1.

Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 3 της οδηγίας 2009/28/ΕΚ και του άρθρου 4 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/2001 ( 2 ), σχετικά με την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, τα οποία προβλέπουν ότι τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν, μεταξύ άλλων, καθεστώτα ενισχύσεων, με την επιφύλαξη της τήρησης ορισμένων αρχών, για την επίτευξη των στόχων τους όσον αφορά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.

2.

Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβάλλεται στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς, με αντικείμενο συγκεκριμένο όρο εφαρμογής καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων που θεσπίστηκε από την Ιταλία για την προώθηση της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μεταξύ, αφενός, της Tiberis Holding Srl (στο εξής: Tiberis) και, αφετέρου, του Gestore dei servizi energetici (GSE) SpA (φορέα διαχείρισης ενεργειακών υπηρεσιών, Ιταλία, στο εξής: GSE), του Ministero dello Sviluppo Economico (Υπουργείου Οικονομικής Ανάπτυξης, Ιταλία) και του Ministero dell’ambiente e della sicurezza energetica (Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενεργειακής Ασφάλειας, Ιταλία).

3.

Ειδικότερα, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ζητεί από το Δικαστήριο διευκρινίσεις σχετικά με το αν είναι συμβατός με τις προμνησθείσες διατάξεις όρος εφαρμογής καθεστώτος παροχής κινήτρων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, ο οποίος προβλέπει, για τους παραγωγούς που πωλούν ενέργεια στην ελεύθερη αγορά, εγγυημένη ελάχιστη τιμή ενθάρρυνσης, η οποία αποτελεί συγχρόνως μέγιστη τιμή, λόγω της θέσπισης μηχανισμού επιστροφής των ποσών που υπερβαίνουν την τιμή ενθάρρυνσης όταν η αγοραία τιμή είναι υψηλότερη από την τιμή ενθάρρυνσης (το λεγόμενο αρνητικό κίνητρο) (στο εξής: μηχανισμός αρνητικού κινήτρου ή μηχανισμός εκκαθάρισης). Επιπλέον, ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου εφαρμόζεται μόνον όταν οι παραγωγοί που πωλούν την ενέργεια στην ελεύθερη αγορά αποκτούν πρόσβαση στο κίνητρο διά της εγγραφής τους σε μητρώο, όχι όμως όταν οι παραγωγοί αποκτούν πρόσβαση στο κίνητρο διά της συμμετοχής σε διαδικασία δημοπρασίας.

4.

Η υπό κρίση υπόθεση παρέχει στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να αποφανθεί επί της σχέσεως μεταξύ απόφασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με την οποία εγκρίνεται καθεστώς ενίσχυσης για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, των υποχρεώσεων που συνοδεύουν τα μέτρα παροχής κινήτρων που τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόζουν κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 2009/28 και της οδηγίας 2018/2001, η οποία περιέχει παρεμφερείς διατάξεις με την οδηγία 2009/28 την οποία αντικατέστησε, καθώς και της έκτασης των εξουσιών των εθνικών δικαστηρίων όταν εξετάζουν υποθέσεις στις οποίες αμφισβητείται η συμμόρφωση, προς τις προμνησθείσες οδηγίες, ορισμένων όρων εφαρμογής των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων που έχουν εγκριθεί προηγουμένως από την Επιτροπή.

5.

Το άρθρο 2 («Ορισμοί») της οδηγίας 2009/28 όριζε, στο δεύτερο εδάφιο, στοιχείο ιαʹ, ότι «καθεστώτος ενίσχυσης» είναι «κάθε μέσο, καθεστώς ή μηχανισμός που δρομολογείται από κράτος μέλος ή ομάδα κρατών μελών και προάγει τη χρήση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές μειώνοντας το κόστος της εν λόγω ενέργειας, αυξάνοντας την τιμή πώλησής της ή αυξάνοντας, με την επιβολή υποχρέωσης χρήσης ανανεώσιμων ενεργειακών πηγών ή με άλλον τρόπο, τις αγοραζόμενες ποσότητες της εν λόγω ενέργειας […]».

6.

Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας ( 3 ), με τίτλο «Δεσμευτικοί εθνικοί συνολικοί στόχοι και μέτρα για τη χρήση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές», είχε ως εξής:

«1.   Κάθε κράτος μέλος μεριμνά ώστε το μερίδιο της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές […] στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας το 2020 να αντιστοιχεί τουλάχιστον στον εθνικό συνολικό στόχο του όσον αφορά το μερίδιο της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές κατά το εν λόγω έτος […].

2.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα που είναι όντως σχεδιασμένα για να διασφαλίσουν ότι το μερίδιο της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ισούται με ή υπερβαίνει το μερίδιο που παρατίθεται στην ενδεικτική πορεία του μέρους Β του παραρτήματος Ι.

3.   Για να επιτύχουν τους στόχους των παραγράφων 1 και 2 του παρόντος άρθρου, τα κράτη μέλη μπορούν, μεταξύ άλλων, να εφαρμόζουν τα ακόλουθα μέτρα:

α) καθεστώτα στήριξης·

[…]».

7.

Η οδηγία 2009/28, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2015/1513, καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από την οδηγία 2018/2001, με ισχύ από την 1η Ιουλίου 2021, κατά το άρθρο 37 της οδηγίας 2018/2001.

8.

Οι αιτιολογικές σκέψεις 16, 18 και 19 της οδηγίας 2018/2001 διαλαμβάνουν τα εξής:

[…]

9.

Το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Ορισμοί», επαναλαμβάνει, στο δεύτερο εδάφιο, σημείο 5, τον ορισμό της έννοιας του «καθεστώτος στήριξης» του άρθρου 2, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2009/28.

10.

Το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, με τίτλο «Καθεστώτα στήριξης της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές», έχει ως εξής:

«1.   Προκειμένου να επιτευχθεί ή να ξεπεραστεί ο ενωσιακός στόχος που καθορίζεται στο άρθρο 3 παράγραφος 1 καθώς και η συνεισφορά κάθε κράτους μέλους στον εν λόγω στόχο που έχει τεθεί σε εθνικό επίπεδο για την ανάπτυξη ανανεώσιμης ενέργειας, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν καθεστώτα στήριξης.

2.   Τα καθεστώτα στήριξης της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές παρέχουν κίνητρα για την ενσωμάτωση της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας με βάση και γνώμονα την αγορά, αποφεύγοντας παράλληλα τις περιττές στρεβλώσεις των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας και λαμβάνοντας υπόψη το κόστος που ενδέχεται να προκύψει λόγω της ενσωμάτωσης της ανανεώσιμης ενέργειας στο σύστημα και τη σταθερότητα του δικτύου.

3.   Τα καθεστώτα στήριξης της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές σχεδιάζονται με τρόπο ώστε να μεγιστοποιείται η ενσωμάτωση της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και να διασφαλίζεται ότι οι παραγωγοί ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ανταποκρίνονται στις τιμές της αγοράς και μεγιστοποιούν τα έσοδά τους από την αγορά.

4.   Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι η στήριξη της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές χορηγείται με τρόπο ανοικτό, διαφανή, ανταγωνιστικό, οικονομικά αποδοτικό και χωρίς διακρίσεις.

Τα κράτη μέλη μπορούν να εξαιρέσουν από τη διαδικασία υποβολής προσφορών τις εγκαταστάσεις μικρής κλίμακας και τα έργα επίδειξης.

[…]

5.   Τα κράτη μέλη μπορούν να περιορίζουν τις διαδικασίες υποβολής προσφορών σε συγκεκριμένες τεχνολογίες, αν το άνοιγμα των καθεστώτων στήριξης προς όλους τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές θα οδηγούσε σε κατώτερο του βέλτιστου αποτέλεσμα, όσον αφορά:

[…]

9.   Το παρόν άρθρο εφαρμόζεται με την επιφύλαξη των άρθρων 107 και 108 ΣΛΕΕ.»

11.

Το άρθρο 6 της οδηγίας 2009/28, το οποίο επιγράφεται «Σταθερότητα της χρηματοδοτικής στήριξης», προβλέπει τα ακόλουθα:

«1.   Με την επιφύλαξη των προσαρμογών που απαιτούνται για τη συμμόρφωση προς τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι το επίπεδο της στήριξης που έχει χορηγηθεί σε έργα ανανεώσιμης ενέργειας και οι συνοδευτικοί όροι δεν αναθεωρούνται με τρόπο ο οποίος επηρεάζει αρνητικά τα δικαιώματα που παρέχονται στο πλαίσιο αυτό και υπονομεύει την οικονομική βιωσιμότητα των έργων που λαμβάνουν ήδη στήριξη.

2.   Τα κράτη μέλη δύνανται να προσαρμόζουν το επίπεδο της στήριξης σύμφωνα με αντικειμενικ[ά] κριτ[ήρια], υπό την προϋπόθεση ότι τα κριτήρια αυτά καθορίζονται στο πλαίσιο του αρχικού σχεδιασμού του καθεστώτος στήριξης.

[…]»

12.

Το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 ( 4 ), το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει στα στοιχεία του βʹ και γʹ τα ακόλουθα:

«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού νοούνται ως:

[…]

β) “υφιστάμενη ενίσχυση”:

[…]

[…]

[…]».

13.

Το άρθρο 3 του κανονισμού, το οποίο επιγράφεται «Ρήτρα αναστολής της εφαρμογής», προβλέπει τα εξής:

«Οι ενισχύσεις που χρήζουν κοινοποίησης σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 1, δεν τίθενται σε εφαρμογή παρά μόνον αφού η Επιτροπή λάβει, ή θεωρηθεί ότι έχει λάβει, απόφαση με την οποία εγκρίνει την εν λόγω ενίσχυση.»

14.

Στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του περιβάλλοντος και της ενέργειας (2014‑2020)» (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές 2014-2020) ( 5 ), και συγκεκριμένα στο 3ο μέρος, το οποίο επιγράφεται «Αξιολόγηση συμβατότητας σύμφωνα με το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο γʹ [ΣΛΕΕ]», διαλαμβάνονται τα εξής:

«3.2.5. Αναλογικότητα της ενίσχυσης

3.2.5.1. Γενικοί όροι

(69) Οι ενισχύσεις στους τομείς του περιβάλλοντος και της ενέργειας θεωρούνται αναλογικές εάν το ποσό της ενίσχυσης ανά δικαιούχο περιορίζεται στο ελάχιστο αναγκαίο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου περιβαλλοντικής προστασίας ή του ενεργειακού στόχου.

[…]»

15.

Στην ενότητα 3.3 των κατευθυντήριων γραμμών, που επιγράφεται «Ενισχύσεις για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές», διαλαμβάνονται τα εξής:

«3.3.1. Γενικοί όροι για τις επενδυτικές ενισχύσεις και τις ενισχύσεις λειτουργίας για παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές

[…]

(109) Οι μηχανισμοί της αγοράς, όπως η δημοπράτηση ή η ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών ανοιχτή σε όλες τις εταιρείες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές που ανταγωνίζονται επί ίσοις όροις σε επίπεδο ΕΟΧ, θα πρέπει κανονικά να διασφαλίζουν ότι οι επιδοτήσεις μειώνονται στο ελάχιστο δυνατό με στόχο την πλήρη, σταδιακή κατάργησή τους.

[…]

(111) Περιλαμβάνονται ειδικές εξαιρέσεις για εγκαταστάσεις ορισμένου μεγέθους, για [τις οποίες] δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ενδείκνυται ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών […]

[…]

3.3.2 Ενισχύσεις λειτουργίας που χορηγούνται για παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές

3.3.2.1. Ενισχύσεις για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές

(124) Προκειμένου να δοθούν κίνητρα για την ολοκλήρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, είναι σημαντικό οι δικαιούχοι να πωλούν την ηλεκτρική τους ενέργεια απευθείας στην αγορά και να υπόκεινται σε υποχρεώσεις της αγοράς […]

[…]

(125) Οι όροι που αναφέρονται [στο σημείο] (124) δεν ισχύουν για εγκαταστάσεις με εγκατεστημένη δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής μικρότερη των 500 kW […]

[…]

(128) Ελλείψει ανταγωνιστικής διαδικασίας υποβολής προσφορών, εφαρμόζονται οι όροι των [σημείων] (124) και (125) και οι όροι για τις ενισχύσεις λειτουργίας για παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές εκτός της ηλεκτρικής ενέργειας που αναφέρεται [στο σημείο] (131).

[…]

3.3.2.2. Ενισχύσεις για παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές εκτός της ηλεκτρικής ενέργειας

(131) Αναφορικά με την ενέργεια που παράγεται από ανανεώσιμες πηγές εκτός της ηλεκτρικής ενέργειας, οι ενισχύσεις λειτουργίας για νέες εγκαταστάσεις θα θεωρούνται συμβατές με την εσωτερική αγορά εφόσον πληρούνται οι ακόλουθοι σωρευτικοί όροι:

[…]»

16.

Οι κατευθυντήριες γραμμές 2014-2020 αντικαταστάθηκαν από τις «Κατευθυντήριες γραμμές του 2022 για τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του κλίματος, της προστασίας του περιβάλλοντος και της ενέργειας» (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές 2022) ( 6 ), το έβδομο μέρος των οποίων φέρει τον τίτλο «Εφαρμογή» και διαλαμβάνει τα εξής:

«(466) Η Επιτροπή θα εφαρμόσει τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές για να αξιολογήσει τη συμβατότητα όλων των κοινοποιήσιμων ενισχύσεων για το κλίμα, την προστασία του περιβάλλοντος και την ενέργεια οι οποίες χορηγούνται ή πρόκειται να χορηγηθούν από τις 27 Ιανουαρίου 2022. Οι παράνομες ενισχύσεις θα αξιολογούνται σύμφωνα με τους εφαρμοστέους κατά την ημερομηνία χορήγησης των ενισχύσεων κανόνες.

(467) Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αντικαθιστούν τις [κατευθυντήριες γραμμές 2014-2020].

(468) Η Επιτροπή προτείνει τα ακόλουθα κατάλληλα μέτρα στα κράτη μέλη σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 1 [ΣΛΕΕ]:

[…]».

17.

Με την απόφασή της C(2016) 2726 final, της 28ης Απριλίου 2016, σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.43756 (2015/N) – Ιταλία, Στήριξη της ηλεκτρικής ενέργειας που παράγεται στην Ιταλία από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ( 7 ) (στο εξής: απόφαση έγκρισης), η Επιτροπή δεν προέβαλε αντιρρήσεις όσον αφορά το καθεστώς ενίσχυσης που της κοινοποίησε η Ιταλία, υπό μορφή σχεδίου υπουργικής απόφασης, για την προώθηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, με την αιτιολογία ότι το εν λόγω καθεστώς ήταν συμβατό με την εσωτερική αγορά δυνάμει του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ.

18.

Στο τμήμα 2.2 της απόφασης έγκρισης, στο οποίο εκτίθεται το επίμαχο καθεστώς ενίσχυσης, και συγκεκριμένα στην αιτιολογική σκέψη 7, υπό τον τίτλο «Νέες μεσαίες εγκαταστάσεις παραγωγής και αποκατάσταση», διευκρινίζονται τα ακόλουθα:

«Οι νέες εγκαταστάσεις ισχύος κάτω των 5 MW μπορούν να έχουν πρόσβαση σε συγκεκριμένους καταλόγους προτεραιότητας για κάθε τεχνολογία. […] Τα έργα που περιλαμβάνονται στους καταλόγους τυγχάνουν στήριξης υπό μορφή διαφορικής προσαύξησης της τιμής αναφοράς της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η διαφορική προσαύξηση καθορίζεται σε επίπεδο επαρκές για την αντιστάθμιση της διαφοράς μεταξύ του συνολικού σταθμισμένου κόστους της παραγωγής ενέργειας (LCOE [levelised costs of electricity]) της σχετικής τεχνολογίας και της τιμής αναφοράς της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. […]»

19.

Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 22 της απόφασης έγκρισης, η οποία περιλαμβάνεται στο τμήμα 2.4, με τίτλο «Χρηματοδότηση, προϋπολογισμός και διάρκεια», θα χορηγηθεί στήριξη σε ειδικά έργα για διάστημα ίσο με τη μέση διάρκεια ζωής του έργου, η οποία προσδιορίζεται στον πίνακα 1 της απόφασης, καθώς και ότι το εν λόγω διάστημα δεν υπερβαίνει τη διάρκεια απόσβεσης των έργων, όπως καθορίζεται στην ιταλική νομοθεσία. Στην αιτιολογική σκέψη 21 επισημαίνεται ότι «[τ]ο καθεστώς κοινοποιείται έως την 31η Δεκεμβρίου 2016».

20.

Με τις αιτιολογικές σκέψεις 31 και 32 του τρίτου μέρους της απόφασης έγκρισης, το οποίο αφορά την αξιολόγηση του κοινοποιηθέντος καθεστώτος ενίσχυσης, η Επιτροπή επισημαίνει ότι το εν λόγω καθεστώς, καθόσον αποσκοπεί στη στήριξη της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των κατευθυντήριων γραμμών 2014-2020 και ότι, επομένως, η συμβατότητά του με το άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ θα εκτιμηθεί βάσει των κρίσιμων διατάξεων των εν λόγω κατευθυντήριων γραμμών, ήτοι βάσει των διατάξεων των ενοτήτων 3.2, 3.3.1 και 3.3.2. Στο τρίτο μέρος της απόφασης έγκρισης, στο τμήμα 3.3.3 υπό τον τίτλο «Αναλογικότητα», περιλαμβάνονται επίσης οι ακόλουθες αιτιολογικές σκέψεις:

21.

Η Decreto del Ministero dello Sviluppo Economico – Incentivazione dell’energia elettrica prodotta da fonti rinnovabili diverse dal fotovoltaico (απόφαση του Υπουργείου Οικονομικής Ανάπτυξης περί παροχής κινήτρων για την ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από ανανεώσιμες πηγές πλην των φωτοβολταϊκών), της 23ης Ιουνίου 2016 ( 8 ) (στο εξής: υπουργική απόφαση της 23ης Ιουνίου 2016), εκδόθηκε με βάση, μεταξύ άλλων, την απόφαση έγκρισης.

22.

Στο άρθρο 4, παράγραφοι 1 έως 3, της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 προσδιορίζονται οι διάφορες προβλεπόμενες στην ίδια υπουργική απόφαση διαδικασίες πρόσβασης στους μηχανισμούς παροχής κινήτρων, ήτοι στην παροχή κινήτρων είτε κατόπιν εγγραφής στο ειδικό μητρώο, ανάλογα με την πηγή ενέργειας και το είδος εγκατάστασης, είτε κατόπιν συμμετοχής σε μειοδοτική δημοπρασία, είτε απευθείας. Στο ίδιο άρθρο διευκρινίζονται, για κάθε είδος διαδικασίας, οι επιλέξιμες κατηγορίες εγκαταστάσεων, οι οποίες καθορίζονται κατ’ ουσίαν βάσει της παραγωγικής ικανότητας κάθε σταθμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

23.

Το άρθρο 7 της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 αφορά τον καθορισμό των εγγυημένων τιμών αγοράς και των κινήτρων. Στην παράγραφο 4 του εν λόγω άρθρου προβλέπεται ότι, για τις εγκαταστάσεις δυναμικότητας κατώτερης ή ίσης των 500 kW, ο GSE αγοράζει κατά περίπτωση την ηλεκτρική ενέργεια που διοχετεύεται στο δίκτυο, καταβάλλοντας επί της καθαρής παραγωγής που διοχετεύεται στο δίκτυο συνολική τιμή ενθάρρυνσης, καθοριζόμενη κατά τα προβλεπόμενα στο παράρτημα 1 της υπουργικής απόφασης ( 9 ). Στην παράγραφο 6 του ίδιου άρθρου προβλέπεται ότι, σε περίπτωση που ο φορέας εκμετάλλευσης της εγκατάστασης επιλέξει να διατηρήσει την ενέργεια στην κατοχή του και να την πωλήσει στην ελεύθερη αγορά, ο GSE προβαίνει σε «κατ’ αποκοπή απόσυρση», διευκρινίζεται δε ότι η μετάβαση από τον έναν τρόπο καταβολής του κινήτρου στον άλλο δεν επιτρέπεται περισσότερες από δύο φορές κατά τη διάρκεια της περιόδου εφαρμογής του μέτρου παροχής κινήτρων. Στην παράγραφο 5 του άρθρου 7 προβλέπεται ότι, για τις εγκαταστάσεις ονομαστικής ισχύος άνω των 500 kW οι οποίες συμμετέχουν σε μειοδοτικές δημοπρασίες, ο GSE καταβάλλει, για την καθαρή παραγωγή που διοχετεύεται στο δίκτυο, το κίνητρο που καθορίζεται κατ’ εφαρμογήν της ίδιας υπουργικής απόφασης, η δε ενέργεια που παράγουν οι συγκεκριμένες εγκαταστάσεις παραμένει στη διάθεση του παραγωγού.

24.

Η Tiberis είναι εταιρία η οποία εκμεταλλεύεται υδροηλεκτρικό σταθμό ισχύος 2,747 MW στον ποταμό Τίβερη, στον Δήμο Fiano Romano (Ιταλία).

25.

Στις 8 Σεπτεμβρίου 2017 ο GSE, ανώνυμη εταιρία του Ιταλικού Δημοσίου, επιφορτισμένη μεταξύ άλλων με την προώθηση και την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση, έκανε δεκτή την από 22 Δεκεμβρίου 2016 αίτηση της Tiberis περί υπαγωγής στον μηχανισμό παροχής κινήτρων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ο οποίος προβλέπεται στην υπουργική απόφαση της 23ης Ιουνίου 2016. Στις 5 Οκτωβρίου 2017 η Tiberis συνήψε με τον GSE σύμβαση σχετικά με τους όρους χορήγησης των κινήτρων που θα οφείλονταν στην Tiberis δυνάμει του προμνησθέντος μηχανισμού. Στο πλαίσιο των προβλεπόμενων μέτρων παροχής κινήτρων, η εν λόγω εταιρία έλαβε σε διάστημα πέντε ετών (ήτοι από το 2017 έως το 2021) ενισχύσεις συνολικού ύψους 4044340,75 ευρώ.

26.

Με τρία τιμολόγια, εκ των οποίων τα δύο πρώτα έφεραν ημερομηνία 4 Απριλίου 2022 και το τρίτο 2 Μαΐου 2022, ο GSE ζήτησε από την ως άνω εταιρία την επιστροφή μέρους των χορηγηθεισών ενισχύσεων, συνολικού ύψους 1224210,86 ευρώ.

27.

Η Tiberis άσκησε προσφυγή ενώπιον του Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου Περιφέρειας Λατίου, Ιταλία), με αίτημα την ακύρωση των ως άνω αιτημάτων επιστροφής, καθώς και των συμβατικών και κανονιστικών διατάξεων επί των οποίων βασίζονται. Προς στήριξη της προσφυγής της, η Tiberis προέβαλε, μεταξύ άλλων, παράβαση του άρθρου 3 της οδηγίας 2009/28 και του άρθρου 4 της οδηγίας 2018/2001.

28.

Το δικαστήριο αυτό έκρινε την προσφυγή αβάσιμη. Συναφώς, αποφάνθηκε εν συνόψει ότι το επίμαχο μέτρο παρείχε στον δικαιούχο του κινήτρου συνολική σταθερή αμοιβή για την παραγόμενη ενέργεια και καθιστούσε δυνατή την καταβολή αμοιβής για τις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν για την κατασκευή του σταθμού, προστάτευε δε την επιχείρηση από τις απρόβλεπτες διακυμάνσεις, προϊόντος του χρόνου, της αγοραίας τιμής της ενέργειας, δεδομένου ότι η εγγυημένη σταθερή τιμή διασφάλιζε την ανάκτηση του ποσού που επενδύθηκε στην κατασκευή της εγκατάστασης. Αποφάνθηκε επίσης ότι, στο πλαίσιο του ανωτέρω συστήματος, ενδεχόμενη αύξηση της αγοραίας τιμής δεν συνεπαγόταν αύξηση των εσόδων του δικαιούχου του κινήτρου, αλλά συνιστούσε «αρνητικό κίνητρο», ήτοι επιστροφή υπέρ του GSE, η οποία συνιστούσε το απρόβλεπτο και τυχαίο αντιστάθμισμα της εγγυημένης σταθερής τιμής που, εν πάση περιπτώσει, καθιστούσε αποδοτική την αρχική επένδυση οσάκις η αγοραία τιμή ήταν κατώτερη της εγγυημένης από τον GSE τιμής. Από τα προεκτεθέντα, το Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο Περιφέρειας Λατίου) έκρινε ότι οι αντιρρήσεις της Tiberis σχετικά με την αδυναμία πραγματοποίησης πρόσθετων κερδών διά της αξιοποιήσεως των διακυμάνσεων της αγοράς ήταν αβάσιμες και ότι, υποβάλλοντας αίτηση για την απόκτηση πρόσβασης στα σχετικά κίνητρα και συνάπτοντας την οικεία σύμβαση στις 5 Οκτωβρίου 2017, η εν λόγω εταιρία είχε αποδεχθεί τον επακόλουθο εμπορικό κίνδυνο.

29.

Επιπλέον, το Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (διοικητικό πρωτοδικείο Περιφέρειας Λατίου) εκτίμησε ότι το ανωτέρω είδος μηχανισμού παροχής κινήτρων συνάδει με τα διαλαμβανόμενα από την Επιτροπή στις κατευθυντήριες γραμμές 2014-2020 και έκρινε ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εισάγει δυσμενή διάκριση για τον λόγο και μόνον ότι οι επιχειρήσεις που λαμβάνουν τα κίνητρα κατόπιν διαδικασιών δημοπρασίας, εν αντιθέσει προς εκείνες που λαμβάνουν τα κίνητρα κατόπιν εγγραφής στο μητρώο, εισπράττουν το σύνολο της αγοραίας τιμής, καθότι η κατάστασή τους είναι διαφορετική στο μέτρο που οι επιχειρήσεις που συμμετέχουν στις διαδικασίες μειοδοτικής δημοπρασίας λαμβάνουν συνολική τιμή χαμηλότερη από εκείνη των επιχειρήσεων που εγγράφονται στο μητρώο και, επομένως, μπορούν, ως αντιστάθμισμα, να επωφεληθούν ενδεχόμενης ανόδου της αγοραίας τιμής. Επομένως, κατά το ίδιο δικαστήριο, ο επίμαχος μηχανισμός παροχής κινήτρων, εξεταζόμενος στο σύνολό του, δεν είναι αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης.

30.

Η Tiberis άσκησε έφεση κατά της απόφασης του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία), αιτούντος δικαστηρίου. Προς στήριξη της έφεσής της, με αίτημα τη μεταρρύθμιση της πρωτόδικης απόφασης, η Tiberis επανέλαβε, κατ’ ουσίαν, τον λόγο ακυρώσεως που αφορά παράβαση του άρθρου 3 της οδηγίας 2009/28 και του άρθρου 4 της οδηγίας 2018/2001.

31.

Κατά το αιτούν δικαστήριο, το σημείο 2 του παραρτήματος 1 της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 αντιβαίνει εκ πρώτης όψεως στο άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 και στο άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001. Συγκεκριμένα, στις εν λόγω διατάξεις προβλέπονται πέντε κριτήρια τα οποία πρέπει να πληρούνται σωρευτικώς προκειμένου τα κίνητρα να είναι νόμιμα, ήτοι να στηρίζονται στα δεδομένα της αγοράς, να παρέχουν στους δικαιούχους τη δυνατότητα να ανταποκρίνονται στις τάσεις της αγοράς, να αποφεύγουν τις περιττές στρεβλώσεις των αγορών, να διασφαλίζουν ότι οι παραγωγοί ανταποκρίνονται στις τιμές της αγοράς και να διασφαλίζουν ότι οι παραγωγοί μεγιστοποιούν τα έσοδά τους από την αγορά. Επιπλέον, τα κίνητρα θα πρέπει να χορηγούνται κατά τρόπο ανοικτό, διαφανή, ανταγωνιστικό, αμερόληπτο και οικονομικά αποδοτικό.

32.

Εντούτοις, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα οι παραγωγοί να εξαναγκαστούν να εγκαταλείψουν το κίνητρο, όπερ, κατά το αιτούν δικαστήριο, θα αντέβαινε στον σκοπό που επιδιώκεται με τον μηχανισμό παροχής κινήτρων. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 4 της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 προβλέπει ότι η πρόσβαση στον μηχανισμό παροχής κινήτρων παρέχεται βάσει τριών διαφορετικών διαδικασιών, διευκρινίζει δε ότι η δυνατότητα συμμετοχής σε καθεμία από τις εν λόγω διαδικασίες εξαρτάται από την παραγωγική ικανότητα της σχετικής εγκατάστασης και δεν είναι αποτέλεσμα επιλογής του παραγωγού. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, η Tiberis δεν είχε τη δυνατότητα να επιλέξει ελεύθερα μεταξύ της υποβολής αίτησης εγγραφής στο μητρώο ή της συμμετοχής στη διαδικασία δημοπρασίας, δεδομένου ότι πρόκειται για δύο χωριστές κατηγορίες που καθορίζονται εκ των προτέρων βάσει του είδους και της μέγιστης δυναμικότητας κάθε εγκατάστασης. Εντούτοις, οι παραγωγοί που αποκτούν πρόσβαση στο κίνητρο μέσω της εγγραφής τους στο μητρώο υποχρεούνται να επιστρέφουν στον GSE τη διαφορά μεταξύ της αγοραίας τιμής και του ύψους του κινήτρου, εάν η αγοραία τιμή είναι υψηλότερη από το ποσό του κινήτρου, εν αντιθέσει προς τους παραγωγούς κατόχους μεγάλων εγκαταστάσεων, οι οποίοι αποκτούν πρόσβαση στο κίνητρο μέσω της διαδικασίας δημοπρασίας και οι οποίοι μπορούν να εισπράττουν το σύνολο της αγοραίας τιμής.

33.

Εξάλλου, κατά το αιτούν δικαστήριο, το επίμαχο μέτρο, καθόσον προβλέπει «εκκαθάριση» προς όφελος του GSE όταν η αγοραία τιμή είναι υψηλότερη του ποσού του κινήτρου, αντιβαίνει στις οδηγίες 2009/28 και 2018/2001, οι οποίες, κατά το αιτούν δικαστήριο, υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να παρέχουν στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στη δυναμική της αγοράς προς αποφυγή των στρεβλώσεων που προκύπτουν από την εξάλειψη της δυνατότητας αντίδρασης των παραγωγών στις διακυμάνσεις της ζήτησης, ενώ εν προκειμένω, λόγω του αρνητικού κινήτρου, οι παραγωγοί που είναι δικαιούχοι του κινήτρου μέσω εγγραφής στο μητρώο δεν έχουν συμφέρον να ανταποκριθούν στην εν λόγω δυναμική της αγοράς.

34.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Αντιτίθενται οι αρχές που διατυπώνονται στο άρθρο 3 της οδηγίας [2009/28] και στο άρθρο 4 της οδηγίας [2018/2001] σε εθνική ρύθμιση η οποία, στο πλαίσιο εθνικού καθεστώτος παροχής κινήτρων, προβλέπει, σε περιπτώσεις κατά τις οποίες οι παραγωγοί πωλούν την ενέργεια στην ελεύθερη αγορά, τιμή ενθάρρυνσης με την οποία διασφαλίζεται ελάχιστη τιμή, η οποία αποτελεί ταυτόχρονα μέγιστη τιμή δυνάμει μηχανισμού εκκαθάρισης–επιστροφής των ποσών που υπερβαίνουν την αξία του κινήτρου όταν η αγοραία τιμή είναι υψηλότερη από αυτή (το λεγόμενο αρνητικό κίνητρο), επιπλέον δε ο μηχανισμός διακανονισμού εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση που ο παραγωγός ο οποίος πωλεί την ενέργεια στην ελεύθερη αγορά αποκτά πρόσβαση στο κίνητρο μέσω εγγραφής στο οικείο μητρώο και όχι και σε περίπτωση που αποκτά πρόσβαση σε αυτό μέσω συμμετοχής σε διαδικασία δημοπρασίας;»

35.

Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Tiberis, ο GSE, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι οποίες παρέστησαν επίσης στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 7ης Νοεμβρίου 2024.

36.

Προτού υπεισέλθω στην εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος, πρέπει να τοποθετηθώ επί των ενστάσεων απαραδέκτου που προβάλλουν ο GSE και η Ιταλική Κυβέρνηση.

37.

Αφενός, ο GSE υποστηρίζει ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη διότι δεν πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, καθότι η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει τα απαραίτητα πραγματικά και νομικά στοιχεία για να μπορέσει το Δικαστήριο να δώσει χρήσιμη απάντηση στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα ( 10 ).

38.

Αφετέρου, η Ιταλική Κυβέρνηση εκτιμά ότι το προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο διότι το επίμαχο μέτρο συνιστά υφιστάμενη ενίσχυση η οποία έχει εγκριθεί προηγουμένως από την Επιτροπή με την απόφαση έγκρισης. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να επέμβει όσον αφορά το εύρος της επίμαχης ενίσχυσης, εκτός εάν η ενίσχυση επαναχαρακτηριστεί ως «νέα ενίσχυση», η οποία θα αντιβαίνει, όμως, στο άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, το οποίο απαγορεύει τη χορήγηση νέων ενισχύσεων που δεν έχουν κοινοποιηθεί προηγουμένως στην Επιτροπή και εγκριθεί από αυτήν. Κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, από τα ανωτέρω προκύπτει ότι το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα ουδόλως σχετίζεται με την υπόθεση της κύριας δίκης και έχει αμιγώς υποθετικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι, ανεξαρτήτως της απάντησης που μπορεί να δοθεί σε αυτό, η αίτηση της Tiberis δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να γίνει δεκτή, λόγω της αντίθεσής της προς το άρθρο 108 ΣΛΕΕ.

39.

Προκαταρκτικώς, όσον αφορά το παραδεκτό των αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, εφόσον τα υποβληθέντα ερωτήματα αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή, το δε Δικαστήριο υποχρεούται, κατ’ αρχήν, να αποφανθεί επ’ αυτών ( 11 ). Το Δικαστήριο δύναται να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία κανόνα της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή ακόμη όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί ( 12 ). Ως προς το τελευταίο σημείο, η ανάγκη να δοθεί ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που να είναι χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο απαιτεί, όπως υπογραμμίζεται στο άρθρο 94 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, να προσδιορίζει το δικαστήριο αυτό το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα ερωτήματα που υποβάλλει ή, τουλάχιστον, να εξηγεί τις αναφερόμενες στα πραγματικά περιστατικά υποθέσεις στις οποίες στηρίζονται τα ερωτήματα ( 13 ). Εντούτοις, λόγω του πνεύματος συνεργασίας που πρυτανεύει στις σχέσεις μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου στο πλαίσιο της προδικαστικής διαδικασίας, η έλλειψη ορισμένων προγενέστερων διαπιστώσεων του αιτούντος δικαστηρίου δεν έχει κατ’ ανάγκην ως αποτέλεσμα το απαράδεκτο της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως εάν το Δικαστήριο εκτιμά, παρά τις ελλείψεις αυτές, λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία που προκύπτουν από τη δικογραφία, ότι είναι σε θέση να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο ( 14 ).

40.

Εν προκειμένω, τα επιχειρήματα που προέβαλε ο GSE σχετικά με το απαράδεκτο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως μπορούν να απορριφθούν ευχερώς βάσει της πάγιας νομολογίας του Δικαστηρίου που υπομνήσθηκε στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων. Συγκεκριμένα, οι προβαλλόμενες παραλείψεις στο πραγματικό και νομικό πλαίσιο, ακόμη και αν αποδεικνύονταν, δεν είναι ικανές να εμποδίσουν το Δικαστήριο να απαντήσει στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα ( 15 ).

41.

Αντιθέτως, το ζήτημα που εγείρει η Ιταλική Κυβέρνηση, σχετικά με το κατά πόσον η απόφαση έγκρισης είναι λυσιτελής στο πλαίσιο της κύριας δίκης, πρέπει να εξεταστεί επισταμένως, μεταξύ άλλων, διότι δεν αποκλείεται να μπορεί να καταστήσει απαράδεκτη την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως (ή, τουλάχιστον, να ασκήσει επιρροή στη ζητηθείσα ερμηνεία).

42.

Συναφώς, επισημαίνεται ότι, μολονότι το αιτούν δικαστήριο ουδόλως μνημονεύει την απόφαση έγκρισης, τούτο δεν αρκεί αυτό καθεαυτό ώστε να θεωρηθεί ότι η απόφαση έγκρισης δεν ασκεί καμία εν προκειμένω επιρροή και να απορριφθούν άνευ ετέρου οι ενστάσεις της Ιταλικής Κυβέρνησης σχετικά με το παραδεκτό της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Συγκεκριμένα, το τεκμήριο λυσιτέλειας του πραγματικού και νομικού πλαισίου που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο δεν έχει την έννοια ότι το Δικαστήριο δεν πρέπει να λάβει υπόψη τέτοια απόφαση, ιδίως όταν είναι κρίσιμη για την επίλυση υπόθεσης που υποβάλλεται στην κρίση του, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να δώσει χρήσιμη απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο εν προκειμένω, δεδομένου, αφενός, ότι δεν αμφισβητείται ότι το επίμαχο στην κύρια δίκη ιταλικό καθεστώς ενισχύσεων καλύπτεται από την απόφαση έγκρισης και, αφετέρου, ότι η Tiberis υπήρξε όντως μια από τις επιχειρήσεις δικαιούχους του εν λόγω καθεστώτος ενισχύσεων.

43.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων και μολονότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως να θεωρηθεί απαράδεκτη ( 16 ), προτείνω στο Δικαστήριο, προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, το προδικαστικό ερώτημα να αναδιατυπωθεί υπό την έννοια ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι δεν δύναται ένα εθνικό δικαστήριο να προβεί σε εκτίμηση της συμβατότητας του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου με το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 και το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, όταν ο εν λόγω μηχανισμός περιλαμβάνεται σε καθεστώς κρατικών ενισχύσεων που έχει εγκριθεί προηγουμένως από την Επιτροπή.

44.

Υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, ότι η εφαρμογή των κανόνων της Ένωσης στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων στηρίζεται στην υποχρέωση καλόπιστης συνεργασίας μεταξύ, αφενός, των εθνικών δικαστηρίων και, αφετέρου, της Επιτροπής και των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης, στο πλαίσιο της οποίας καθένα εκ των οργάνων αυτών ενεργεί σύμφωνα με τον ρόλο που του έχει ανατεθεί από τη Συνθήκη. Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, όπως προκύπτει από το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να διατάσσουν όλα τα γενικά ή ειδικά μέτρα που είναι κατάλληλα για να διασφαλιστεί η εκτέλεση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης και να απέχουν από τη λήψη μέτρων ικανών να θέσουν σε κίνδυνο την επίτευξη των σκοπών της Συνθήκης, απέχοντας από την έκδοση αποφάσεων που έρχονται σε αντίθεση με απόφαση έγκρισης ( 17 ).

45.

Εξάλλου, όπως προκύπτει από πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο του θεσπισθέντος από τη Συνθήκη συστήματος ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, τα εθνικά δικαστήρια και η Επιτροπή διαδραματίζουν ρόλους που είναι συμπληρωματικοί, αλλά διακριτοί ( 18 ). Συγκεκριμένα, ενώ η εκτίμηση της συμβατότητας μέτρων ενίσχυσης προς την εσωτερική αγορά υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής υπό τον έλεγχο των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης ( 19 ), τα εθνικά δικαστήρια μεριμνούν για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των πολιτών σε περίπτωση παράβασης της προβλεπόμενης στο άρθρο 108, παράγραφος 3, τελευταία περίοδος, ΣΛΕΕ υποχρέωσης προηγούμενης κοινοποίησης των κρατικών ενισχύσεων στην Επιτροπή ( 20 ).

46.

Επισημαίνεται, συναφώς, ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, εάν, στο πλαίσιο της εφαρμογής καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων η συμβατότητα του οποίου προς την εσωτερική αγορά έχει διαπιστωθεί από την Επιτροπή, επιτρεπόταν σε εθνικό δικαστήριο να αποφανθεί και αυτό επί της συμβατότητας του καθεστώτος προς την εσωτερική αγορά, τούτο θα είχε ως συνέπεια, κατ’ ουσίαν, να απονεμηθεί στο εν λόγω δικαστήριο η εξουσία να υποκαταστήσει με τη δική του εκτίμηση εκείνη της Επιτροπής και, επομένως, να σφετερισθεί αποκλειστικές αρμοδιότητες της Επιτροπής όσον αφορά την εκτίμηση της συμβατότητας των κρατικών ενισχύσεων προς την εσωτερική αγορά ( 21 ).

47.

Κατά δεύτερον, διευκρινίζεται ότι, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει επίσης ότι ένα εθνικό δικαστήριο είναι αρμόδιο να κρίνει το συμβατό των όρων εφαρμογής καθεστώτος ενισχύσεων προς τις έχουσες άμεσο αποτέλεσμα διατάξεις της Συνθήκης, πέραν των διατάξεων περί κρατικών ενισχύσεων, μόνον εάν οι εν λόγω όροι είναι δυνατό να εκτιμηθούν μεμονωμένα και, ενώ αποτελούν μέρος του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων, δεν είναι εντούτοις αναγκαίοι για την πραγματοποίηση του σκοπού του ή για τη λειτουργία του ( 22 ). Αντιθέτως, οι όροι χορήγησης μιας ενίσχυσης ενδέχεται να συνδέονται τόσο άρρηκτα με το αντικείμενό της ώστε να μην μπορούν να εκτιμηθούν μεμονωμένα, οπότε το ζήτημα του αν επηρεάζουν το συμβατό ή το μη συμβατό της ενίσχυσης στο σύνολό της πρέπει κατ’ ανάγκην να εκτιμάται μέσω της διαδικασίας του άρθρου 108 ΣΛΕΕ ( 23 ).

48.

Συγκεκριμένα, έχοντας διαπιστώσει στην πρόσφατη υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση A-Fonds ( 24 ), ότι μια από τις προϋποθέσεις που προέβλεπε το επίμαχο στην υπόθεση εκείνη καθεστώς ενισχύσεων (ήτοι η προϋπόθεση περί εγκατάστασης) συνδεόταν άρρηκτα με το καθεστώς ενισχύσεων, υπό την έννοια ότι ήταν αναγκαία για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία του εν λόγω καθεστώτος, το Δικαστήριο έκρινε ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει αν τέτοια προϋπόθεση συνάδει με την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ότι εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί, κατά μείζονα λόγο, να συναγάγει τις συνέπειες τυχόν παραβιάσεως της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων. Το Δικαστήριο κατέληξε, επομένως, στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν αναγκαίο να απαντήσει στο ερώτημα όπως του είχε υποβληθεί ( 25 ).

49.

Εν προκειμένω, παρατηρώ ότι το αιτούν δικαστήριο βρίσκεται αντιμέτωπο με προβληματική παρεμφερή με εκείνη την οποία εξέτασε το Δικαστήριο με την απόφαση A-Fonds, μολονότι η τελευταία εκδόθηκε σε διαφορετικό πλαίσιο. Συγκεκριμένα, εν αντιθέσει προς το πλαίσιο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση A-Fonds, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο διευκρινίσεις σχετικά με τη συμβατότητα του επίμαχου μηχανισμού όχι προς την εσωτερική αγορά υπό το πρίσμα των διατάξεων της Συνθήκης ΛΕΕ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων ή άλλων διατάξεων του πρωτογενούς δικαίου, αλλά προς ορισμένες διατάξεις του παράγωγου δικαίου, ήτοι των οδηγιών 2009/28 και 2018/2001, χωρίς οποιαδήποτε μνεία στην απόφαση έγκρισης που εξέδωσε προηγουμένως η Επιτροπή.

50.

Εντούτοις, ανεξαρτήτως των ανωτέρω διαφορών, φρονώ ότι η συλλογιστική που το Δικαστήριο εφάρμοσε στο πλαίσιο της προμνησθείσας απόφασης πρέπει να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση και, ως εκ τούτου, το Δικαστήριο πρέπει να κρίνει ότι το αιτούν δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί επί της συμβατότητας του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου προς τις οδηγίες 2009/28 και 2018/2001 για τους λόγους που θα εκθέσω κατωτέρω.

51.

Υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου, τον οποίο αμφισβητεί η Tiberis, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων που θέσπισε η Ιταλική Κυβέρνηση, τη συμβατότητα του οποίου προς την εσωτερική αγορά εξέτασε η Επιτροπή με την απόφαση έγκρισης.

52.

Συγκεκριμένα, από την απόφαση έγκρισης προκύπτει ότι, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές 2014-2020, υπό το πρίσμα των οποίων εκτιμήθηκε η συμβατότητα του επίμαχου καθεστώτος ενίσχυσης προς το άρθρο 107, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή αξιολόγησε ακριβώς αν το κοινοποιηθέν μέτρο συνιστούσε συγκεκριμένο κίνητρο για την επίτευξη του σκοπού κοινού συμφέροντος που συνίσταται στην προώθηση της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, ειδικότερα όσον αφορά τους ιδιοκτήτες εγκαταστάσεων παραγωγής που αποκτούν πρόσβαση στο κίνητρο μέσω της εγγραφής τους σε μητρώα ( 26 ). Εξάλλου, η απόφαση έγκρισης επιβεβαίωσε τον αναλογικό χαρακτήρα των μέτρων που σχεδίασαν οι ιταλικές αρχές, περιλαμβανομένου του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου, εφόσον ο εν λόγω μηχανισμός περιορίζεται στο αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού προστασίας του περιβάλλοντος ( 27 ).

53.

Δεύτερον, σημειώνεται ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου που μνημονεύθηκε στα σημεία 47 και 48 των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι, όταν τίθενται υπό αμφισβήτηση όροι ή στοιχεία που είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία του καθεστώτος ενισχύσεων, η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων δεν επιτρέπει στα εθνικά δικαστήρια να εκτιμούν τη συμβατότητα των εν λόγω όρων υπό το πρίσμα άλλων κανόνων πέραν των προβλεπόμενων στο άρθρο 107 ΣΛΕΕ.

54.

Εν προκειμένω, το ζήτημα αν το αιτούν δικαστήριο δύναται να εκτιμήσει τον μηχανισμό αρνητικού κινήτρου υπό το πρίσμα των οδηγιών 2009/28 και 2018/2001 εξαρτάται, συνεπώς, από το αν ο εν λόγω όρος του επίμαχου στην κύρια δίκη καθεστώτος ενισχύσεων μπορεί να εκτιμηθεί μεμονωμένα, κατά το μέρος που μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν είναι αναγκαίος για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων. Συναφώς, διευκρινίζεται ότι οι όροι χορήγησης ενίσχυσης είναι αναγκαίοι για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία μιας ενίσχυσης όταν αποτελούν συστατικό ή ουσιώδες στοιχείο της ενίσχυσης και η μη εφαρμογή τους έχει ως αποτέλεσμα τη μεταβολή της εμβέλειας ή των κύριων χαρακτηριστικών της ενίσχυσης ( 28 ).

55.

Κατά τη γνώμη μου, δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου θα πληρούσε τα κριτήρια που απορρέουν από τη νομολογία που μνημονεύθηκε στο σημείο 48 των παρουσών προτάσεων, δεδομένου ότι, ακόμη και αν δεν μπορεί να θεωρηθεί ως συστατική προϋπόθεση του επίμαχου στην υπό κρίση υπόθεση καθεστώτος ενισχύσεων, ο εν λόγω μηχανισμός παραμένει εντούτοις ουσιώδες στοιχείο το οποίο συνδέεται άρρηκτα με το καθεστώς ενισχύσεων. Συγκεκριμένα, όπως προεκτέθηκε στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου αφορά όχι μόνον έναν εκ των όρων χορήγησης της ενίσχυσης, αλλά επιπλέον συνδέεται άρρηκτα με το εύρος και τον αναλογικό χαρακτήρα της σχετικής ενίσχυσης, που συνιστούν κρίσιμα στοιχεία της εξέτασης της συμβατότητας της ενίσχυσης, εξέτασης που υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής δυνάμει της προβλεπόμενης στα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ διαδικασίας.

56.

Στο μέτρο που δεν φαίνεται δυνατή η απομόνωση ενός τέτοιου όρου, ο οποίος παρίσταται αναγκαίος για την πραγματοποίηση του σκοπού και για τη λειτουργία καθεστώτος ενισχύσεων εγκριθέντος από την Επιτροπή, είναι δυσχερώς αντιληπτός ο τρόπος με τον οποίο ένα εθνικό δικαστήριο θα μπορούσε να συναγάγει τις συνέπειες τυχόν διαπίστωσης της ασυμβατότητας του επίμαχου μηχανισμού προς τις οδηγίες 2009/28 και 2018/2001 χωρίς να μεταβάλει, έστω σε περιορισμένο βαθμό, το εν λόγω καθεστώς ενισχύσεων και χωρίς να θίξει την απόφαση έγκρισης και, επομένως, το κύρος της, ή ακόμη και χωρίς να σφετεριστεί τις αρμοδιότητες της Επιτροπής, πλήττοντας με τον τρόπο αυτόν την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του εν λόγω θεσμικού οργάνου και των εθνικών δικαστηρίων, λύση η οποία δεν μπορεί να προκριθεί υπό το πρίσμα της πάγιας νομολογίας του Δικαστηρίου που μνημονεύθηκε στα σημεία 44 έως 46 των παρουσών προτάσεων.

57.

Τρίτον και τελευταίον, διαπιστώνεται ότι, με την έφεση που άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η Tiberis επιδιώκει, στην πραγματικότητα, την τροποποίηση του καθεστώτος ενισχύσεων που εγκρίθηκε προηγουμένως από την Επιτροπή ή, τουλάχιστον, ορισμένων πτυχών του.

58.

Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι, στο πλαίσιο του θεσπιζόμενου από τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ συστήματος ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, η διαδικασία διαφοροποιείται ανάλογα με το αν πρόκειται για υφιστάμενες ή νέες ενισχύσεις ( 29 ). Μολονότι οι υφιστάμενες ενισχύσεις μπορούν, σύμφωνα με το άρθρο 108, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, να εφαρμόζονται κανονικά ενόσω η Επιτροπή δεν έχει διαπιστώσει την ασυμβατότητά τους, το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ απαγορεύει τη χορήγηση νέων ενισχύσεων ή την τροποποίηση υφιστάμενων ενισχύσεων οι οποίες δεν κοινοποιήθηκαν προηγουμένως στην Επιτροπή και δεν εγκρίθηκαν από αυτή ( 30 ). Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 1, στοιχείο βʹ, σημείο ii, του κανονισμού 2015/1589 ορίζει ότι «υφιστάμενη ενίσχυση» αποτελεί κάθε εγκεκριμένη ενίσχυση, ήτοι τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι μεμονωμένες ενισχύσεις που έχουν εγκριθεί από την Επιτροπή ή από το Συμβούλιο. Κατά το άρθρο 1, στοιχείο γʹ, του ίδιου κανονισμού, ως «νέα ενίσχυση» νοούνται κάθε καθεστώς ενισχύσεων ή κάθε μεμονωμένη ενίσχυση που δεν αποτελεί υφιστάμενη ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων.

59.

Υπογραμμίζεται, εξάλλου, ότι, ενώ οι τροποποιήσεις που πραγματοποιούνται στις υφιστάμενες ενισχύσεις δεν συνεπάγονται αυτομάτως τον επαναχαρακτηρισμό των ενισχύσεων ως νέων ενισχύσεων, ο επαναχαρακτηρισμός αυτός χωρεί όταν οι εν λόγω τροποποιήσεις δεν έχουν καθαρώς τυπικό ή διοικητικό χαρακτήρα αλλά μπορούν να επηρεάσουν την αξιολόγηση της συμβατότητας του μέτρου ενίσχυσης προς την εσωτερική αγορά ( 31 ). Όπως προεκτέθηκε, όμως, στο σημείο 52 των παρουσών προτάσεων, ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου συνιστά ουσιώδες στοιχείο του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων βάσει του οποίου η Επιτροπή εξέτασε τη συμβατότητά του με την εσωτερική αγορά. Ως εκ τούτου, τροποποίηση του εν λόγω καθεστώτος ενισχύσεων, όπως η προτεινόμενη από την Tiberis, θα είχε ως συνέπεια τον επαναχαρακτηρισμό του ως νέας και παράνομης ενίσχυσης.

60.

Είναι αληθές ότι σε πρόσφατες υποθέσεις, επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση DOBELES HES (C‑702/20 και C‑17/21, EU:C:2023:1), το Δικαστήριο έκρινε ότι το εθνικό δικαστήριο μπορεί να δεχθεί αγωγικό αίτημα με το οποίο ζητείται η καταβολή ποσού που αντιστοιχεί σε νέα ενίσχυση μη κοινοποιηθείσα στην Επιτροπή υπό την επιφύλαξη της προηγούμενης προσήκουσας κοινοποίησης της ενίσχυσης στο θεσμικό όργανο, εκ μέρους των αρμόδιων εθνικών αρχών, και της συγκατάθεσης ή της λογιζόμενης συγκατάθεσής του ως προς αυτήν ( 32 ). Εν προκειμένω, εντούτοις, τέτοιο ενδεχόμενο είναι υποθετικού χαρακτήρα, δεδομένου ότι, αφενός, η Ιταλική Κυβέρνηση δεν εξετάζει το ενδεχόμενο τροποποίησης του επίμαχου καθεστώτος ενισχύσεων και, αφετέρου, το εθνικό δικαστήριο δεν ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με τέτοιο ενδεχόμενο ( 33 ).

61.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο προδικαστικό ερώτημα, όπως αναδιατυπώθηκε, πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι δεν δύναται ένα εθνικό δικαστήριο να προβεί σε εκτίμηση της συμβατότητας, προς το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 και το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου ο οποίος προβλέπεται σε υφιστάμενο και προηγουμένως εγκριθέν από την Επιτροπή καθεστώτος ενισχύσεων, σε περίπτωση που ο εν λόγω μηχανισμός συνδέεται άρρηκτα με το καθεστώς ενισχύσεων, υπό την έννοια ότι είναι αναγκαίος για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία του εν λόγω καθεστώτος.

62.

Σε περίπτωση που το Δικαστήριο δεν συμφωνεί με την ανωτέρω ανάλυσή μου και κρίνει ότι το αιτούν δικαστήριο είναι αρμόδιο να εκτιμήσει τη συμβατότητα του επίμαχου στην κύρια δίκη μηχανισμού αρνητικού κινδύνου προς το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 και το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, θα εξετάσω εν συνεχεία, επικουρικώς, το ζήτημα αν οι προμνησθείσες διατάξεις αντιτίθενται στον συγκεκριμένο μηχανισμό.

63.

Με το προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν διευκρινίσεις σχετικά με την ερμηνεία των οδηγιών 2009/28 και 2018/2001 προκειμένου να μπορέσει να εκτιμήσει τη συμβατότητα προς τις εν λόγω οδηγίες των όρων εφαρμογής του ιταλικού καθεστώτος παροχής κινήτρων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στο οποίο είχε πρόσβαση η Tiberis. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28, η οποία ίσχυε κατά τον χρόνο θέσπισης του καθεστώτος ενίσχυσης και σύναψης της σύμβασης μεταξύ της Tiberis και του GSE, και το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, η οποία αντικατέστησε την προμνησθείσα οδηγία από την 1η Ιουλίου 2021, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται στον μηχανισμό αρνητικού κινήτρου που προβλέπεται στο πλαίσιο του εν λόγω καθεστώτος ενίσχυσης.

64.

Κατά τη γνώμη μου, το ανωτέρω ερώτημα καλύπτει, στην πραγματικότητα, δύο ζητήματα τα οποία εκτίθενται κατωτέρω. Το πρώτο ζήτημα αφορά το αν οι όροι εφαρμογής του ιταλικού καθεστώτος ενίσχυσης και, ειδικότερα, ο μηχανισμός αρνητικού κινήτρου αντιβαίνουν στις προμνησθείσες διατάξεις των δύο οδηγιών, διότι τα κίνητρα δεν παρέχονται «με βάση την αγορά» και διότι ο επίμαχος μηχανισμός εκκαθάρισης θα μπορούσε επίσης να αποτρέψει ορισμένους δικαιούχους από το να κάνουν χρήση του κινήτρου, κάτι το οποίο θα ήταν, κατά το αιτούν δικαστήριο, αντίθετο προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με τις προμνησθείσες οδηγίες. Το δεύτερο ζήτημα αφορά την ύπαρξη ενδεχόμενης δυσμενούς διάκρισης, απορρέουσας από το γεγονός ότι οι όροι πρόσβασης στις κρατικές ενισχύσεις δεν είναι ίδιοι για όλους τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, δεδομένου ότι στον μηχανισμό εκκαθάρισης υπάγονται μόνον οι εγγεγραμμένοι στο μητρώο παραγωγοί ( 34 ).

65.

Είναι σκόπιμο να υπομνησθεί, πρώτον, ότι το καθεστώς ενισχύσεων που θεσπίστηκε με την υπουργική απόφαση της 23ης Ιουνίου 2016 προέβλεπε τρία διαφορετικά είδη ενίσχυσης, με βάση διακριτούς μηχανισμούς παροχής κινήτρων, οι οποίοι καθορίζονται ανάλογα με την παραγωγική ικανότητα κάθε εγκατάστασης. Ειδικότερα, τα τρία είδη ενίσχυσης ήταν τα εξής:

66.

Διευκρινίζεται επίσης ότι ένας φορέας εκμετάλλευσης όπως η Tiberis ήταν εξαρχής ελεύθερος να μη συνάψει σύμβαση με τον GSE και, επομένως, να αρνηθεί να υπαχθεί στο αντίστοιχο με την παραγωγική ικανότητά του είδος ενίσχυσης. Η επιχείρηση είχε, εξάλλου, τη δυνατότητα, σε περίπτωση που είχε συνάψει σύμβαση με τον GSE, να καταγγείλει, ανά πάσα στιγμή, τη σύμβαση και να εξέλθει από το καθεστώς παροχής κινήτρων στο οποίο είχε πρόσβαση έως τότε, ώστε να πωλεί ελεύθερα στην αγορά την παραγόμενη ενέργεια, εκτιθέμενη με τον τρόπο αυτόν στις διακυμάνσεις της αγοράς.

67.

Δεύτερον, επισημαίνεται ότι, όσον αφορά το κατά χρόνον πεδίο εφαρμογής των δύο οδηγιών που μνημονεύονται στην απόφαση περί παραπομπής, δεν αμφισβητείται ότι η ενίσχυση την οποία η Tiberis έλαβε δυνάμει της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 εμπίπτει στην έννοια του «καθεστώτος ενίσχυσης», που ορίζεται με πανομοιότυπο τρόπο στο άρθρο 2, δεύτερο εδάφιο, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2009/28 και στο άρθρο 2, δεύτερο εδάφιο, σημείο 5, της οδηγίας 2018/2001. Υπογραμμίζεται, συναφώς, ότι, μολονότι οι δύο οδηγίες επιτρέπουν στα κράτη μέλη να θεσπίσουν καθεστώτα κρατικών ενισχύσεων υπέρ της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, εντούτοις η ευχέρεια αυτή τελεί υπό την προϋπόθεση ότι τα εν λόγω καθεστώτα είναι συμβατά προς τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων. Συγκεκριμένα, η εν λόγω απαίτηση προκύπτει σαφώς τόσο από το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 όσο και από το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, τα οποία προβλέπουν ότι οι εν λόγω διατάξεις εφαρμόζονται με την επιφύλαξη της αποκλειστικής αρμοδιότητας της Επιτροπής δυνάμει του άρθρου 108 ΣΛΕΕ ( 35 ).

68.

Τρίτον, όσον αφορά το κατά χρόνον πεδίο εφαρμογής των δύο οδηγιών, διαπιστώνεται ότι, κατά τον χρόνο έκδοσης της υπουργικής απόφασης της 23ης Ιουνίου 2016 και κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης της Tiberis με τον GSE κατ’ εφαρμογήν του καθεστώτος ενίσχυσης που προβλέφθηκε με την εν λόγω υπουργική απόφαση, είχαν εφαρμογή μόνον οι διατάξεις της οδηγίας 2009/28, καθότι οι διατάξεις της οδηγίας 2018/2001 τέθηκαν σε ισχύ από την 1η Ιουλίου 2021, με αποτέλεσμα το επίμαχο καθεστώς ενίσχυσης να μπορεί να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της τελευταίας αυτής οδηγίας μόνον από την εν λόγω ημερομηνία, με την επιφύλαξη των παρατηρήσεων που εκτίθενται στα σημεία 77 έως 79 των παρουσών προτάσεων.

69.

Υπενθυμίζεται, προκαταρκτικώς, ότι το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28 προβλέπει κατ’ ουσίαν, στην παράγραφο 1, ότι κάθε κράτος μέλος μεριμνά ώστε το μερίδιο της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας το 2020 να αντιστοιχεί τουλάχιστον στον εθνικό συνολικό στόχο του, όπως προσδιορίζεται στην εν λόγω οδηγία, στη δε παράγραφο 2, ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα που είναι όντως σχεδιασμένα για να διασφαλίσουν ότι το μερίδιο της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ισούται ή υπερβαίνει το μερίδιο που παρατίθεται στην ενδεικτική πορεία που καθορίζεται με την εν λόγω οδηγία. Επιπλέον, στην παράγραφο 3 του ίδιου άρθρου διευκρινίζεται ότι, για να επιτύχουν τους στόχους που καθορίζονται στις ανωτέρω παραγράφους 1 και 2, τα κράτη μέλη «μπορούν», μεταξύ άλλων, να εφαρμόζουν καθεστώτα ενίσχυσης.

70.

Επιβάλλεται η διαπίστωση ότι από το γράμμα του άρθρου 3 της οδηγίας 2009/28 δεν προκύπτει καμία υποχρέωση των κρατών μελών να θεσπίσουν καθεστώτα κρατικών ενισχύσεων για την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, δεδομένου ότι η θέσπιση τέτοιων καθεστώτων είναι προαιρετική, ούτε, κατά μείζονα λόγο, προκύπτουν ενδείξεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη πρέπει να σχεδιάσουν τα καθεστώτα ενίσχυσης που ενδεχομένως θα θεσπίσουν. Επομένως, τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την επίτευξη των δεσμευτικών εθνικών στόχων για την ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές ( 36 ), υπό τον όρο της τήρησης των κανόνων της Ένωσης περί κρατικών ενισχύσεων ( 37 ).

71.

Επισημαίνεται ότι, εν πάση περιπτώσει, κανένα στοιχείο από τις πληροφορίες που περιέχονται στην απόφαση περί παραπομπής δεν καταδεικνύει ότι ο μηχανισμός εκκαθάρισης θέτει συγκεκριμένα σε κίνδυνο τις επενδύσεις στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ώστε να γεννώνται αμφιβολίες όσον αφορά τη συμμόρφωσή του προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με την οδηγία 2009/28 ( 38 ).

72.

Κατά συνέπεια, η οδηγία 2009/28, και δη το άρθρο 3 αυτής, δεν αντιτίθεται σε μηχανισμό εκκαθάρισης όπως ο επίμαχος στην κύρια δίκη.

73.

Παρατηρώ, εκ προοιμίου, ότι, μολονότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με τη συμβατότητα του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου προς το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, θα πρέπει κατ’ αρχάς να εξακριβωθεί αν η συγκεκριμένη διάταξη έχει εφαρμογή σε καθεστώς κρατικής ενίσχυσης όπως το επίμαχο στην κύρια δίκη, το οποίο είχε ήδη θεσπιστεί κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της εν λόγω οδηγίας, ή αν η συμβατότητα του επίμαχου μηχανισμού θα πρέπει να εξεταστεί μάλλον υπό το πρίσμα του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας το οποίο αποσκοπεί στην προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των δικαιούχων ενισχύσεων που χορηγήθηκαν υπό το κράτος προϋφιστάμενων καθεστώτων, πλην όμως δεν μνημονεύεται ρητώς από το αιτούν δικαστήριο,.

74.

Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, κατ’ αρχήν, ένας νέος κανόνας δικαίου έχει εφαρμογή από την έναρξη ισχύος της πράξης με την οποία θεσπίζεται και ότι, μολονότι δεν εφαρμόζεται επί των εννόμων καταστάσεων οι οποίες γεννήθηκαν και διαμορφώθηκαν οριστικώς υπό το κράτος του προγενέστερου νόμου, εφαρμόζεται εντούτοις στα μελλοντικά αποτελέσματά τους, καθώς και στις νέες έννομες καταστάσεις. Το πράγμα διαφέρει, υπό την επιφύλαξη της αρχής της μη αναδρομικότητας των νομικών κανόνων, μόνο σε περίπτωση που ο νέος αυτός κανόνας συνοδεύεται από ειδικές διατάξεις οι οποίες καθορίζουν συγκεκριμένα τις προϋποθέσεις διαχρονικής εφαρμογής του ( 39 ).

75.

Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ειδικότερα ότι, αντιθέτως προς τους διαδικαστικούς κανόνες, οι οποίοι εν γένει εφαρμόζονται από την ημερομηνία έναρξης της ισχύος τους, οι ουσιαστικοί κανόνες του δικαίου της Ένωσης πρέπει, προκειμένου να διασφαλίζεται η τήρηση των αρχών της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, να ερμηνεύονται υπό την έννοια ότι διέπουν καταστάσεις που έχουν διαμορφωθεί πριν από την έναρξη της ισχύος τους μόνον εφόσον προκύπτει σαφώς από το γράμμα τους, τους σκοπούς τους ή την οικονομία τους ότι σκοπείται με αυτούς η παραγωγή τέτοιων αποτελεσμάτων ( 40 ).

76.

Όσον αφορά ειδικότερα τις οδηγίες, κατά κανόνα μόνον οι νομικές καταστάσεις που διαμορφώθηκαν μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς μιας οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο μπορούν να υπαχθούν στο ratione temporis πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Το ίδιο ισχύει κατά μείζονα λόγο για τις νομικές καταστάσεις που γεννήθηκαν υπό το κράτος παλαιότερου κανόνα και εξακολουθούν να παράγουν τα αποτελέσματά τους μετά την έναρξη ισχύος των εθνικών πράξεων που εκδόθηκαν για τη μεταφορά μιας οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς ( 41 ).

77.

Εν προκειμένω, μολονότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001 προβλέπει βεβαίως τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν καθεστώτα ενίσχυσης για την επίτευξη των στόχων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, η εν λόγω οδηγία δεν διευκρινίζει εντούτοις αν η ανωτέρω διάταξη εφαρμόζεται αποκλειστικά και μόνο στα νέα καθεστώτα ενισχύσεων που θεσπίζονται μετά την ημερομηνία μεταφοράς της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο ή αν το πεδίο εφαρμογής της καλύπτει επίσης τα υφιστάμενα καθεστώτα ενισχύσεων που θεσπίστηκαν πριν από την εν λόγω ημερομηνία ( 42 ). Επισημαίνεται, εξάλλου, ότι, ως διάταξη που καθορίζει τα κριτήρια χορήγησης της ενίσχυσης για την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, το άρθρο 4 συνιστά ουσιαστικό κανόνα δικαίου και, επομένως, μπορεί θεωρητικώς να εφαρμοστεί στα υφιστάμενα καθεστώτα ενίσχυσης μόνον όσον αφορά τα αποτελέσματά τους που παράγονται μετά την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο, σύμφωνα με τη νομολογία που μνημονεύθηκε στα σημεία 75 και 76 των παρουσών προτάσεων.

78.

Επισημαίνεται επίσης ότι το άρθρο 6 της οδηγίας 2018/2001 προβλέπει, στην παράγραφο 1, ότι, με την επιφύλαξη των προσαρμογών που απαιτούνται για τη συμμόρφωση προς τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι το επίπεδο της στήριξης που έχει χορηγηθεί σε έργα ανανεώσιμης ενέργειας και οι συνοδευτικοί όροι δεν αναθεωρούνται κατά τρόπο ο οποίος να επηρεάζει αρνητικά τα δικαιώματα που παρέχονται στο πλαίσιο αυτό ούτε να υπονομεύει την οικονομική βιωσιμότητα των έργων που λαμβάνουν ήδη στήριξη. Επιπλέον, κατά την παράγραφο 2 του ίδιου άρθρου, τα κράτη μέλη δύνανται να προσαρμόζουν το επίπεδο της στήριξης σύμφωνα με αντικειμενικά κριτήρια, υπό την προϋπόθεση ότι τα κριτήρια αυτά καθορίζονται στο πλαίσιο του αρχικού σχεδιασμού του καθεστώτος στήριξης.

79.

Κατά συνέπεια, μολονότι δεν προκύπτει καμία υποχρέωση των κρατών μελών να αναθεωρήσουν τα υφιστάμενα καθεστώτα ενισχύσεων ώστε να είναι σύμφωνα προς το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, δεδομένης της σιωπής του νομοθέτη επ’ αυτού, τα κράτη μέλη μπορούν να επιφέρουν ελεύθερα τέτοιες τροποποιήσεις, υπό τον όρο, εντούτοις, ότι τηρούν, πέραν των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων, το άρθρο 6 της οδηγίας το οποίο απαγορεύει την αναθεώρηση του καθεστώτος ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στα έργα τα οποία λαμβάνουν ενίσχυση κατά τρόπο ο οποίος θα επηρέαζε αρνητικά τα δικαιώματα που έχουν παρασχεθεί και θα υπονόμευε την οικονομική βιωσιμότητα των εν λόγω έργων ( 43 ).

80.

Μετά τις ανωτέρω διευκρινίσεις, με την ανάλυση που ακολουθεί θα εξετάσω επικουρικώς τη συμβατότητα του μηχανισμού αρνητικού αντικτύπου προς το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, σε περίπτωση που η εν λόγω διάταξη έχει εφαρμογή, όπως εκτιμά το αιτούν δικαστήριο.

81.

Όπως και το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28, το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001 προβλέπει τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίσουν καθεστώτα ενισχύσεων για την επίτευξη των στόχων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Εντούτοις, εν αντιθέσει προς το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28, το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001 προβλέπει ρύθμιση και κανόνες περισσότερο δεσμευτικού χαρακτήρα για τα κράτη μέλη κατά την κατάρτιση των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ( 44 ).

82.

Όπως επισημάνθηκε στα σημεία 29 έως 31 των παρουσών προτάσεων, από το σκεπτικό της αποφάσεως περί παραπομπής προκύπτει, ειδικότερα, ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει, πρώτον, αν ο μηχανισμός εκκαθάρισης παρέχει κίνητρα, κατά το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001, «με βάση και γνώμονα την αγορά».

83.

Παρατηρώ ότι, εκ πρώτης όψεως, μολονότι το αιτούν δικαστήριο εξέθεσε λεπτομερώς τη λειτουργία του επίμαχου στην κύρια δίκη μηχανισμού εκκαθάρισης, εντούτοις το Δικαστήριο δεν διαθέτει το σύνολο των αναγκαίων στοιχείων για την πλήρη αξιολόγηση του συγκεκριμένου μηχανισμού, την οποία, εν πάση περιπτώσει, αρμόδιο να διενεργήσει είναι το αιτούν δικαστήριο.

84.

Επισημαίνεται επίσης ότι, μολονότι το άρθρο 4 της οδηγίας 2018/2001 καθιερώνει, πράγματι, έναν σύνδεσμο μεταξύ των καθεστώτων ενισχύσεων που θεσπίζουν τα κράτη μέλη και των πραγματικών συνθηκών της αγοράς, υπό την έννοια ότι το ύψος της χορηγούμενης ενίσχυσης πρέπει, κατ’ αρχήν, να καθορίζεται ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν στην αγορά, εντούτοις η εν λόγω οδηγία αναγνωρίζει ρητώς ότι η ικανότητα των διαφόρων παραγωγών να ανταποκρίνονται στα μηνύματα της αγοράς διαφέρει και εξαρτάται από το μέγεθός τους ( 45 ). Επομένως, τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια όχι μόνον να επιλέγουν μεταξύ διαφόρων ειδών και όρων χορήγησης των ενισχύσεων, αλλά επίσης να περιορίζουν τις διαδικασίες διεξαγωγής διαγωνισμού ή πρόσκλησης υποβολής προσφορών σε συγκεκριμένες τεχνολογίες όταν αυτό είναι απαραίτητο για να αποφευχθούν μη ικανοποιητικά αποτελέσματα όσον αφορά τους περιορισμούς και το κόστος για την ενσωμάτωση στο σύστημα, την ανάγκη επίτευξης διαφοροποίησης του ενεργειακού μείγματος και το μακροπρόθεσμο δυναμικό των τεχνολογιών ( 46 ). Επ’ αυτού διαπιστώνεται ότι, στο πλαίσιο της κατάρτισης των καθεστώτων ενίσχυσης, ανεξαρτήτως της συνεκτίμησης των περιστάσεων και της δυναμικής της αγοράς, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να λαμβάνουν επίσης υπόψη άλλους σκοπούς που μνημονεύονται στην οδηγία 2018/2001, και δη στο άρθρο 4, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να αποφεύγονται οι στρεβλώσεις στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας, να μεγιστοποιείται η ενσωμάτωση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και να διασφαλίζεται η σταθερότητα των δικτύων.

85.

Από το σκεπτικό της απόφασης περί παραπομπής προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί, δεύτερον, διευκρινίσεις σχετικά με την ύπαρξη ενδεχόμενης δυσμενούς διάκρισης λόγω του γεγονότος ότι οι εγκαταστάσεις δυναμικότητας άνω των 5 MW οι οποίες πωλούν στην ελεύθερη αγορά την ηλεκτρική ενέργεια που παράγουν μπορούν να λάβουν ενίσχυση χωρίς μηχανισμό εκκαθάρισης, ενώ τέτοια δυνατότητα δεν παρέχεται στους παραγωγούς, όπως η Tiberis, οι οποίοι είναι εγγεγραμμένοι στο μητρώο και των οποίων η εγκατάσταση έχει δυναμικότητα από 1 έως 5 MW.

86.

Είναι αναγκαίο να υπομνησθεί συναφώς ότι η γενική αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων επιβάλλει να μην αντιμετωπίζονται παρόμοιες καταστάσεις κατά τρόπο διαφορετικό και να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικές καταστάσεις καθ’ όμοιο τρόπο ( 47 ).

87.

Όπως προεκτέθηκε, όμως, στο σημείο 54 των παρουσών προτάσεων, το ιταλικό καθεστώς ενισχύσεων που θεσπίστηκε με την υπουργική απόφαση της 23ης Ιουνίου 2016 προέβλεπε τρία διαφορετικά είδη ενισχύσεων ανάλογα με τη (μέγιστη) δυναμικότητα κάθε εγκατάστασης, τα οποία βασίζονταν σε διακριτά χαρακτηριστικά και διακριτούς μηχανισμούς παροχής κινήτρων ( 48 ). Ως εκ τούτου, η διαφοροποιημένη μεταχείριση των διαφόρων παραγωγών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας απέρρεε ακριβώς από το γεγονός ότι οι εν λόγω παραγωγοί δεν βρίσκονταν σε παρόμοιες καταστάσεις. Ειδικότερα, όσον αφορά τη διαφοροποίηση του θεσπισθέντος κινήτρου μεταξύ των εγκαταστάσεων παραγωγής που έχουν μετάσχει στη διαδικασία δημοπρασίας και των εγκαταστάσεων παραγωγής που δεν έχουν μετάσχει στην εν λόγω διαδικασία, επισημαίνεται ότι το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων στο οποίο είχε πρόσβαση η Tiberis βασιζόταν σε εγγυημένη σταθερή τιμή με σκοπό την προστασία των μεσαίων επιχειρήσεων από τις απρόβλεπτες διακυμάνσεις της αγοραίας τιμής της ενέργειας και τους παρείχε, με τον τρόπο αυτόν, τη δυνατότητα να ανακτήσουν το ποσό που επενδύθηκε στην κατασκευή της εγκατάστασης διασφαλίζοντας την οικονομική βιωσιμότητα των επενδύσεών τους ( 49 ). Αντιστρόφως, το καθεστώς συμμετοχής στη διαδικασία δημοπρασίας στο οποίο υπάγονταν οι φορείς εκμετάλλευσης κάτοχοι μεγάλης εγκατάστασης (παραγωγής) δεν εγγυόταν καμία ενίσχυση στους εν λόγω φορείς, η δε αμοιβή τους βασιζόταν, κατ’ αρχήν, στα έσοδα από τις πωλήσεις στην ελεύθερη αγορά ( 50 ).

88.

Εξάλλου, όπως υπομνήσθηκε στο σημείο 78 των παρουσών προτάσεων, στο πλαίσιο της εκτίμησης της συμβατότητας του μηχανισμού εκκαθάρισης προς την οδηγία 2018/2001, πρέπει να ληφθεί επίσης υπόψη το άρθρο 6, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, το οποίο απαγορεύει την αναθεώρηση των καθεστώτων ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στα έργα για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κατά τρόπο ο οποίος θα επηρέαζε αρνητικά τα δικαιώματα που έχουν παρασχεθεί και θα υπονόμευε την οικονομική βιωσιμότητα των εν λόγω έργων. Εν προκειμένω, όμως, δεδομένου ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη μηχανισμός εκκαθάρισης προβλέφθηκε εξαρχής από την εθνική ρύθμιση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιβαίνει, ειδικότερα, στο προμνησθέν άρθρο 6, παράγραφος 1.

89.

Υπό το πρίσμα της ανωτέρω ανάλυσης, κανένα στοιχείο δεν καταδεικνύει ότι ο επίμαχος στην υπό κρίση υπόθεση μηχανισμός δεν είναι σύμφωνος προς τις προμνησθείσες διατάξεις της οδηγίας 2018/2001.

90.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:

Τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ

έχουν την έννοια ότι:

αντιτίθενται σε εκτίμηση, από εθνικό δικαστήριο, της συμβατότητας του μηχανισμού αρνητικού κινήτρου, που προβλέπεται σε υφιστάμενο καθεστώς ενισχύσεων, προς το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/28/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2009, σχετικά με την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και την τροποποίηση και τη συνακόλουθη κατάργηση των οδηγιών 2001/77/ΕΚ και 2003/30/ΕΚ, και το άρθρο 4 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/2001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Δεκεμβρίου 2018, για την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, σε περίπτωση που ο εν λόγω μηχανισμός συνδέεται άρρηκτα με το καθεστώς ενισχύσεων που εγκρίθηκε προηγουμένως από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπό την έννοια ότι είναι αναγκαίος για την πραγματοποίηση του σκοπού ή για τη λειτουργία του εν λόγω καθεστώτος.