1.

Meta żewġ offerenti jew iktar b’ċerti rabtiet bejniethom jippreżentaw l-offerti tagħhom fil-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, jista’ jqum is-suspett li dawn jaġixxu b’mod ikkoordinat (jew, saħansitra, kollużiv) għad-detriment tat-trasparenza u ta’ regoli jew prinċipji oħrajn tad-dritt tal-Unjoni li għandhom jirregolaw dawk il-proċeduri.

2.

Dan huwa l-kuntest li jaqgħu fih id-domandi preliminari magħmulin mil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema, il-Litwanja), fid-dawl ta’ sitwazzjoni fejn żewġ sussidjarji ta’ kumpannija terza aspiraw, b’mod partikolari, li jirbħu l-kuntratt ta’ ġbir u trasport tal-iskart f’muniċipalità ta’ dak il-pajjiż.

3.

Permezz tad-domandi tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, finalment, jekk dawk l-offerenti humiex obbligati, anki fin-nuqqas ta’ dispożizzjoni leġiżlattiva speċifika, li jinformaw lill-awtorità kontraenti dwar ir-relazzjonijiet li jgħaqqduhom u kif għandha taġixxi dik l-awtorità kontraenti meta tkun taf dwar l-eżistenza ta’ tali relazzjonijiet.

4.

Il-domanda preliminari, għalhekk, tagħti l-opportunità lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tikkompleta l-każistika tagħha dwar il-prinċipji ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ trasparenza fil-proċeduri rregolati mid-Direttiva 2004/18/KE  ( 2 ), meta dawk involuti f’dawn il-proċeduri jkunu jappartjenu lill-istess grupp ta’ impriżi.

I. Il-kuntest ġuridiku

A. Id-dritt tal-Unjoni

1. Id-Direttiva 2004/18

5.

Il-premessa 46 tiddikjara:

6.

Skont l-Artikolu 2:

7.

Skont l-Artikolu 45(2):

2. Id-Direttiva 89/665/KEE  ( 3 )

8.

It-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) jipprovdi li:

9.

L-Artikolu 2(1)(b) jistabbilixxi li:

B. Id-dritt nazzjonali

1. Lietuvos Respublikos viešųjų pirkimų įstatymas (liġi tar-Repubblika tal-Litwanja dwar il-kuntratti pubbliċi)  ( 4 )

10.

Skont l-Artikolu 3(1):

2. Lietuvos Respublikos konkurencijos įstatymas (liġi tar-Repubblika tal-Litwanja dwar il-kompetizzjoni)  ( 5 )

11.

Skont l-Artikolu 3(14):

12.

L-Artikolu 5(1) jistabbilixxi:

II. Fatti

13.

Fid-9 ta’ Lulju 2015, il-Viešoji įstaiga Šiaulių regiono atliekų tvarkymo centras (ċentru għall-ġestjoni tal-iskart fir-reġjun ta’ Šiauliai, il-Litwanja; iktar ’il quddiem, “ċentru ta’ ġestjoni”) ħareġ sejħa għal offerti għall-provvista ta’ servizzi muniċipali ta’ ġbir u trasport ta’ skart fil-muniċipalità ta’ Šiauliai.

14.

Skont l-informazzjoni li tinsab fid-digriet tar-rinviju, is-sejħa għal offerti kienet tipprojbixxi li l-offerenti jippreżentaw varjanti tal-offerti tagħhom  ( 6 ).

15.

Erba’ offerenti ssottomettew offerta:

16.

L-offerenti A u B huma sussidjarji tal-kumpannija Ecoservice UAB (iktar ’il quddiem, “Ecoservice”)  ( 7 ).

17.

Flimkien mal-offerta tiegħu  ( 8 ), l-offerent B hemeż, b’mod spontanju, dikjarazzjoni ġuramentata fejn indika li kien qiegħed jipparteċipa fis-sejħa għal offerti b’mod awtonomu u indipendenti minn kwalunkwe operaturi ekonomiċi oħra li jistgħu jkunu marbuta miegħu u talab liċ-ċentru ta’ ġestjoni sabiex jittratta lill-persuni l-oħra bħala kompetituri. Huwa pprovda wkoll li kien qiegħed jintrabat li jipprovdi, jekk jiġi mitlub hekk, lista ta’ operaturi marbuta miegħu.

18.

Iċ-ċentru ta’ ġestjoni ċaħad l-offerta tal-offerent A, minħabba li ma kinitx konformi ma’ waħda mill-kundizzjonijiet tas-sejħa  ( 9 ), liema deċiżjoni ma ġietx ikkontestata  ( 10 ).

19.

Il-kuntratt finalment ingħata lill-offerent B.

20.

VSA Vilnius ressaq ilment, fejn allega li l-offerti tal-offerenti A u B ma kinux ġew ivvalutati b’mod xieraq u li kienu ġew miksura l-prinċipji ta’ trasparenza u ta’ ugwaljanza fit-trattament quddiem il-liġi.

21.

Wara li l-ilment tiegħu ġie miċħud, VSA Vilnius ressaq appell  ( 11 ) li ġie milqugħ, essenzjalment, mis-Šiaulių apygardos teismas (qorti reġjonali ta’ Šiauliai, il-Litwanja) fis-sentenza tat-18 ta’ Jannar 2016, ikkonfermata mil-Lietuvos apeliacinis teismas (qorti tal-appell, il-Litwanja) f’digriet tal-5 ta’ April 2016.

22.

Iċ-ċentru ta’ ġestjoni u l-offerent B appellaw quddiem il-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema), li tagħmel din id-domanda preliminari.

III. Id-domandi preliminari

23.

Hija tgħid:

IV. Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja u l-pożizzjoni tal-partijiet

24.

Ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari wasal fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-18 ta’ Ottubru 2016.

25.

Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub miċ-ċentru ta’ ġestjoni, VSA Vilnius, Ecoservice projektai UAB (li kien l-offerent B), il-Gvern Litwan u l-Gvern Ċek, kif ukoll mill-Kummissjoni. Ma kienx ikkunsidrat neċessarju li ssir seduta.

26.

Iċ-ċentru ta’ ġestjoni ma ħax deċiżjoni speċifika dwar kull waħda mill-ħames domandi tal-qorti tar-rinviju, iżda qal biss li kien jaf dwar rabtiet eżistenti bejn l-offerenti, minħabba li kienu ta’ għarfien pubbliku, u li f’ebda mument ma kien żgwidat fit-teħid tad-deċiżjonijiet tiegħu.

27.

Skont iċ-ċentru ta’ ġestjoni, lil hinn mill-konnessjoni bejn l-offerenti, li waħedha din ma timplikax nuqqas ta’ kompetizzjoni, fil-każ inkwistjoni kien hemm sensiela ta’ elementi oġġettivi li ppermettew li ssir il-konklużjoni li dawn ikkompetew bejniethom.

28.

Rigward l-ewwel domanda, il-partijiet kollha, ħlief VSA Vilnius, ipproponew li tingħata risposta negattiva. L-argument tagħhom, fil-qosor, kien li la t-TFUE u lanqas id-Direttiva 2004/18 ma jipprojbixxu s-sottomissjoni ta’ offerti minn kumpanniji relatati, u lanqas ma jeskludu li offerent jista’ jissottometti diversi offerti. Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni lanqas ma tipprovdi proċedura sabiex l-operaturi jkunu infurmati dwar l-identità tal-offerenti l-oħra, li jippermettilhom jivverifikaw xi rabtiet bejniethom u javżaw lill-awtorità kontraenti dwar dak il-fatt. Fir-rigward tal-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ ugwaljanza fit-trattament u ta’ nondiskriminazzjoni, dawn ma jistgħux jiġu interpretati fis-sens li l-offerenti huma obbligati li jiddikjaraw minn jeddhom ir-rabtiet bejniethom, mingħajr preġudizzju għall-fatt li għandhom jipprovdu l-informazzjoni li tista’ tintalab mingħandhom mill-awtorità kontraenti

29.

VSA Vilnius jipproponi, għall-kuntrarju, li tingħata risposta affermattiva għall-ewwel domanda, li jwasslu sabiex jittratta l-ewwel suppożizzjoni li saret fit-tieni waħda. Fil-fehma tiegħu, ikun sproporzjonat li l-offerenti ma jkunux jistgħu jirribattu l-preżunzjoni ta’ azzjoni miftiehma bbażata fuq il-fatt li ma ġewx iddikjarati l-konnessjonijiet bejniethom. Madankollu, il-passività jew in-nuqqas ta’ informazzjoni tagħhom f’dan ir-rigward jistgħu jiġu interpretati, flimkien ma’ indikazzjonijiet oħra jew testijiet addizzjonali oħra, bħala li juru mġiba mhux kompetittiva.

30.

Rigward it-tieni ipoteżi tat-tieni domanda, Ecoservice projektai u l-Gvern Litwan huma inklinati lejn risposta affermattiva, b’enfasi fuq l-obbligu tal-awtorità kontraenti li tiżgura rispett materjali u mhux strettament formali tal-prinċipji stabbiliti fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18.

31.

VSA Vilnius jargumenta li l-awtorità kontraenti għandha tieħu biss ir-riskju tal-parteċipazzjoni ta’ offerenti marbuta jekk, bl-għarfien permezz ta’ mezzi oħra dwar l-eżistenza ta’ tali rabta, ma tadottax miżuri sabiex tivverifika ċ-ċirkustanzi tal-parteċipazzjoni ta’ dawn offerenti.

32.

Il-Kummissjoni tqis li jekk l-awtorità kontraenti ma tagħtix prova tat-twettiq ta’ kondotta ħażina professjonali serja minn offerent, ma tistax timpedixxi li dan jintervjeni fil-proċedura.

33.

Il-partijiet eżaminaw it-tielet, ir-raba’ u l-ħames domanda b’mod konġunt.

34.

Ecoservice projektai jallega li l-awtorità kontraenti għandha titlob informazzjoni biss mill-offerenti jekk ikollha raġuni sabiex tiddubita jekk ikunux qegħdin jipparteċipaw fil-proċedura b’mod kompetittiv, mingħajr ma ċ-ċirkustanzi li tirreferi għalihom ir-raba’ domanda ma jkunu biżżejjed sabiex tiġi ddikjarata l-illegalità tal-imġiba tal-awtorità kontraenti. Fil-fehma tiegħu, l-Artikolu 101 TFUE ma jiġġustifikax l-eżami tal-atti tal-offerenti marbuta li huma involuti fil-proċedura separatament.

35.

VSA Vilnius għandu idea opposta. B’mod partikolari, huwa jsostni li, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-awtoritajiet kontraenti għandu jkollhom rwol attiv fl-applikazzjoni tal-prinċipji li jirregolaw l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi. Dan id-dmir jinvolvi li l-offerenti marbuta jiġu mistoqsija dwar il-mod li bih qegħdin jipparteċipaw fil-proċedura, peress li, altrimenti, l-oneru tal-prova tal-imġiba żleali tagħhom jaqa’ b’mod mhux ġustifikat fuq l-offerenti l-oħra. Fil-fehma tiegħu, l-obbligu li tintwera r-realtà ta’ kompetizzjoni effettiva huwa tal-offerenti marbuta, mingħajr preġudizzju għall-obbligu tal-awtorità kontraenti li titlobhom jiċċaraw xi dubji dwar in-natura tal-parteċipazzjoni tagħhom fil-proċedura.

36.

Il-Gvern Litwan iqis li l-awtorità kontraenti għandha l-obbligu li tivverifika b’mod attiv jekk il-proċedura ssirx b’mod trasparenti. Fil-każ ta’ offerenti marbuta, hija għandha tivverifika jekk tali rabta taffettwax il-kontenut tal-offerti rispettivi tagħhom. Jekk ikun hemm elementi oġġettivi li jistgħu jqajmu dubji rigward it-trasparenza tal-proċedura, l-awtorità kontraenti għandha tanalizza ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha u, meta jkun hemm bżonn, titlob informazzjoni mill-partijiet.

37.

Dan il-gvern jemmen ukoll li, jekk ma jitteħdux miżuri sabiex tiġi żgurata t-trasparenza, l-imġiba tal-awtorità kontraenti tkun illegali f’żewġ każijiet: jekk, waqt li kienet taf, jew setgħet tkun taf, li setgħu pparteċipaw żewġ offerenti marbuta, ma ħaditx passi sabiex tiżgura n-natura awtonoma tal-offerti rispettivi tagħhom u jekk, minkejja li tkun ħadet dawn il-miżuri, issib li l-azzjoni tagħha ma kinitx biżżejjed.

38.

Finalment, il-Gvern Litwan isostni li ċ-ċirkustanzi tal-każ inkwistjoni jindikaw li l-offerenti marbuta jikkostitwixxu “unità ekonomika”, u għalhekk l-Artikolu 101 TFUE ma huwiex applikabbli għalihom.

39.

Għall-Gvern Ċek, is-sempliċi eżistenza ta’ rabtiet bejn l-offerenti ma hijiex biżżejjed sabiex tiġġustifika l-esklużjoni tagħhom mill-proċedura. Il-fattur determinanti huwa jekk ir-rabtiet jistgħux jaffettwaw ir-riżultat tal-proċedura, li jobbliga lill-awtorità kontraenti teżamina s-sitwazzjoni speċifika tal-offerenti. Minħabba li l-protezzjoni tal-kompetizzjoni hija żgurata fil-kuntest tal-kuntratti pubbliċi permezz ta’ leġiżlazzjoni sekondarja, ma huwiex meħtieġ li jsir riferiment għall-Artikolu 101 TFUE.

40.

Il-Kummissjoni tiddikjara li fost l-informazzjoni li, skont id-Direttiva 2004/18, l-awtorità kontraenti tista’ titlob mill-offerenti ma hemmx id-dikjarazzjoni tar-rabtiet tagħhom ma’ offerenti oħra, għalkemm hija meħtieġa tivverifika jekk ikunx hemm raġunijiet sabiex issir esklużjoni. Fir-rigward tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ċċitata mill-qorti tar-rinviju fit-tielet u r-raba’ domandi tagħha, il-Kummissjoni tqis li din il-ġurisprudenza ma hijiex rilevanti sabiex tingħata risposta għad-domandi magħmula.

41.

Fir-rigward tal-Artikolu 101 TFUE, il-Kummissjoni ssostni li dan ma japplikax għal ftehimiet jew prattiċi miftiehma bejn kumpannija omm u s-sussidjarja tagħha, jew bejn sussidjarji tal-istess grupp, u lanqas ma japplika għall-kumpannija omm li jkollha influwenza deċiżiva fuq is-sussidjarji tagħha. Fiċ-ċirkustanzi ta’ dan il-każ, bla ħsara għad-deċiżjoni tal-ġurisdizzjoni tar-rinviju, l-offerenti A u B jikkostitwixxu unità ekonomika, u għalhekk hija eskluża l-applikazzjoni ta’ dak l-artikolu.

V. L-evalwazzjoni

42.

Id-domandi tal-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema) jistgħu jinġabru skont it-termini li semmejt fil-bidu ta’ dawn il-konklużjonijiet:

–

Minn naħa waħda (l-ewwel u t-tieni domanda), għandu jiġi deċiż jekk l-offerenti marbuta bejniethom li jippreżentaw offerti separati humiex obbligati, fi kwalunkwe każ, sabiex jinfurmaw lill-awtorità kontraenti dwar dan il-fatt u, jekk iva, x’konsegwenzi hemm jekk jonqsu milli jagħmlu dan.

–

Min-naħa l-oħra (it-tielet, ir-raba’ u l-ħames domanda) għandu jiġi stabbilit kif għandha taġixxi l-awtorità kontraenti — u, fejn xieraq, il-qorti li tirrevedi l-azzjonijiet tagħha — f’każ li jkun hemm għarfien dwar l-eżistenza ta’ rabtiet sinjifikattivi bejn ċerti offerenti.

A. Dwar l-obbligu tal-offerenti li jikkomunikaw lill-awtorità kontraenti r-rabta tagħhom ma’ offerenti oħra (l-ewwel u t-tieni domandi)

43.

Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, l-ewwel nett, jekk l-offerenti marbuta bejniethom li huma involuti fi proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku humiex obbligati jikkomunikaw dak il-fatt, “kemm jekk tali obbligu jkunx previst jew le mil-leġiżlazzjoni nazzjonali fil-qasam ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi, jiddikjaraw ir-rabtiet tagħhom lill-awtorità kontraenti, anki jekk din ma tagħmlilhomx mistoqsijiet speċifikament fuq dan is-suġġett”  ( 12 ).

44.

Naturalment, is-suppożizzjoni impliċita fid-domanda —u, b’mod ġenerali, fis-sottomissjonijiet tal-partijiet— hija li ma għandhiex issir sempliċi projbizzjoni li l-offerenti marbuta bejniethom jissottomettu l-offerti tagħhom fi proċedura ta’ dan it-tip. Dan ġie ddikjarat mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Assitur  ( 13 ), mingħajr ma ssir diskussjoni dwar din is-suppożizzjoni.

45.

Fuq il-bażi ta’ din il-premessa, l-obbligu li jiġu kkomunikati dawn ir-rabtiet ma jidhirx fid-Direttiva 2004/18 (u lanqas fil-liġi Litwana dwar il-kuntratti pubbliċi), kif jaqblu l-partijiet kollha wkoll.

46.

VSA Vilnius biss isostni li dan l-obbligu huwa impost, indirettament jew b’mod impliċitu, minħabba l-ħtieġa li titneħħa l-preżunzjoni li r-rabtiet bejn l-offerenti, minħabba n-nuqqas ta’ awtonomija tagħhom, jistgħu jheddu t-trasparenza tal-proċeduri tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi u jwasslu għal distorsjoni tal-kompetizzjoni.

47.

L-argument ta’ VSA Vilnius diġà qiegħed jaffaċċja ostakolu serju, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li, b’mod speċifiku, “l-prinċipji ta’ trasparenza u ta’ ugwaljanza fit-trattament li jirregolaw il-proċeduri kollha ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi jeżiġu li l-kundizzjonijiet sostantivi u proċedurali dwar il-parteċipazzjoni f’kuntratt ikunu ddefiniti b’mod ċar minn qabel u magħmula pubbliċi, b’mod partikolari l-obbligi tal-offerenti, sabiex dawn ikunu jafu eżattament ir-restrizzjonijiet tal-proċedura u jkunu żguri mill-fatt li l-istess rekwiżiti japplikaw għall-kompetituri kollha”  ( 14 ).

48.

Obbligu (l-allegat obbligu li jiġu ddikjarati r-rabtiet korporattivi) li ma jinsabx fl-ispeċifikazzjonijiet, ma huwiex ipprovdut fil-liġi nazzjonali u lanqas fid-Direttiva 2004/18 ma jgħaddix mit-test ta’ trasparenza msemmi mill-Qorti tal-Ġustizzja. Ir-risposta għall-ewwel domanda għalhekk għandha tkun li, fin-nuqqas ta’ dispożizzjoni legali espliċita (tad-dritt tal-Unjoni jew tad-dritt nazzjonali), l-offerenti marbuta ma humiex obbligati jinfurmaw lill-awtorità kontraenti dwar il-konnessjonijiet ta’ bejniethom.

49.

Huwa possibbli li wieħed jargumenta, kif sostnut minn VSA Vilnius  ( 15 ), li dak l-obbligu, għalkemm ma huwiex espliċitu, jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam tal-kuntratti pubbliċi?

50.

Ma naħsibx, peress li din il-ġurisprudenza rrikonoxxiet li l-impriżi li jiffurmaw parti minn gruppi ta’ kumpanniji jistgħu jgawdu “ċertu awtonomija fit-tmexxija tal-politika kummerċjali u fl-attivitajiet ekonomiċi tagħhom, b’mod partikolari fil-qasam tal-parteċipazzjoni fl-għoti ta’ kuntratti pubbliċi” u jkunu “rregolati minn dispożizzjonijiet partikolari, pereżempju ta’ għamla kuntrattwali li jistgħu jiggarantixxu kemm l-indipendenza kif ukoll il-kunfidenzjalità matul it-tfassil tal-offerti li jkunu ser isiru simultanjament […] fil-kuntest tal-istess sejħa għal offerti”  ( 16 ).

51.

Fil-fehma tiegħi, minn dawn l-affermazzjonijiet jirriżulta li, fin-nuqqas ta’ regola espressa li teħtieġ hekk, meta l-impriżi marbuta jqisu li l-offerti tagħhom huma awtonomi, ma għandhomx neċessarjament jinfurmaw lill-awtorità kontraenti dwar ir-rabtiet soċjali tagħhom.

52.

Barra minn hekk, jekk, —bħala ipoteżi— jiġi aċċettat l-argument ta’ VSA Vilnius, l-obbligu ma jkunx dovut għall-inklużjoni fl-ispeċifikazzjonijiet ta’ “rekwiżit definit b’mod ċar”, li huwa meħtieġ mill-Qorti tal-Ġustizzja. F’dak il-każ, dan huwa dmir li huwa deduċibbli mill-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u, għalhekk, ta’ għarfien skużabbli għall-parti l-kbira tal-operaturi ekonomiċi  ( 17 ).

53.

Il-problema tista’, forsi, tiġi indirizzata minn angolu ieħor, fid-dawl tal-fatt li l-ispeċifikazzjonijiet pprojbixxew f’dan il-każ, b’mod speċifiku  ( 18 ), is-sottomissjoni ta’ offerti alternattivi jew “varjanti” mill-istess offerent  ( 19 ).

54.

Jista’ jiġi dedott minn din il-projbizzjoni li l-offerenti A u B kellhom jinfurmaw lill-awtorità kontraenti dwar ir-rabtiet bejniethom? Barra minn hekk, kellhom jagħtu prova li, minkejja r-rabta bejniethom, iż-żewġ offerti kienu awtonomi u ma setgħux jitqiesu bħala alternattivi?  ( 20 )

55.

Fir-realtà, din il-klawżola fl-ispeċifikazzjonijiet hija konformi mal-Artikolu 24(2) tad-Direttiva 2004/18, li tapplika għall-kuntratti pubbliċi għal servizzi, skont liema “[a]wtoritajiet [kontraenti] għandhom jindikaw fl-avviż tal-kuntratt jekk jawtorizzawx jew le xi varjanti: varjanti m’għandhomx ikunu awtorizzati mingħajr din l-indikazzjoni”  ( 21 ). Għalhekk, għandu jiġi mifhum li l-offerti alternattivi jew varjanti huma esklużi, fil-prinċipju  ( 22 ), sakemm, f’ċerti kuntratti, l-awtorità kontraenti ma tippermettihomx.

56.

Madankollu, insibha diffiċli li naċċetta li l-projbizzjoni tal-varjanti, kemm jekk imniżżla fl-ispeċifikazzjonijiet (bħal f’dan il-każ) kif ukoll jekk le, tista’ timplika obbligu impliċitu fuq l-offerenti sabiex jinfurmaw neċessarjament lill-awtorità kontraenti dwar ir-rabtiet soċjali tagħhom.

57.

L-iktar li tista’ tagħmel dik il-projbizzjoni huwa li tobbliga lill-offerenti marbuta jiddikjaraw li l-offerta tagħhom ma kinitx sempliċi varjant jew alternattiva għal dik ta’ kompetitur ieħor. Għalhekk, din ma hijiex kwistjoni ta’ obbligu ġenerali li jiġi kkomunikat l-istatus tagħhom bħala kumpanniji marbuta, peress li ma hemm ebda obbligu ta’ dak it-tip fid-dritt tal-Unjoni. Id-Direttiva 2004/18 ma tipprojbix, bħala prinċipju, lill-operaturi ekonomiċi marbuta milli jipparteċipaw fl-istess proċedura ta’ sejħa għal offerti, iżda biss fejn hemm “riskju reali ta’ prattiki li jistgħu jippreġudikaw it-trasparenza u li joħolqu distorsjoni tal-kompetizzjoni bejn l-offerenti”  ( 23 ).

58.

Fuq il-bażi ta’ dan ir-raġunament, il-klawżola ta’ projbizzjoni tal-varjanti stabbiliti fl-ispeċifikazzjonijiet tinvolvi biss f’dawk il-każijiet il-ħtieġa li l-offerenti jikkomunikaw lill-awtorità kontraenti r-relazzjonijiet li jorbtuhom, sabiex dak ir-riskju jiġi eliminat.

59.

Madankollu, jirriżulta li, minn din l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2004/18, jistgħu jirriżultaw biss ftit konsegwenzi prattiċi sabiex jiġi deċiż il-każ, għal żewġ raġunijiet.

60.

L-ewwel nett, fid-dikjarazzjoni ġuramentata spontanja tiegħu, l-offerent B żgura li huwa pparteċipa b’mod awtonomu u indipendenti minn kull operatur ekonomiku ieħor li jista’ jkun marbut miegħu, filwaqt li talab liċ-ċentru ta’ ġestjoni sabiex jittratta lill-offerenti l-oħra kollha bħala kompetituri. Il-fatt li dik id-dikjarazzjoni ma rreferietx b’mod espliċitu għall-offerent A huwa irrilevanti, għall-każ tagħna, peress li, skont iċ-ċentru ta’ ġestjoni  ( 24 ), ir-rabta bejn iż-żewġ kumpanniji kienet magħrufa (sewwa) pubblikament. Fl-opinjoni tiegħi, l-importanti huwa li, billi wera l-awtonomija tal-proposta tiegħu, jista’ jinftiehem li l-offerent B kien ikkonforma mal-klawżola fl-ispeċifikazzjonijiet li eskludiet is-sottomissjoni ta’ offerti alternattivi.

61.

It-tieni nett, il-komunikazzjoni liċ-ċentru ta’ ġestjoni għandha l-għan li dan isir jaf dwar ir-rabtiet korporattivi bejn l-offerenti, sabiex ikun jista’ jeżamina fid-dettall il-proposti tagħhom iktar mill-qrib u jidentifika mġiba miftiehma possibbli bejniethom. Jekk, kif diġà ntqal, iċ-ċentru ta’ ġestjoni stess jammetti li, f’dan il-każ, kien jaf dwar dawk ir-rabtiet, minħabba li huma magħrufa, u ddeċieda mingħajr diffikultà li, permezz tal-offerti tagħhom (differenti fir-rigward tal-kontenut tagħhom), iż-żewġ operaturi kienu tassew kompetituri  ( 25 ), il-komunikazzjoni kienet superfluwa.

62.

Lil hinn minn dawn iċ-ċirkustanzi speċifiċi, marbuta mill-qrib mal-fatti, nemmen li, għall-finijiet ta’ dan il-każ, din l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2004/18 hija kemxejn kumplessa, sakemm ma tkunx konformi maċ-ċarezza meħtieġa mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-definizzjoni tar-rekwiżiti sostantivi u proċedurali relatati mal-parteċipazzjoni fil-proċeduri tas-sejħiet għal offerti  ( 26 ).

63.

Għalhekk, nissuġġerixxi li r-risposta għall-ewwel domanda magħmula għandha tkun li l-Artikoli 45 TFUE u 56 TFUE u l-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18 għandhom jiġu interpretati fis-sens li, fin-nuqqas ta’ regola espliċita jew ta’ dispożizzjoni speċifika fil-klawżoli li jirregolaw il-proċedura, l-offerenti marbuta li jippreżentaw offerti separati ma humiex obbligati jinfurmaw lill-awtorità kontraenti dwar ir-rabtiet tagħhom.

64.

Fir-rigward tat-tieni domanda, ir-risposta tirriżulta mill-ewwel waħda. Fl-istess ipoteżi (nuqqas ta’ dispożizzjoni espliċita jew dispożizzjoni speċifika fil-klawżoli li jirregolaw il-proċedura tal-offerti), hija l-awtorità kontraenti stess li, kif tiddikjara l-qorti tar-rinviju stess, “għandha tassumi r-riskju maħluq mill-parteċipazzjoni ta’ operaturi ekonomiċi marbuta u r-riskju tal-konsegwenzi ta’ din.”

65.

Madankollu, jiena ma nirreferix għal teħid ta’ riskju mill-awtorità kontraenti, iżda għall-obbligu tagħha li tiżgura l-ugwaljanza fit-trattament tal-offerenti u t-trasparenza tal-proċedura. Sabiex twettaq dan id-dmir hija għandha timpedixxi li l-parteċipazzjoni tal-offerenti marbuta tippreġudika lil oħrajn, filwaqt li twassal għal distorsjoni tal-kompetizzjoni meħtieġa bejn kulħadd. Dan huwa, kif ipprovdiet hi stess, dak li ġara f’dan il-każ.

B. Dwar l-obbligi tal-awtorità kontraenti rigward ir-rabta bejn l-offerenti (it-tielet, ir-raba’ u l-ħames domandi)

66.

Naqbel mal-Kummissjoni li t-tielet, ir-raba’ u l-ħames domanda jistgħu jingħataw risposta waħda, għalkemm ir-riformulazzjoni li nipproponi jien ma hijiex eżattament bħal dik tagħha  ( 27 ).

67.

Fil-fehma tiegħi, permezz ta’ dawn id-domandi l-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk, f’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża prinċipali, l-awtorità kontraenti hijiex obbligata li titlob lill-offerenti marbuta jagħtu prova li s-sitwazzjoni tagħhom ma tmurx kontra l-prinċipju ta’ kompetizzjoni. Id-dubju jikkonċerna l-fatt jekk ikunx biżżejjed in-nuqqas ta’ azzjoni tal-awtorità kontraenti sabiex l-aġir tagħha fil-proċedura jiġi ddikjarat illegali.

68.

Ma hemmx dubju, kif diġà ntqal, mhux biss li l-offerenti A u B kienu operaturi legali marbuta bejniethom, iżda wkoll li, għaċ-ċentru ta’ ġestjoni, din ir-rabta kienet magħrufa sewwa pubblikament (għal din ir-raġuni ma kkunsidratx li kien meħtieġ li titlobhom jipprovdu dikjarazzjoni dwar dan il-fatt).

69.

Barra minn hekk, kollox jidher li jindika li ż-żewġ offerenti, A u B, jifformaw unità ekonomika minħabba l-istatus tagħhom bħala sussidjarji tal-istess kumpannija omm, f’ċirkustanzi li fihom jista’ jiġi preżunt li din tal-aħħar teżerċita influwenza determinanti fuq it-tnejn li huma  ( 28 ). Jekk dan ikun il-każ, huwa biżżejjed, kif osservaw il-maġġoranza tal-partijiet, sabiex jiġi konkluż li l-Artikolu 101 TFUE ma huwiex applikabbli għal dan il-każ.

70.

Fil-fatt, huwa magħruf li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, dan l-artikolu ma japplikax meta l-ftehimiet jew il-prattiċi projbiti jitwettqu minn impriżi li jikkostitwixxu unità ekonomika  ( 29 ).

71.

Il-kompetizzjoni li għandha tiġi protetta fil-proċeduri tas-sejħiet għal offerti ma hijiex tant dik (ġenerali) tas-suq intern bejn operaturi ekonomiċi indipendenti iżda pjuttost dik (iktar speċifika) li għandha tirregola l-kompetizzjonijiet għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi  ( 30 ). Minn din l-aħħar perspettiva, dak li huwa verament importanti huwa l-awtonomija u d-differenzi reali tal-offerti rispettivi (li jwasslu lill-awtorità kontraenti li tagħżel l-iktar waħda favorevoli għall-interess pubbliku), kemm jekk l-operaturi ekonomiċi involuti jkunu indipendenti u kemm jekk ikollhom rabtiet bejniethom. Għalhekk, kif jirrimarka l-Gvern Ċek  ( 31 ), il-protezzjoni tal-kompetizzjoni fil-kuntest tal-proċeduri tas-sejħa għal offerti għandha titfittex l-ewwel fil-leġiżlazzjoni sekondarja; f’dan il-każ, fid-Direttiva 2004/18  ( 32 ).

72.

L-inapplikabbiltà tal-Artikolu 101 TFUE għal dan il-każ ma tfissirx, madankollu, li l-ġurisprudenza invokata mill-qorti tar-rinviju fit-tielet u r-raba’ domanda tagħha ma hijiex rilevanti.

73.

Fil-fatt, għalkemm il-kawża eVigilo  ( 33 ) rreferiet għal kunflitt ta’ interessi bejn l-awtorità kontraenti u l-esperti li evalwaw l-offerti sottomessi, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet dikjarazzjoni ta’ prinċipju li jista’ japplika għaliha. Hija ddikjarat li, fid-dawl ta’ elementi oġġettivi li poġġew f’dubju l-imparzjalità ta’ espert, “hija din l-awtorità kontraenti li għandha jkollha teżamina ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha li wasslu għall-adozzjoni tad-deċiżjoni dwar l-għoti tal-kuntratt sabiex tipprevjeni u tindividwa l-kunflitti ta’ interessi u tirrimedja għalihom, inkluż, jekk ikun il-każ, billi titlob lill-partijiet sabiex jipprovdu ċertu informazzjoni u provi”  ( 34 ).

74.

Il-Qorti tal-Ġustizzja tfakkar li dak l-obbligu huwa konsegwenza tar-“rwol attiv” li jingħata lill-awtorità kontraenti sabiex tapplika l-prinċipji tal-għoti tal-kuntratti pubbliċi, preċiżament minħabba d-dmir li tipprovdi ugwaljanza fit-trattament u li taġixxi b’mod trasparenti, kif mitlub mill-Artikolu 2 tad-Direttiva 2004/18  ( 35 ). Dan id-dmir —skont il-Qorti tal-Ġustizzja— “jikkorrispondi għall-essenza stess tad-direttivi dwar il-proċeduri ta’ għoti ta’ kuntratti pubbliċi (ara s-sentenza tas-16 ta’ Diċembru 2008, Michaniki, C‑213/07, EU:C:2008:731, punt 45)”  ( 36 ).

75.

F’dak li jirrigwarda s-sentenzi Eturas et  ( 37 ) u VM Remonts et  ( 38 ), dawn jikkonċernaw, kif tipprovdi sew il-Kummissjoni  ( 39 ), ftehim tal-prezzijiet bejn impriżi indipendenti u r-responsabbiltà ta’ offerent għall-atti ta’ fornitur indipendenti li kien jipprovdi servizzi lilu. Minkejja dan, xi wħud mid-dikjarazzjonijiet ta’ dawk is-sentenzi, relatati mal-prova ta’ kondotta kollużiva, jistgħu jkunu utli f’dan il-każ.

76.

Pereżempju, fl-ewwel waħda huwa pprovdut li “[l]-prinċipju ta’ effettività jeħtieġ li l-prova ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni tkun tista’ tinġieb mhux biss permezz ta’ provi diretti, iżda wkoll permezz ta’ indizji, dejjem sakemm dawn ikunu oġġettivi u konkordanti”  ( 40 ). U fit-tieni waħda, li, fin-nuqqas ta’ regoli tal-Unjoni dwar il-provi, “ir-regoli dwar l-evalwazzjoni tal-provi u dwar il-livell ta’ provi meħtieġ jaqgħu […] taħt l-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri”  ( 41 ).

77.

Permezz tat-trasferiment ta’ din il-każistika għaċ-ċirkustanzi kkontestati fil-proċedura inkwistjoni, jekk l-awtorità kontraenti tara li fil-proċedura jipparteċipaw operaturi marbuta, ir-“rwol attiv” li huwa mistenni minnha, bħala garanti ta’ kompetizzjoni effettiva bejn l-offerenti, għandu jwassalha, normalment, sabiex tiżgura l-awtonomija tal-offerti tagħhom  ( 42 ).

78.

Tali prevenzjoni, fil-qosor, hija biss waħda mill-miżuri mmirati sabiex “teżamina ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha […] sabiex tipprevjeni u tindividwa l-kunflitti ta’ interessi u tirrimedja għalihom, inkluż, jekk ikun il-każ, billi titlob lill-partijiet sabiex jipprovdu ċertu informazzjoni u provi”  ( 43 ).

79.

L-awtorità kontraenti tista’, madankollu, f’każijiet bħal dan, tgħaddi mingħajr komunikazzjoni mill-offerenti marbuta, sabiex, fit-termini tad-domanda tal-qorti tar-rinviju, “[tippreċiża] jekk u kif is-sitwazzjoni personali tagħhom hija kompatibbli mal-kompetizzjoni libera u leali tal-offerenti”. Li titlob “jekk ikun il-każ […] lill-partijiet sabiex jipprovdu ċertu informazzjoni u provi” jista’, ovvjament, ikun rilevanti jekk l-informazzjoni u l-provi li jkollha l-awtorità kontraenti ma jkunux biżżejjed sabiex din tieħu deċiżjoni dwar ir-riskju li l-offerti ma għandhomx awtonomija u jwasslu għal distorsjoni tal-kompetizzjoni.

80.

Dak li huwa importanti, allura, ma huwiex tant li l-awtorità kontraenti tindirizza lill-offerenti marbuta, u titlobhom informazzjoni dwar ir-relazzjonijiet tagħhom u tistaqsihom għall-opinjoni tagħhom dwar il-konformità mal-prinċipju tal-kompetizzjoni fost l-offerenti. Il-fattur deċiżiv huwa, pjuttost, li l-awtorità kontraenti tkun tista’ teskludi li l-preżenza simultanja ta’ dawn l-operaturi marbuta tinvolvi riskju għall-kompetizzjoni. Hija tista’ tasal għal din il-konklużjoni, naturalment, billi titlob dik l-informazzjoni jew dik l-opinjoni minn għandhom, iżda wkoll billi tqis l-informazzjoni diġà disponibbli fil-proċedura u, għalhekk, mingħajr ma tindirizza lill-offerenti.

81.

Il-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi wkoll fil-każistika tagħha li “il-kwistjoni ta’ jekk ir-relazzjoni ta’ kontroll inkwistjoni eżerċitatx influwenza fuq il-kontenut rispettiv tal-offerti magħmula mill-impriżi kkonċernati, fil-kuntest tal-istess proċedura għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, teżiġi eżami u evalwazzjoni tal-fatti li, fil-fatt, huwa kompetenza tal-awtoritajiet kontraenti”  ( 44 ).

82.

Madankollu, kif iddikjara ċ-ċentru ta’ ġestjoni fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, l-eżaminazzjoni u l-evalwazzjoni tal-fatti li wettaq iwassluh sabiex jiddikjara li, peress li huwa magħruf, sewwa, li hemm rabta bejn l-offerenti A u B, huwa seta’ jeskludi li l-offerti rispettivi tagħhom ma kinux kompetittivi fuq il-bażi ta’ sensiela ta’ elementi oġġettivi:

–

Il-fatt li wieħed mill-offerenti marbuta ddikjara spontanjament li l-offerta tiegħu kienet indipendenti, ikkostitwixxa “imġiba leali u konformi mad-dispożizzjonijiet” tal-leġiżlazzjoni nazzjonali.

–

-L-offerti tal-offerenti marbuta kienu differenti kemm fil-forma tagħhom kif ukoll fil-kontenut tagħhom.

–

-L-offerta tal-offerent A ġiet irrifjutata “b’mod totalment indipendenti mir-rieda tiegħu, jiġifieri, fuq l-inizjattiva tal-awtorità kontraenti”  ( 45 ).

83.

Permezz tal-informazzjoni fil-pussess tiegħu, iċ-ċentru ta’ ġestjoni qies li ma kienx hemm riskju ta’ distorsjoni tal-kompetizzjoni bejn l-offerenti A u B. Huwa żied li, kieku nnota li dawn “aġixxew b’mod li wera li ma ridux jiksbu l-għoti tal-kuntratt”, dik iċ-ċirkustanza “setgħet tipprovdi indikazzjoni li twasslu sabiex jieħu azzjoni u jinvestiga r-rabtiet tagħhom u jikkunsidra l-imġiba tagħhom matul il-proċedura tas-sejħa għall-offerti bħala li possibbilment tikkostitwixxi prattika miftiehma”  ( 46 ).

84.

Jista’ jiġi diskuss jekk l-informazzjoni miżmuma miċ-ċentru ta’ ġestjoni kinitx suffiċjenti sabiex jiġi eskluż ir-riskju potenzjali għall-kompetizzjoni bejn l-offerenti, iżda din l-evalwazzjoni, fi kwalunkwe każ, taqa’ taħt l-istħarriġ ulterjuri tal-qorti nazzjonali li hija responsabbli sabiex tirrevedi, jekk tintalab tagħmel hekk, id-deċiżjonijiet tagħha.

85.

Fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex tipparteċipa fit-tilwima dwar jekk hemmx valur probatorju ikbar jew iżgħar li għandu jingħata lill-provi elenkati mill-qorti tar-rinviju fil-punti (a) u (b) tar-raba’ domanda tagħha. Din hija sentenza dwar ċirkustanzi fattwali u dwar l-evalwazzjoni tal-elementi ta’ kundanna involuti fi proċedura li għandha tiġi deċiża, esklużivament, mill-qorti tar-rinviju skont ir-regoli ta’ kritika soda u permezz tal-applikazzjoni tar-regoli interni tagħha dwar il-provi  ( 47 ).

86.

Jekk nerġgħu nduru, għalhekk, lejn id-domanda dwar jekk l-awtorità kontraenti hijiex obbligata, b’mod mandatorju, tindirizza, bil-mod stabbilit hawn fuq, lill-operaturi marbuta, jiena naħseb li din għandha tingħata risposta negattiva, kemm f’termini ġenerali kif ukoll f’dan il-każ partikolari. Kollox jiddependi fuq is-suffiċjenza jew l-insuffiċjenza tal-prova disponibbli u, għalhekk, fuq il-konsistenza oġġettiva tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti li tippermetti aċċess għall-kompetizzjoni tal-offerenti marbuta, li l-qorti nazzjonali jkollha setgħa tieħu deċiżjoni finali.

VI. Konklużjoni

87.

Fuq il-bażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi lil-Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (qorti suprema tal-Litwanja) kif ġej: