντικατασταθεί από τον σύνδεσμο «και», και αφετέρου να παραβλεφθεί το γεγονός ότι το στοιχείο βʹ περιλαμβάνει το στοιχείο αʹ. Ωστόσο, ακόμη και τότε, μια τέτοια ερμηνεία θα μετέτρεπε το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 σε έναν ενιαίο κανόνα, χωρίς να επιλύεται το ερώτημα αν ο κανόνας αυτός είναι αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου.

48.

Μια τόσο διασταλτική ερμηνεία της επίμαχης διάταξης δεν δικαιολογείται, όπως θα καταδείξω, από συστημικούς λόγους σχετικούς με τη συμβατική ελευθερία ή με τους σκοπούς της οδηγίας 86/653, το ιστορικό θεσπίσεώς της και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο της 7 παράγραφος 1, στοιχείο βʹ ( 31 ). Με άλλα λόγια, οι άλλοι αυτοί ερμηνευτικοί λόγοι, στους οποίους θα αναφερθώ στη συνέχεια, συνηγορούν επίσης υπέρ της άποψης ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 πρέπει να ερμηνευθεί ως κανόνας ενδοτικού δικαίου.

49.

Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης πρέπει να ερμηνεύονται με γνώμονα τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του δικαίου των οποίων την τήρηση διασφαλίζει το Δικαστήριο και τα οποία έχουν πλέον κατοχυρωθεί με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) ( 32 ). Υπό το πρίσμα μιας τέτοιας συστημικής ερμηνείας, επισημαίνω κατ’ αρχάς ότι η θεώρηση του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως κανόνα ενδοτικού δικαίου είναι σύμφωνη με την αρχή της συμβατικής ελευθερίας.

50.

Η συμβατική ελευθερία, όπως προβάλλεται από την Bank Handlowy και τη Γερμανική Κυβέρνηση, συνιστά θεμελιώδη αρχή της εθνικής και της ενωσιακής έννομης τάξης. Αναγνωρίζεται στο άρθρο 16 του Χάρτη στο πλαίσιο της επιχειρηματικής ελευθερίας ( 33 ).

51.

Οι συμβάσεις αντιπροσωπείας είναι εμπορικές συμβάσεις (μεταξύ επιχειρήσεων) υπό την έννοια ότι τόσο οι εμπορικοί αντιπρόσωποι όσο και οι αντιπροσωπευόμενοι είναι επιχειρηματίες ( 34 ). Επομένως, οι σχέσεις εμπορικής αντιπροσωπείας διέπονται κατ’ αρχήν από τη συμβατική ελευθερία η οποία προστατεύει το δικαίωμα αμφοτέρων των μερών να ασκούν οικονομική δραστηριότητα. Η ελευθερία αυτή, η οποία περιλαμβάνει την αυτονομία των μερών όσον αφορά τον καθορισμό των συμβατικών ρητρών, δεν είναι απόλυτη και μπορεί να υπόκειται σε δικαιολογημένους περιορισμούς οι οποίοι πρέπει, μεταξύ άλλων, να προβλέπονται από τον νόμο και να είναι αναλογικοί, όπως απαιτεί το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη ( 35 ).

52.

Εν προκειμένω, ωστόσο, από καμία διάταξη της οδηγίας 86/653 δεν προκύπτει σαφώς ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής αποσκοπεί στον περιορισμό της συμβατικής ελευθερίας.

53.

Μολονότι η Επιτροπή υποστήριξε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι σκοποί γενικού συμφέροντος, ήτοι η προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων ως ασθενέστερου μέρους στη σύμβαση αντιπροσωπείας, συνηγορούν υπέρ του περιορισμού της συμβατικής ελευθερίας των μερών όσον αφορά την προμήθεια που προβλέπεται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, γεγονός παραμένει ότι ο δικαιολογητικός αυτός λόγος δεν προβλέπεται από το οικείο δίκαιο της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επιπλέον, τέτοιος περιορισμός δεν φαίνεται ούτε αναγκαίος ούτε πρόσφορος για την προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων σε όλες τις δυνητικές καταστάσεις, όπως θα εξηγήσω κατωτέρω (βλ. σημεία 63 και 65 των παρουσών προτάσεων).

54.

Υπό τις συνθήκες αυτές, η οδηγία 86/653 δεν παρέχει καμία νομική βάση για την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής ως κανόνα αναγκαστικού δικαίου ή εν μέρει αναγκαστικού δικαίου, δεδομένου ότι κανένας νομίμως δικαιολογημένος περιορισμός δεν επιβάλλεται, σύμφωνα με τα άρθρα 16, και 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, στη συμβατική ελευθερία των μερών όσον αφορά την ελεύθερη επιλογή του είδους της προμήθειας.

55.

Η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως κανόνα ενδοτικού δικαίου δεν έρχεται σε αντίθεση με τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία αυτή.

56.

Ενδεχομένως η εκτίμηση ότι οι εμπορικοί αντιπρόσωποι είναι τα ασθενέστερα μέρη των συμβάσεων αντιπροσωπείας να επηρέασε την επιλογή του νομοθέτη της Ένωσης να περιλάβει διατάξεις αναγκαστικού δικαίου στην οδηγία 86/653. Πλην όμως, η προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων δεν αποτελεί τον μόνο, ούτε καν τον κύριο, σκοπό της οδηγίας αυτής ( 36 ). Εν πάση περιπτώσει, το γεγονός ότι οι ανησυχίες για την ασθενέστερη θέση των εμπορικών αντιπροσώπων επηρέασαν την επιλογή ορισμένων λύσεων κατά τη διαδικασία λήψεως αποφάσεων δεν μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα, όπως προβάλλει η Επιτροπή, ότι η οδηγία 86/653 περιέχει μόνον κανόνες αναγκαστικού δικαίου που έχουν ως αντικείμενο την προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων.

57.

Από τη δεύτερη και την τρίτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 86/653 προκύπτει ότι κύριος σκοπός της είναι η δημιουργία εσωτερικής αγοράς εμπορικής αντιπροσωπείας και η εξάλειψη των εμποδίων στις διασυνοριακές δραστηριότητες των εμπορικών αντιπροσώπων και των αντιπροσωπευόμενων ( 37 ). Συναφώς, όπως επισήμανα σε προγενέστερες προτάσεις μου ( 38 ), ένδειξη της βούλησης του νομοθέτη της Ένωσης, και δη αντικειμενικώς εξακριβώσιμη κατά το δίκαιο της Ένωσης, αποτελεί η επιλογή της νομικής βάσης της επίμαχης πράξης. Η οδηγία 86/653 εκδόθηκε επί των νομικών βάσεων της εσωτερικής αγοράς (βλ. σημείο 18 των παρουσών προτάσεων). Τούτο καταδεικνύει ότι η βασική ιδέα που διαπνέει την οδηγία αυτή είναι η εξάλειψη των εμποδίων στις διασυνοριακές συμβάσεις αντιπροσωπείας ( 39 ).

58.

Ο σκοπός αυτός επιτυγχάνεται με την εξάλειψη «των διαφορών μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών», η οποία αναγνωρίζεται ως κύριο εμπόδιο στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 86/653. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε να προσφέρει στους συμβαλλόμενους σε συμβάσεις αντιπροσωπείας μια σειρά εναρμονισμένων κανόνων (αναγκαστικού δικαίου, εν μέρει αναγκαστικού δικαίου, γενικής εφαρμογής ή πρότυπων κανόνων) σε ολόκληρη την Ένωση, προκειμένου να διευκολύνει τη σύναψη διασυνοριακών συμβάσεων αντιπροσωπείας μεταξύ εμπορικών αντιπροσώπων και αντιπροσωπευόμενων σε διάφορα κράτη μέλη ( 40 ).

59.

Κατά τον καθορισμό του κατάλληλου περιεχομένου εναρμονισμένων κανόνων, η διασφάλιση της προστασίας των εμπορικών αντιπροσώπων ως ασθενέστερου μέρους στις συμβάσεις αντιπροσωπείας μπορεί, και πρέπει, να λαμβάνεται υπόψη από τον νομοθέτη της Ένωσης ( 41 ). Τούτο δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι μια τέτοια προστασία αποτελεί, ούτε ότι μπορεί να αποτελέσει, με βάση την τρέχουσα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών της, αυτοτελή σκοπό της οδηγίας 86/653 ( 42 ).

60.

Πλην όμως, η προσήκουσα προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων έχει αναγνωριστεί από το Δικαστήριο ως έννομο συμφέρον ( 43 ). Συνεπώς, η προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων συγκαταλέγεται στους σκοπούς που αναπτύχθηκαν στο σύστημα της οδηγίας 86/653.

61.

Η συνεκτίμηση της ασθενέστερης θέσης των εμπορικών αντιπροσώπων συμβάλλει στην αποκατάσταση της οικονομικής ισορροπίας στις έννομες σχέσεις μεταξύ των εμπορικών αντιπροσώπων και των αντιπροσωπευόμενων ( 44 ). Επιβάλλεται, συνεπώς, νομοθετική παρέμβαση στις περιπτώσεις στις οποίες ο νομοθέτης θεωρεί ότι υφίσταται σημαντική δυσλειτουργία της αγοράς ( 45 ).

62.

Η Πολωνική Κυβέρνηση και το αιτούν δικαστήριο επισήμαναν την ύπαρξη μιας τέτοιας δυσλειτουργίας στην αγορά των εμπορικών αντιπροσώπων στην Πολωνία. Ανέφεραν ότι η αγορά αυτή χαρακτηρίζεται από ασυμμετρία κατά την οποία οι αντιπροσωπευόμενοι είναι σε θέση να προσφέρουν τυποποιημένες συμβάσεις στους εμπορικούς αντιπροσώπους, χωρίς να τους παρέχεται η δυνατότητα να διαπραγματεύονται τους συμβατικούς όρους.

63.

Μολονότι τούτο μπορεί να αποτελεί χαρακτηριστικό της πολωνικής αγοράς στον τομέα της εμπορικής αντιπροσώπευσης, ή τουλάχιστον της πολωνικής αγοράς στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, η οδηγία 86/653 δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο σε συνάρτηση με την αγορά ενός κράτους μέλους. Επομένως, μπορεί να γίνει δεκτό ότι αν ο νομοθέτης της Ένωσης είχε διαπιστώσει μια τέτοια ασυμμετρία στη διαπραγματευτική ισχύ μεταξύ εμπορικών αντιπροσώπων και αντιπροσωπευόμενων σε ολόκληρη την Ένωση, θα την αντιμετώπιζε με τον κατάλληλο τρόπο. Ας πάρουμε για παράδειγμα την ακυρότητα συμβατικών ρητρών οι οποίες δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης και συνεπάγονται σημαντική ανισορροπία. Μια τέτοια λύση, μεταξύ άλλων, θα περιόριζε λιγότερο τη συμβατική ελευθερία απ’ ό,τι ένας κανόνας αναγκαστικού δικαίου που θα στερούσε από τα μέρη τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης του είδους των προμηθειών.

64.

Επιπλέον, όπως επισημαίνει η Γερμανική Κυβέρνηση, τα νομικά συστήματα των κρατών μελών προβλέπουν αρχές γενικής προστασίας των συμβαλλομένων όταν υπάρχει σημαντική ανισορροπία μεταξύ τους. Οι κανόνες αυτοί έχουν εφαρμογή στους εμπορικούς αντιπροσώπους σε καταστάσεις κατά τις οποίες, για παράδειγμα, οι αντιπρόσωποι αυτοί έχουν στερηθεί προμήθειες σε υπέρμετρα μεγάλο βαθμό.

65.

Επιπλέον, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η οδηγία 86/653 ρυθμίζει ευρύ φάσμα πιθανών εμπορικών πραγματικοτήτων, εντός των οποίων μπορούν να διαφέρουν τα συμφέροντα τόσο των εμπορικών αντιπροσώπων όσο και των αντιπροσωπευόμενων ( 46 ). Η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως κανόνα αναγκαστικού δικαίου ενδέχεται να μην είναι προστατευτική για τους εμπορικούς αντιπροσώπους σε ορισμένα είδη σχέσεων αντιπροσωπείας. Πλην όμως, αν η διάταξη αυτή ερμηνευόταν ως αναγκαστικού δικαίου, θα εμπόδιζε τους εμπορικούς αντιπροσώπους και τους αντιπροσωπευόμενους να βρουν την πλέον συνάδουσα με τη σύμβασή τους λύση.

66.

Επομένως, η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης αναγκαστικού δικαίου δεν συμβάλλει κατ’ ανάγκην στην προστασία των εμπορικών αντιπροσώπων και μπορεί, όπως επισημαίνει η Bank Handlowy, να διαταράξει τη λειτουργία της αγοράς της εμπορικής αντιπροσωπείας. Οι αντιπροσωπευόμενοι που δεν έχουν υπολογίσει την ανάγκη καταβολής των εν λόγω προμηθειών μπορούν να καταφύγουν σε άλλες λύσεις, όπως, για παράδειγμα, στη μείωση του ποσοστού της βασικής προμήθειας, στον περιορισμό ή αποκλεισμό των εξόδων στα οποία υποβάλλονται οι εμπορικοί αντιπρόσωποι και τα οποία επιστρέφονται από τον αντιπροσωπευόμενο ή άλλων στοιχείων της αμοιβής, ή να μη χρησιμοποιούν πλέον καθόλου εμπορικό αντιπρόσωπο.

67.

Τέλος, επισημαίνεται επίσης ότι οι εμπορικοί αντιπρόσωποι προστατεύονται όχι μόνον από κανόνες αναγκαστικού δικαίου, αλλά και από την ασφάλεια δικαίου ( 47 ) που απορρέει από τους εναρμονισμένους κανόνες ( 48 ). Επομένως, η αποσαφήνιση της φύσης του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 θα συμβάλει στους σκοπούς που επιδιώκει η οικεία οδηγία, ανεξαρτήτως του αν η εν λόγω διάταξη θα ερμηνευτεί ως διάταξη αναγκαστικού ή ενδοτικού δικαίου.

68.

Το ιστορικό θέσπισης του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 συνηγορεί επίσης υπέρ της ερμηνείας του ως διάταξης ενδοτικού δικαίου.

69.

Όπως προκύπτει από τη νομολογία σχετικά με την οδηγία 86/653 ( 49 ), το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το ιστορικό θέσπισης μιας πράξης της Ένωσης είναι χρήσιμο για την αναζήτηση της βούλησης του νομοθέτη που διέπει την εν λόγω πράξη ή συγκεκριμένη διάταξή της. Τούτο ισχύει ιδίως σε περίπτωση τροποποίησης της επίμαχης διάταξης κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, από την οποία μπορεί να συναχθεί η βούληση του νομοθέτη της Ένωσης, όπως συμβαίνει εν προκειμένω.

70.

Στην αρχική πρόταση της Επιτροπής ( 50 ), το άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας 86/653 εμφανιζόταν ως σχέδιο του άρθρου 12, παράγραφος 1 ( 51 ). Η τελευταία αυτή διάταξη περιλήφθηκε σε ειδικό κατάλογο διατάξεων αναγκαστικού δικαίου της πρότασης οδηγίας που περιλαμβανόταν στο σχέδιο του άρθρου 35, κατά το οποίο «[ε]ίναι άκυροι οι όροι συμβάσεως με τους οποίους τα μέρη παρεκκλίνουν, εις βάρος του εμπορικού αντιπροσώπου, από τις διατάξεις που απαριθμούνται εν συνεχεία» ( 52 ).

71.

Στη γνώμη της επί της πρότασης οδηγίας ( 53 ), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι το σχέδιο του άρθρου 35 είναι θεμελιώδες για το σύνολο της οδηγίας, καθόσον προσδιορίζει την έκταση και τα όρια της ελευθερίας χειρισμών των συμβαλλομένων μερών στο πλαίσιο της σχέσης αντιπροσωπείας και, συνεπώς, πρέπει να παραμείνει στην πρόταση οδηγίας.

72.

Αντιθέτως, κατά την πρώτη ανάγνωση της πρότασης οδηγίας ( 54 ), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θεώρησε ότι ο μακρύς κατάλογος διατάξεων αναγκαστικού δικαίου που περιλαμβάνεται στο σχέδιο του άρθρου 35 στερεί από την οδηγία κάθε περιθώριο ευελιξίας, οπότε ζήτησε την αναδιατύπωση της επίμαχης διάταξης.

73.

Κατόπιν τούτου, στην αναθεωρημένη πρόταση της Επιτροπής ( 55 ), το πλήρες κείμενο του σχεδίου του άρθρου 35 «εγκαταλείφθηκε ούτως ώστε να παρασχεθεί μεγαλύτερη ευελιξία», ενώ αποσύρθηκαν διάφορες διατάξεις. Έτσι, ο κατάλογος των διατάξεων αναγκαστικού δικαίου που προέβλεπε το αναθεωρημένο κείμενο της διάταξης αυτής περιλάμβανε, ειδικότερα, την προμήθεια του στοιχείου αʹ του σχεδίου του άρθρου 12, παράγραφος 1, αφαιρουμένων των λοιπών παραγράφων, συμπεριλαμβανομένης της προμήθειας επί επαναλαμβανόμενων πράξεων που προέβλεπε το στοιχείο βʹ της διάταξης αυτής ( 56 ).

74.

Στο πλαίσιο της διαδικασίας λήψης αποφάσεων, υπήρξε συμφωνία να διαγραφεί η αναφορά στο στοιχείο αʹ, του σχεδίου του άρθρου 12, παράγραφος 1 από τον κατάλογο των διατάξεων αναγκαστικού δικαίου του σχεδίου του άρθρου 35 ( 57 ). Τελικά, αποφασίστηκε να διαγραφεί πλήρως το σχέδιο του άρθρου 35 και αντ’ αυτού να διευκρινιστεί ο αναγκαστικός χαρακτήρας των διατάξεων της προτεινόμενης οδηγίας στα συγκεκριμένα άρθρα ( 58 ). Η προσέγγιση αυτή διατηρήθηκε στο τελικό κείμενο της οδηγίας 86/653 ( 59 ).

75.

Κατά συνέπεια, από την απόσυρση της διάταξης που αντιστοιχεί στο άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 από τον κατάλογο διατάξεων αναγκαστικού δικαίου του σχεδίου του άρθρου 35 και τη συμφωνία για την οριοθέτηση του αναγκαστικού χαρακτήρα των διατάξεων της οδηγίας ανά άρθρο, δύναται να συναχθεί ότι, ελλείψει ρητής σχετικής μνείας, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν θέλησε να καταστήσει το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο β ʹ, της οδηγίας 86/653 κανόνα αναγκαστικού δικαίου ( 60 ).

76.

Συναφώς, δεν βρίσκω πειστικά τα επιχειρήματα που προέβαλαν η Rigall Arteria Management, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή αμφισβητώντας, κατ’ ουσίαν, την κρισιμότητα του ιστορικού θέσπισης της οδηγίας 86/653 λόγω των σημαντικών αλλαγών που οδήγησαν στη διαμόρφωση του τελικού κειμένου της οδηγίας αυτής σε αντίθεση με τις προτάσεις της Επιτροπής και του γεγονότος ότι ο νομοθέτης της Ένωσης ακολούθησε διαφορετική προσέγγιση στο άρθρο 6 της οδηγίας 86/653, στοιχείο που, κατά την άποψή τους, συνηγορεί υπέρ της ερμηνείας του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής ως διάταξης αναγκαστικού δικαίου.

77.

Βεβαίως, αληθεύει ότι πολλές διατάξεις της αρχικής και της αναθεωρημένης πρότασης της Επιτροπής δεν περιλαμβάνονται στην οδηγία 86/653. Ωστόσο, και στις δύο αυτές προτάσεις εμφανίστηκαν διατάξεις που αντιστοιχούν στο άρθρο 6 της οδηγίας 86/653 ( 61 ). Εξάλλου, το γεγονός ότι η διατύπωση του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 86/653 δεν περιλαμβανόταν στις προτάσεις αυτές, αλλά προστέθηκε αργότερα κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων ( 62 ), δεν υποκαθιστά ούτε αναιρεί την επιλογή του νομοθέτη της Ένωσης να οριοθετήσει στο συγκεκριμένο άρθρο τον αναγκαστικό χαρακτήρα των διατάξεων της οδηγίας αυτής, πράγμα που δεν έγινε όσον αφορά το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ.

78.

Η προτεινόμενη ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης ενδοτικού δικαίου είναι σύμφωνη με άλλες διατάξεις της οδηγίας αυτής.

79.

Λαμβανομένου υπόψη του ιστορικού θέσπισης της οδηγίας 86/653 και όπως επισήμαναν η Bank Handlowy και η Γερμανική και η Ιταλική Κυβέρνηση, από την όλη οικονομία της οικείας οδηγίας προκύπτει ότι οι διατάξεις από τις οποίες τα μέρη δεν επιτρέπεται να παρεκκλίνουν καθορίζονται κατά τρόπο ακριβή και λεπτομερή και ο αναγκαστικός χαρακτήρας τους ορίζεται ρητώς στο συγκεκριμένο άρθρο. Τούτο ισχύει, ιδίως, όσον αφορά τις διατάξεις της οδηγίας 86/653 που περιέχονται στο κεφάλαιο III αυτής σχετικά με τις αμοιβές, όπως προκύπτει από τα άρθρα 10, παράγραφος 4, 11, παράγραφος 3, και 12, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής. Ανάλογες διατάξεις περιλαμβάνονται και σε άλλα κεφάλαια της οδηγίας 86/653 ( 63 ).

80.

Αυτό ενισχύει σαφώς την άποψη ότι οι κανόνες που θεσπίζει η οδηγία 86/653 και οι οποίοι δεν θεσπίζονται ρητώς ως αναγκαστικού δικαίου είναι, κατ’ αρχήν, κανόνες ενδοτικού δικαίου ( 64 ). Επομένως, ελλείψει τέτοιας ρητής μνείας στην οδηγία 86/653, το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής πρέπει να θεωρηθεί κανόνας ενδοτικού δικαίου. Όπως επισημαίνει η Bank Handlowy, θα ήταν παράλογο ο νομοθέτης της Ένωσης να έχει θεσπίσει στην οδηγία 86/653 σειρά διατάξεων οι οποίες περιγράφονται ρητώς ως αναγκαστικού δικαίου, αν όλες οι διατάξεις της οδηγίας αυτής είχαν αναγκαστικό χαρακτήρα.

81.

Η Rigall Arteria Management, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή προέβαλαν, προς στήριξη της ερμηνείας του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης αναγκαστικού δικαίου, ένα επιχείρημα που απορρέει από το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οικείας οδηγίας. Η εν λόγω διάταξη προβλέπει ότι «τα άρθρα 7 έως 12 δεν εφαρμόζονται εφόσον ο εμπορικός αντιπρόσωπος δεν αμείβεται συνολικά ή εν μέρει με προμήθεια». Εξ αυτού, οι ανωτέρω διάδικοι συνάγουν ότι, εξ αντιδιαστολής, τα άρθρα 7 έως 12 της οδηγίας 86/653 εφαρμόζονται υποχρεωτικά αν τα μέρη επιλέγουν προμήθεια υπό τη μορφή αμοιβής του εμπορικού αντιπροσώπου (έστω και αν η προμήθεια επιλέγεται μόνο στο πλαίσιο της αμοιβής). Τούτο συνεπάγεται ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 αποτελεί διάταξη αναγκαστικού δικαίου, αν οι εμπορικοί αντιπρόσωποι αμείβονται με προμήθεια.

82.

Κατά τη γνώμη μου, το επιχείρημα αυτό δεν είναι πειστικό. Μπορώ να δεχθώ ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 86/653 καθιστά εφαρμοστέο το άρθρο 7 αυτής, αν τα μέρη συμφώνησαν αμοιβή με προμήθεια. Ωστόσο, το γεγονός ότι η τελευταία αυτή διάταξη είναι εφαρμοστέα δεν τη μετατρέπει σε κανόνα αναγκαστικού δικαίου.

83.

Επιπλέον, όπως επισημαίνει η Bank Handlowy, καίτοι το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 86/653 επιτρέπει ρητώς στα μέρη να αποκλείουν εντελώς την προμήθεια ως μορφή αμοιβής του εμπορικού αντιπροσώπου, φαίνεται ότι επιτρέπεται και ο αποκλεισμός ενός είδους προμήθειας, όπως η προμήθεια που προβλέπεται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της ίδιας οδηγίας.

84.

Συνεπώς, από το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 86/653 προκύπτει ότι τα μέρη της σύμβασης αντιπροσωπείας μπορούν να αποφασίσουν ελεύθερα τον τρόπο ρύθμισης της αμοιβής του εμπορικού αντιπροσώπου και ότι, αν επιλέξουν την προμήθεια, μπορούν να προσφύγουν στους κανόνες των άρθρων 7 έως 12 της οδηγίας 86/653. Αυτό περιλαμβάνει τους πρότυπους κανόνες σχετικά με τα δυνητικά είδη προμηθειών που προβλέπονται στο άρθρο 7, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής.

85.

Επομένως, η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης ενδοτικού δικαίου δεν αντιβαίνει στο άρθρο 6, παράγραφος 3, αυτής.

86.

Επιπλέον, προς τεκμηρίωση του αναγκαστικού χαρακτήρα του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653, η Rigall Arteria Management προέβαλε επιχείρημα βασιζόμενο στα άρθρα 17 έως 19 της οδηγίας αυτής, κατά το οποίο, αν το δικαίωμα προμήθειας για επαναλαμβανόμενες συναλλαγές δεν στηρίζεται σε διάταξη αναγκαστικού δικαίου, τούτο θα μπορούσε να επηρεάσει το ύψος της αποζημίωσης ή της αποκατάστασης της ζημίας που δικαιούνται οι εμπορικοί αντιπρόσωποι βάσει του άρθρου 17 της οδηγίας αυτής, κατά τη λύση της σύμβασης αντιπροσωπείας. Δεδομένου ότι το άρθρο 19 της οδηγίας 86/653 απαγορεύει την παρέκκλιση από τα άρθρα 17 και 18 της οδηγίας αυτής εις βάρος του εμπορικού αντιπροσώπου, τυχόν ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής ως διάταξης ενδοτικού δικαίου θα έθιγε τον εν μέρει αναγκαστικό χαρακτήρα των άρθρων 17 και 18 της εν λόγω οδηγίας ( 65 ).

87.

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι πειστικό. Πρώτον, όπως έχει αναγνωριστεί στη νομολογία του Δικαστηρίου ( 66 ), ο καθορισμός της αποζημίωσης και της αποκατάστασης της ζημίας που προβλέπουν τα άρθρα 17 και 18 της οδηγίας 86/653 εκτιμάται με βάση το σύνολο των κρίσιμων περιστάσεων κάθε συγκεκριμένης σχέσης αντιπροσωπείας και δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την απολεσθείσα προμήθεια του εμπορικού αντιπροσώπου. Δεύτερον, ακόμα και αν υποτεθεί ότι το μέσο ποσό της προμήθειας που εισέπραττε ένας αντιπρόσωπος θα μπορούσε να επηρεάσει το ύψος της αποζημίωσης που αυτός δικαιούται κατόπιν της λύσεως της συμβάσεως, τούτο δεν επηρεάζει τον εν μέρει αναγκαστικό χαρακτήρα των άρθρων 17 και 18 της οδηγίας 86/653, ούτε συνηγορεί υπέρ του αναγκαστικού χαρακτήρα του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οικείας οδηγίας.

88.

Συνεπώς, η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης ενδοτικού δικαίου δεν αντιβαίνει στα άρθρα 17 έως 19 της οδηγίας αυτής.

89.

Τέλος, η Rigall Arteria Management, η Πολωνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι θα ήταν παράλογο ο νομοθέτης της Ένωσης να εξαρτά από τη συμφωνία των μερών μόνον κάποιες προϋποθέσεις σχετικά με το δικαίωμα λήψης προμήθειας, όχι όμως άλλες, όπως οι κανόνες που αφορούν την απόσβεση του δικαιώματος του εμπορικού αντιπροσώπου επί της προμήθειας κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 11 της οδηγίας 86/653.

90.

Πρώτον, πρέπει να διευκρινιστεί ότι το ζήτημα του χρονικού σημείου κατά το οποίο γεννάται ή αποσβέννυται το δικαίωμα προμήθειας είναι κρίσιμο μόνον αν το εν λόγω δικαίωμα προμήθειας υπήρχε εξαρχής. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να καταστεί υποχρεωτικό ένα είδος προμήθειας αποκλειστικά και μόνον επειδή υφίστανται κανόνες αναγκαστικού δικαίου που αφορούν την απόσβεση του δικαιώματος προμήθειας από τη στιγμή που το δικαίωμα αυτό έχει συμφωνηθεί.

91.

Δεύτερον, το Δικαστήριο έχει κρίνει ( 67 ) ότι το άρθρο 7 της οδηγίας 86/653 πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα των άρθρων 10 και 11 της οδηγίας αυτής, τα οποία θεσπίζουν κατά τρόπο γενικό το πότε το δικαίωμα του εμπορικού αντιπροσώπου για λήψη προμήθειας καθίσταται απαιτητό και πότε αποσβένεται. Εντούτοις, επισημαίνεται ότι, στη νομολογία αυτή, ουδόλως αμφισβητήθηκε ο αναγκαστικού δικαίου χαρακτήρας του άρθρου 7 της οδηγίας 86/653. Εξάλλου, οι τελευταίες αυτές διατάξεις κάνουν ρητή μνεία στα άρθρα 10, παράγραφος 4, και 11, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, τα οποία απαγορεύουν στα μέρη να παρεκκλίνουν από τους σχετικούς κανόνες εις βάρος του εμπορικού αντιπροσώπου. Αυτό όμως δεν ισχύει στην περίπτωση του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οικείας οδηγίας.

92.

Συνεπώς, η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης ενδοτικού δικαίου δεν αντιβαίνει στα άρθρα 10 και 11 της οδηγίας αυτής.

93.

Πριν καταλήξω στο συμπέρασμά μου, θα ήθελα να προσθέσω ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο, η ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 ως διάταξης ενδοτικού δικαίου συνάδει με την προσέγγιση που υιοθετείται στο δίκαιο και τη νομολογία πολλών κρατών μελών, όπως της Γερμανίας ( 68 ), της Ιταλίας, της Αυστρίας και της Πολωνίας ( 69 ), μεταξύ άλλων ( 70 ). Η ερμηνεία αυτή υποστηρίζεται επίσης από διάφορα νομικά συγγράμματα ( 71 ), προερχόμενα, μεταξύ άλλων, από ορισμένες ερευνητικές ομάδες που ασχολούνται με το ευρωπαϊκό ιδιωτικό δίκαιο ( 72 ).

94.

Κατά συνέπεια, κατόπιν του συνόλου των προεκτεθέντων, φρονώ ότι το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653 πρέπει να ερμηνευθεί ως κανόνας ενδοτικού δικαίου και, επομένως, δύναται να τροποποιηθεί ή να αποκλειστεί από τα μέρη της σύμβασης αντιπροσωπείας.

95.

Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Sąd Najwyższy (Ανώτατο Δικαστήριο, Πολωνία) ως εξής:

Το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 86/653/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1986, για το συντονισμό των δικαίων των κρατών μελών όσον αφορά τους εμπορικούς αντιπροσώπους (ανεξάρτητους επαγγελματίες), έχει την έννοια ότι το δικαίωμα του εμπορικού αντιπροσώπου να λάβει την προμήθεια που προβλέπει η διάταξη αυτή δύναται να τροποποιηθεί ή να αποκλειστεί συμβατικώς.