Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 25 juni 2026 (1)
Zaak C‑172/25
CP,
Personal Sea Management SRL
tegen
Sulina Logistics SRL
[verzoek van de Curte de Apel Constanța (rechter in tweede aanleg Constanța, Roemenië) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Sociaal beleid – Uitzendarbeid – Richtlijn 2008/104/EG – Artikel 5, lid 1 – Beginsel van gelijke behandeling – Essentiële arbeidsvoorwaarden – Ontslagbesluit – Verschil in behandeling tussen de werknemer die rechtstreeks door de inlenende onderneming in dienst is genomen en de werknemer die door een uitzendbureau ter beschikking is gesteld ”
I. Inleiding
1. Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Curte de Apel Constanţa (rechter in tweede aanleg Constanţa, Roemenië), betreft de uitlegging van het beginsel van gelijke behandeling dat is vastgelegd in artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19 november 2008 betreffende uitzendarbeid(2), gelezen in samenhang met artikel 2 en artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn.
2. Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen CP, een uitzendkracht, en Personal Sea Management SRL, een uitzendbureau, over de rechtmatigheid van CP’s ontslag door dat uitzendbureau. De reden voor dit ontslag is de voortijdige beëindiging van de opdracht die deze werknemer verrichtte bij Sulina Logistics SRL, een inlenende onderneming.
3. De verwijzende rechter verzoekt het Hof om verduidelijking van de draagwijdte van het beginsel van gelijke behandeling van enerzijds uitzendkrachten en anderzijds werknemers die rechtstreeks door een inlenende onderneming in dienst zijn genomen. Hij vraagt zich met name af of dit beginsel van toepassing is op de ontslagvoorwaarden.
4. Bij de beantwoording van deze vraag moet in aanmerking worden genomen dat uitzendarbeid een complexe en specifieke figuur in het arbeidsrecht vormt.(3) Deze vorm van arbeid wordt gekenmerkt door een driehoeksverhouding tussen de uitzendkracht, het uitzendbureau en de inlenende onderneming. Dit bijzondere kenmerk is grotendeels bepalend voor het antwoord dat mijns inziens aan de verwijzende rechter moet worden gegeven, namelijk dat de ontslagvoorwaarden niet binnen de werkingssfeer vallen van het beginsel van gelijke behandeling dat is vastgelegd in artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 2 en artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Richtlijn 2008/104
5. Artikel 1 van richtlijn 2008/104, met als opschrift „Toepassingsgebied”, bepaalt in lid 1:
„Deze richtlijn is van toepassing op werknemers met een arbeidsovereenkomst of arbeidsverhouding met een uitzendbureau, die ter beschikking worden gesteld van inlenende ondernemingen om onder toezicht en leiding van genoemde ondernemingen tijdelijk te werken.”
6. Artikel 2 van deze richtlijn, met als opschrift „Doel”, luidt:
„Deze richtlijn heeft tot doel de bescherming van uitzendkrachten te garanderen en de kwaliteit van het uitzendwerk te verbeteren door de naleving van het in artikel 5 vervatte beginsel van gelijke behandeling ten aanzien van de uitzendkrachten te waarborgen, en uitzendbureaus als werkgever te erkennen, daarbij rekening houdend met de noodzaak om een geschikt kader te creëren voor de gebruikmaking van uitzendwerk teneinde bij te dragen tot de schepping van werkgelegenheid en de ontwikkeling van flexibele arbeidsvormen.”
7. Artikel 3 van deze richtlijn, met als opschrift „Definities”, bepaalt in lid 1, onder f):
„In deze richtlijn wordt verstaan onder:
[...]
f) ‚essentiële arbeidsvoorwaarden’: de in wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen, collectieve arbeidsovereenkomsten en/of andere in de inlenende onderneming vigerende bindende bepalingen van algemene strekking vastgelegde arbeidsvoorwaarden met betrekking tot:
i) de arbeidstijd, overuren, pauzes, rusttijden, nachtarbeid, vakantie en feestdagen;
ii) de bezoldiging.”
8. Artikel 5 van deze richtlijn, met als opschrift „Beginsel van gelijke behandeling”, bepaalt in lid 1, eerste alinea:
„De essentiële arbeidsvoorwaarden van uitzendkrachten zijn, voor de duur van hun opdracht bij een inlenende onderneming, ten minste dezelfde als die welke voor hen zouden gelden als zij rechtstreeks door de genoemde onderneming voor dezelfde functie in dienst waren genomen.”
B. Roemeens recht
9. Artikel 62, lid 3, van Lege nr. 53/2003 privind Codul muncii (wet nr. 53/2003 houdende het arbeidswetboek)(4) van 24 januari 2003(5), bepaalt:
„Het [ontslag]besluit wordt schriftelijk gegeven en, op straffe van absolute nietigheid, in feite en in rechte gemotiveerd, waarbij wordt vermeld binnen welke termijn en bij welke rechter beroep kan worden ingesteld.”
10. Artikel 65 van het arbeidswetboek luidt:
„1. Er is sprake van ontslag om redenen die geen verband houden met de werknemer wanneer de arbeidsovereenkomst wordt beëindigd als gevolg van de schrapping van de arbeidsplaats van de werknemer om een of meer redenen die geen verband houden met de werknemer.
2. De schrapping van de arbeidsplaats moet daadwerkelijk plaatsvinden en een werkelijke en ernstige reden hebben.”
11. Artikel 76 van dit wetboek bepaalt:
„Het ontslagbesluit wordt schriftelijk aan de werknemer meegedeeld en bevat:
a) de redenen voor het ontslag;
b) de opzeggingstermijn;
c) uitsluitend in geval van collectieve ontslagen, de in artikel 69, lid 2, onder d) bedoelde prioriteringscriteria;
d) de lijst van alle in de vestiging beschikbare arbeidsplaatsen en de termijn waarbinnen de werknemers kunnen kiezen voor een vacature overeenkomstig artikel 64.”
12. Artikel 95, lid 4, van dit wetboek is als volgt geformuleerd:
„De uitzendovereenkomst eindigt aan het einde van de opdracht waarvoor zij is gesloten of indien de inlener vóór het einde van de opdracht afziet van de diensten van de werknemer, overeenkomstig de voorwaarden van de terbeschikkingstellingsovereenkomst.”
13. Artikel 100 van dit wetboek bepaalt:
„Indien een uitzendbureau de uitzendkracht vóór het verstrijken van de in de uitzendovereenkomst bepaalde termijn ontslaat om andere dan disciplinaire redenen, dient het de wettelijke voorschriften in acht te nemen die betrekking hebben op de beëindiging van de arbeidsovereenkomst om redenen die geen verband houden met de werknemer.”
III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vraag
14. Op 27 juni 2023 heeft Personal Sea Management, als uitzendbureau en werkgever, een uitzendovereenkomst gesloten met CP. Krachtens deze overeenkomst moest CP in opdracht van de werkgever een uitzendopdracht verrichten voor Sulina Logistics, ter uitvoering van een overeenkomst die op 30 mei 2023 tussen de twee vennootschappen was gesloten.
15. Op 28 september 2023 heeft Sulina Logistics Personal Sea Management in kennis gesteld van haar besluit om de opdracht van CP te beëindigen. Diezelfde dag heeft zij CP in kennis gesteld van een wijziging van het organigram en van de afschaffing van de door hem uitgeoefende functie van afdelingshoofd/hoofdmonteur, waarbij aan hem werd voorgesteld over te stappen naar de functie van monteur.
16. Op 29 september 2023 heeft Personal Sea Management CP ervan in kennis gesteld dat zij, gelet op het besluit van Sulina Logistics om zijn opdracht te beëindigen, zijn uitzendovereenkomst op 28 oktober 2023 zou beëindigen overeenkomstig artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek.
17. Daarop heeft CP zich tot de Tribunal Constanța (rechter in eerste aanleg Constanța, Roemenië) gewend om de rechtmatigheid van zijn ontslag te betwisten. Hij heeft aangevoerd dat de schrapping van zijn arbeidsplaats ten eerste niet voldoet aan de wettelijke vereisten van artikel 65, lid 2, van het arbeidswetboek, namelijk dat zij een werkelijke en ernstige reden moet hebben. Ten tweede voldoet het ontslagbesluit niet aan de vormvereisten, waardoor het absoluut nietig is, en zijn de bepalingen van artikel 76 van het arbeidswetboek niet nageleefd.
18. Bij vonnis van 10 juni 2024 heeft de Tribunal Constanța het beroep verworpen. Deze rechter heeft geoordeeld dat, gelet op de bepalingen van artikel 100 van het arbeidswetboek, het besluit van de inlenende onderneming om af te zien van de diensten van de uitzendkracht een voldoende grond voor ontslag vormt in de verhouding tussen deze werknemer en het uitzendbureau, aangezien dit besluit van de inlenende onderneming een werkelijke en ernstige reden voor de schrapping van de arbeidsplaats vormt. De rechter in eerste aanleg heeft ook geoordeeld dat de wet geen voorwaarde stelt voor een dergelijk besluit, dat het gevolg kan zijn van de reorganisatie van de inlenende onderneming of van het feit dat deze bepaalde activiteiten niet langer wenst te laten uitvoeren door de werknemer die door het uitzendbureau ter beschikking is gesteld.
19. CP heeft tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij de Curte de Apel Constanţa.
20. Deze rechter merkt op dat het Hof met betrekking tot de op 18 maart 1999 gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, die is opgenomen in de bijlage bij richtlijn 1999/70/EG(6), reeds heeft geoordeeld dat het begrip „arbeidsvoorwaarden” refereert aan de rechten en plichten die een bepaalde arbeidsverhouding bepalen, met inbegrip van de voorwaarden waaronder iemand werk verricht en waaronder die arbeidsverhouding kan worden beëindigd(7). Volgens de verwijzende rechter is deze rechtspraak ook van toepassing op richtlijn 2008/104, die het beginsel van gelijke behandeling op dezelfde wijze regelt. Hij betwijfelt of dit beginsel in het kader van het bij hem aanhangige geding is geëerbiedigd.
21. In dit geval gaat de verwijzende rechter uit van de vaststelling dat de inlenende onderneming, indien zij CP zelf in dienst had genomen, op grond van de artikelen 65 en 76 van het arbeidswetboek verplicht zou zijn geweest om aan te tonen dat de arbeidsplaats daadwerkelijk en om een werkelijke en ernstige reden werd geschrapt. Bovendien zou hij op straffe van absolute nietigheid verplicht zijn geweest om al deze elementen in het ontslagbesluit te vermelden.
22. Zoals deze rechter opmerkt, kan de inlenende onderneming daarentegen, wanneer zij gebruikmaakt van dezelfde werknemer die in dienst is van een uitzendbureau, zonder enige rechtvaardiging en zonder te voldoen aan enige formele voorwaarde daartoe, afzien van zijn diensten. Deze inlenende onderneming is dus niet onderworpen aan de vereisten van de artikelen 65 en 76 van het arbeidswetboek, aangezien artikel 95, lid 4, van dit wetboek geen materiële of formele voorwaarden voor dat besluit bevat.
23. De verwijzende rechter zet uiteen dat het uitzendbureau weliswaar is onderworpen aan de verplichting van artikel 100 van het arbeidswetboek, maar dat het besluit van de inlenende onderneming, zelfs indien dat discretionair is vastgesteld, overeenkomstig artikel 95, lid 4, van dat wetboek een grond vormt voor de beëindiging van het dienstverband tussen het uitzendbureau en de uitzendkracht.
24. Volgens de verwijzende rechter volgt hieruit dat een werknemer die door een uitzendbureau in dienst is genomen, krachtens deze bepaling niet dezelfde bescherming tegen onrechtmatig ontslag geniet als die welke hij zou genieten indien hij door de inlenende onderneming in dienst was genomen.
25. Deze rechter wijst erop dat de inlenende onderneming, anders dan artikel 2 van richtlijn 2008/104 bepaalt, zich aldus kan onttrekken aan de verplichtingen van de nationale wetgeving inzake het ontslag van werknemers. Hierdoor ontstaat voor de betrokken werknemers een onzekere situatie waarin het beginsel van gelijke behandeling niet in acht wordt genomen.
26. In deze omstandigheden heeft de Curte de Apel Constanţa de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Moet artikel 5, lid 1, juncto artikel 2 van richtlijn [2008/104] betreffende het beginsel van gelijke behandeling aldus worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling volgens welke de arbeidsovereenkomst van een werknemer van een uitzendbureau mag worden beëindigd op grond dat de [inlenende onderneming] besluit af te zien van de diensten van de werknemer, waarbij dit besluit van de [inlenende onderneming] op geen enkele wijze hoeft te worden gemotiveerd en aan geen enkele formele voorwaarde is onderworpen en als zodanig voor het uitzendbureau voldoende grond voor ontslag vormt, terwijl de [inlenende onderneming] aan wettelijke vereisten inzake de motivering van het ontslag en de formele voorwaarden van het ontslagbesluit zou moeten voldoen indien [zij] de werknemer zelf in dienst had genomen?”
27. De Roemeense en de Nederlandse regering alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Op 6 mei 2026 heeft een terechtzitting plaatsgevonden in aanwezigheid van de Deense, de Duitse en de Nederlandse regering alsmede de Commissie.
IV. Analyse
28. Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 2 en artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn, aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een regeling van een lidstaat op grond waarvan een uitzendbureau zijn arbeidsovereenkomst met een uitzendkracht kan beëindigen op grond dat de inlenende onderneming waarbij die werknemer was aangesteld, diens opdracht voortijdig heeft beëindigd, terwijl die onderneming niet heeft voldaan aan de wettelijke ontslagvoorwaarden die van toepassing zouden zijn geweest bij beëindiging van de overeenkomst van een rechtstreeks door haar in dienst genomen werknemer.
29. Deze vraag is gesteld in het kader van een geding waarin CP de rechtmatigheid betwist van zijn ontslag door het uitzendbureau Personal Sea Management, dat gebaseerd is op het feit dat de inlenende onderneming, Sulina Logistics, vóór het einde van CP’s opdracht afzag van zijn diensten. Artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek biedt een uitzendbureau namelijk de mogelijkheid om een uitzendovereenkomst te beëindigen indien de inlenende onderneming afziet van de diensten van de uitzendkracht. De verwijzende rechter vraagt zich af of deze onderneming op grond van het in artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 vastgelegde beginsel van gelijke behandeling de nationale ontslagregels niet in acht had moeten nemen bij de beëindiging van die opdracht, zoals zij had moeten doen indien zij de arbeidsverhouding van een rechtstreeks door haar in dienst genomen werknemer had beëindigd. Een bevestigend antwoord op deze vraag zou de grond voor het ontslag van CP in twijfel kunnen trekken, aangezien een met deze bepaling strijdige nationale regeling in die grond zou hebben voorzien.
30. Voor de beantwoording van de vraag van de verwijzende rechter moet worden vastgesteld of de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn, de regels inzake het ontslag van uitzendkrachten omvatten.
A. Doorslaggevend karakter van de bewoordingen van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), ervan
31. In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak bij de uitlegging van een bepaling van het Unierecht niet alleen rekening dient te worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met haar context en met de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaakt.(8)
32. Het fundamentele uitgangspunt voor een dergelijke uitlegging bestaat dus in de bewoordingen van de uit te leggen bepaling. Volgens vaste rechtspraak kan een uitlegging van een Unierechtelijke bepaling er niet toe leiden dat aan de duidelijke en precieze bewoordingen van deze bepaling elk nuttig effect wordt ontnomen. Wanneer de betekenis van een Unierechtelijke bepaling ondubbelzinnig blijkt uit de bewoordingen ervan, mag het Hof dus niet van deze uitlegging afwijken(9), aangezien het anders afbreuk zou doen aan het rechtszekerheidsbeginsel(10).
33. Er moet dus een doorslaggevend belang worden gehecht aan de door de Uniewetgever gekozen bewoordingen.
34. Volgens artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 moeten voor uitzendkrachten voor de duur van hun opdracht bij een inlenende onderneming essentiële arbeidsvoorwaarden gelden die ten minste dezelfde zijn als die welke voor hen zouden gelden als zij rechtstreeks door die onderneming voor dezelfde functie in dienst waren genomen.
35. De Uniewetgever heeft zo zijn bedoeling kenbaar gemaakt om ervoor te zorgen dat uitzendkrachten overeenkomstig het beginsel van gelijke behandeling in beginsel niet in een minder gunstige situatie worden geplaatst dan vergelijkbare werknemers van de inlenende onderneming.(11)
36. De materiële en de temporele werkingssfeer van het beginsel van gelijke behandeling worden door de Uniewetgever nauwkeurig omschreven.
37. Wat in de eerste plaats de materiële werkingssfeer betreft, merk ik op dat dit beginsel van toepassing is op de essentiële arbeidsvoorwaarden. Uit het gebruik van dit bijvoeglijk naamwoord blijkt reeds dat dit beginsel niet van toepassing is op alle arbeidsvoorwaarden.
38. Het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” wordt gedefinieerd in artikel 3, lid 1, onder f), van richtlijn 2008/104 en verwijst naar de arbeidstijd, overuren, pauzes, rusttijden, nachtarbeid, vakantie en feestdagen, en de bezoldiging.(12)
39. Zoals het Hof reeds heeft geoordeeld, vereist deze richtlijn namelijk enkel dat de „essentiële arbeidsvoorwaarden” van uitzendkrachten gelijk zijn, welk begrip in artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn in essentie wordt omschreven als de arbeidsvoorwaarden met betrekking tot de arbeidstijd en de bezoldiging die zijn vastgelegd in bindende bepalingen van algemene strekking die gelden binnen de inlenende onderneming.(13)
40. De Uniewetgever heeft aldus uitdrukkelijk aangegeven op welke aspecten essentiële arbeidsvoorwaarden betrekking hebben en dus het beginsel van gelijke behandeling van toepassing is.
41. De opsomming van die aspecten is uitputtend, zoals blijkt uit het ontbreken van een term die aangeeft dat het om voorbeelden gaat, zoals „met name”. Uit de bewoordingen van artikel 3, lid 1, onder f), van richtlijn 2008/104 blijkt duidelijk dat het ontslag geen deel uitmaakt van de limitatieve lijst van aspecten waarop de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze bepaling betrekking hebben. Mijns inziens moet de stelling worden verworpen die de Commissie ter terechtzitting heeft verdedigd, namelijk dat het feit dat deze lijst niet wordt voorafgegaan door een term zoals „uitsluitend” betekent dat de Uniewetgever impliciet de bedoeling had om in een open lijst te voorzien.
42. Mijns inziens zou een uitlegging waarbij ontslag wordt beschouwd als een van de aspecten waarop de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 betrekking hebben, dus in strijd zijn met de uitdrukkelijke definitie van dit begrip in artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn.(14) Ik wijs er ook op dat het begrip „arbeidstijd” in de zin van deze bepaling niet aldus kan worden opgevat dat dit ook het ontslag omvat.
43. Ik stel in dit verband vast dat de Uniewetgever, wanneer hij in andere handelingen van het Unierecht ontslagvoorwaarden heeft willen opnemen onder de arbeidsvoorwaarden waarop het beginsel van gelijke behandeling van toepassing is, dit uitdrukkelijk heeft gedaan. Dit geldt bijvoorbeeld voor richtlijn 2014/36/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende de voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen van derde landen met het oog op tewerkstelling als seizoenarbeider(15). Artikel 23 van die richtlijn, met als opschrift „Recht op gelijke behandeling”, bepaalt in lid 1, onder a), namelijk dat „[s]eizoenarbeiders [...] recht [hebben] op dezelfde behandeling als de onderdanen van de gastlidstaat, op zijn minst met betrekking tot [...] tewerkstellingsvoorwaarden, zoals de minimumleeftijd om te werken, en arbeidsvoorwaarden, met inbegrip van salaris en ontslag, werktijden, verlof en vakantie, alsmede de voorschriften inzake veiligheid en gezondheid op het werk”.(16)
44. Wat in de tweede plaats de temporele werkingssfeer van het in artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 vastgelegde beginsel van gelijke behandeling betreft, blijkt uit de bewoordingen van deze bepaling dat dit beginsel voor uitzendkrachten geldt voor de duur van hun opdracht bij een inlenende onderneming.
45. In artikel 3, lid 1, onder e), van deze richtlijn wordt „opdracht” gedefinieerd als „de periode tijdens welke de uitzendkracht ter beschikking wordt gesteld van een inlenende onderneming om daar onder toezicht en leiding van die onderneming tijdelijk te werken”.
46. De aspecten die in artikel 3, lid 1, onder f), van richtlijn 2008/104 worden genoemd als aspecten waarop de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze bepaling betrekking hebben, houden alle verband met de uitoefening van de opdracht en niet met de beëindiging ervan. Logischerwijs is het beginsel van gelijke behandeling van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van deze richtlijn dus alleen van toepassing op de essentiële arbeidsvoorwaarden die relevant zijn voor de duur van de opdracht bij een inlenende onderneming. Hieruit volgt dat de temporele werkingssfeer van dit beginsel niet ziet op de beëindiging van de opdracht die de uitzendkracht bij de inlenende onderneming verricht.
47. De letterlijke uitlegging van deze bepaling vindt steun in de context ervan.
B. Letterlijke uitlegging bevestigd door de context van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104
48. In dit verband zij eraan herinnerd dat richtlijn 2008/104 is vastgesteld ter aanvulling van het regelgevingskader dat is ingesteld bij richtlijn 97/81/EG van de Raad van 15 december 1997 betreffende de door de Unice, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid(17) en richtlijn 1999/70, op grond van artikel 137, leden 1 en 2, EG, dat de instellingen de bevoegdheid gaf om, middels richtlijnen, geleidelijk toe te passen minimumvoorschriften vast te stellen, met name met betrekking tot arbeidsvoorwaarden.(18)
49. Daartoe voorziet richtlijn 2008/104, zoals blijkt uit artikel 9, lid 2, ervan, enkel in de invoering van minimumeisen.(19) Dit komt met name tot uiting in het feit dat deze richtlijn, zoals blijkt uit artikel 3, lid 2, ervan, „geen afbreuk [doet] aan het nationale recht wat de definitie van bezoldiging, arbeidsovereenkomst, arbeidsverhouding of werknemer betreft”.
50. Het Hof heeft reeds aangegeven dat de terbeschikkingstelling van uitzendkrachten een complexe en specifieke figuur in het arbeidsrecht is, die een dubbele arbeidsverhouding inhoudt tussen enerzijds het uitzendbureau en de uitzendkracht en anderzijds de uitzendkracht en de inlenende onderneming, alsook een verhouding tussen het uitzendbureau en de inlenende onderneming ter zake van de terbeschikkingstelling.(20)
51. Volgens het Hof is de bijzonderheid van deze arbeidsverhouding gelegen in het feit dat het uitzendbureau in het kader van de terbeschikkingstelling van de uitzendkracht een arbeidsverhouding met die werknemer behoudt, maar het toezicht en de leiding, waarvoor in beginsel elke werkgever verantwoordelijk is, aan de inlenende onderneming overdraagt, waardoor een nieuwe band van ondergeschiktheid ontstaat tussen de uitzendkracht en de inlenende onderneming, waarbij die werknemer een prestatie verricht die het uitzendbureau contractueel aan die onderneming verschuldigd is en daartoe onder leiding en toezicht van deze onderneming is geplaatst.(21)
52. Deze driehoeksverhouding verklaart waarom de essentiële arbeidsvoorwaarden niet de ontslagvoorwaarden omvatten. Het uitzendbureau blijft namelijk de werkgever van de uitzendkracht tijdens zijn opdracht bij de inlenende onderneming. De naleving van de nationale ontslagregeling moet dus worden gecontroleerd op het niveau van het uitzendbureau.
53. Wanneer de inlenende onderneming besluit om de opdracht van een uitzendkracht te beëindigen, komt dit evenwel niet neer op ontslag van die uitzendkracht. De verplichting voor de inlenende onderneming om dezelfde nationale ontslagregels in acht te nemen als die welke op de uitzendkracht van toepassing zouden zijn indien hij rechtstreeks door die onderneming in dienst was genomen, zou voorbijgaan aan de bijzondere betrekkingen op het gebied van tijdelijke arbeid tussen het uitzendbureau, de inlenende onderneming en de uitzendkracht.
54. In dit verband moet worden benadrukt dat, gelet op de nationale ontslagregels, de uitzendkracht die ter beschikking wordt gesteld van een inlenende onderneming en de werknemer die rechtstreeks door die onderneming in dienst wordt genomen, zich niet in een vergelijkbare situatie bevinden. Gedurende de periode waarin de uitzendkracht ter beschikking van een inlenende onderneming wordt gesteld, blijft hij immers gebonden door een arbeidsverhouding met het uitzendbureau. Hieruit volgt dat het uitzendbureau en niet de inlenende onderneming de ontslagregels in acht moet nemen wanneer het besluit om zijn arbeidsovereenkomst met een uitzendkracht te beëindigen.
55. In het bijzonder verplicht richtlijn 2008/104 de inlenende onderneming niet om de beëindiging van de opdracht van een uitzendkracht te rechtvaardigen. Ik merk op dat het Hof bij de uitlegging van artikel 5, lid 5, eerste volzin, van deze richtlijn(22) heeft geoordeeld dat deze bepaling de lidstaten niet verplicht om het gebruik van deze vorm van arbeid van bepaalde duur afhankelijk te stellen van de vermelding van redenen van technische aard of redenen die verband houden met vereisten van de productie, de organisatie of vervanging van personeelsleden. Deze bepaling voorziet bovendien, evenmin als de andere bepalingen van deze richtlijn, in specifieke maatregelen die de lidstaten daartoe moeten vaststellen.(23)
56. Aangezien richtlijn 2008/104 een inlenende onderneming niet verplicht om aan te geven waarom zij gebruikmaakt van uitzendarbeid, kan haar evenmin een dergelijke verplichting worden opgelegd wanneer zij besluit om de opdracht van een uitzendkracht te beëindigen.
57. Uit een en ander volgt dat een besluit van de inlenende onderneming waarbij de opdracht wordt beëindigd, niet kan worden gelijkgesteld met een ontslagbesluit op grond dat de gevolgen van die besluiten gelijkwaardig zouden zijn. Het beginsel van gelijke behandeling kan dus niet worden aangevoerd ter ondersteuning van de stelling dat een regeling die voor eerstgenoemd besluit niet dezelfde motiveringsverplichtingen waarborgt als die welke bij wet zijn opgelegd voor laatstgenoemd besluit, onwettig is.
58. In dit verband dient nog een ander contextueel element van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 te worden benadrukt. Richtlijn 2008/104 verwijst namelijk naar richtlijn 91/383/EEG van de Raad van 25 juni 1991 ter aanvulling van de maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van de werknemers met arbeidsbetrekkingen voor bepaalde tijd of uitzendarbeid-betrekkingen(24). Volgens overweging 13 van richtlijn 2008/104 stelt richtlijn 91/383 de bepalingen vast die van toepassing zijn op uitzendkrachten op het gebied van gezondheid en veiligheid op het werk.
59. Uit artikel 2, lid 1, van richtlijn 91/383, gelezen in samenhang met artikel 1, punt 2, ervan, blijkt dat deze richtlijn tot doel heeft om ervoor te zorgen dat uitzendkrachten, wat de veiligheid en de gezondheid op het werk betreft, dezelfde mate van bescherming genieten als de overige werknemers van de inlenende onderneming. Bovendien kan het bestaan van een uitzendarbeidsbetrekking volgens artikel 2, lid 2, van richtlijn 91/383, gelezen in samenhang met artikel 1, punt 2, ervan, geenszins een verschil in behandeling rechtvaardigen met betrekking tot de arbeidsomstandigheden voor zover het gaat om de bescherming van de veiligheid en de gezondheid op het werk, temeer daar uitzendkrachten in bepaalde sectoren meer blootstaan aan de risico’s van beroepsongevallen dan de andere werknemers, zoals blijkt uit de vierde overweging van die richtlijn.
60. Verder bepaalt artikel 8 van richtlijn 91/383 in essentie dat de lidstaten de nodige maatregelen nemen opdat, onverminderd de in de nationale wetgeving met betrekking tot het uitzendbureau vastgestelde verantwoordelijkheid, de inlenende onderneming gedurende de tijd van de tewerkstelling verantwoordelijk is voor de voorwaarden voor het verrichten van de arbeid die verband houden met de veiligheid, de gezondheid en de arbeidshygiëne.
61. Het Hof heeft hieruit afgeleid dat de bescherming van de „veiligheid” en de „gezondheid” op het werk valt onder de „arbeidsvoorwaarden” in de zin van richtlijn 91/383, en dat de uitzendkracht in dat verband tijdens zijn opdracht op dezelfde wijze moet worden behandeld als de werknemers die rechtstreeks door de inlenende onderneming in dienst zijn genomen.(25)
62. Ontslagvoorwaarden houden echter niet rechtstreeks verband met de bescherming van de veiligheid en de gezondheid op het werk. Gelet op de verwijzing in richtlijn 2008/104 naar richtlijn 91/383, moet derhalve worden geoordeeld dat de context van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), ervan, steun biedt aan de uitlegging volgens welke het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in deze bepalingen niet de ontslagvoorwaarden van een uitzendkracht omvat.
63. Deze uitlegging is in overeenstemming met de doelstellingen van richtlijn 2008/104.
C. Letterlijke en contextuele uitlegging die in overeenstemming is met de doelstellingen van richtlijn 2008/104
64. Uit overweging 1 van richtlijn 2008/104 blijkt dat zij in het bijzonder tot doel heeft om de volledige naleving te waarborgen van artikel 31 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, waarin overeenkomstig lid 1 ervan op algemene wijze het recht van iedere werknemer op gezonde, veilige en waardige arbeidsomstandigheden is vastgelegd. Deze richtlijn heeft dus tot doel om de bescherming van uitzendkrachten op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk te waarborgen.(26)
65. Bovendien beoogt richtlijn 2008/104 een evenwicht tussen zekerheid en flexibiliteit te waarborgen.
66. In dit verband merk ik op dat in overweging 11 van richtlijn 2008/104 staat te lezen dat uitzendarbeid er niet alleen toe strekt om tegemoet te komen aan de behoeften van de ondernemingen aan flexibiliteit, maar ook aan de behoeften van de werknemers om werk en privéleven te combineren en aldus bijdraagt tot het scheppen van banen en tot de deelname aan en de inpassing op de arbeidsmarkt. Deze richtlijn beoogt aldus de door de ondernemingen nagestreefde doelstelling van flexibiliteit te verzoenen met de doelstelling van zekerheid, die verband houdt met de bescherming van de werknemers.(27)
67. Bovendien bepaalt artikel 2 van richtlijn 2008/104 dat zij tot doel heeft om de bescherming van uitzendkrachten te garanderen en de kwaliteit van het uitzendwerk te verbeteren door de naleving van het beginsel van gelijke behandeling ten aanzien van deze werknemers te waarborgen en uitzendbureaus als werkgever te erkennen, daarbij rekening houdend met de noodzaak om een geschikt kader te creëren voor de gebruikmaking van dit soort werk teneinde bij te dragen tot de schepping van werkgelegenheid en de ontwikkeling van flexibele arbeidsvormen.(28)
68. Richtlijn 2008/104 beoogt dus twee doelstellingen met elkaar te verzoenen door te zorgen voor een billijk evenwicht tussen enerzijds de bescherming van uitzendkrachten en anderzijds de ontwikkeling van flexibele arbeidsvormen.(29) Aan dit evenwicht tussen bescherming en flexibiliteit zou afbreuk worden gedaan indien een inlenende onderneming zich aan de nationale ontslagregels zou moeten houden wanneer zij de opdracht van een uitzendkracht die haar door een uitzendbureau ter beschikking wordt gesteld, wenst te beëindigen. Een dergelijke beperking zou verregaande gevolgen hebben voor de uitzendsector, doordat het belang dat een inlenende onderneming kan hebben bij het inzetten van uitzendkrachten om in haar specifieke arbeidsbehoeften te voorzien, grotendeels wordt uitgehold.
D. Grenzen van een analoge toepassing van de rechtspraak van het Hof
69. Ondanks hetgeen uitdrukkelijk blijkt uit de bewoordingen van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn, zoals bevestigd door de context en de doelstellingen van deze richtlijn, is de Commissie van mening dat de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze bepalingen ook betrekking hebben op de beëindiging van de arbeidsverhouding. Zij baseert zich in dit verband op de lessen die zijn getrokken uit verschillende arresten van het Hof die volgens haar van overeenkomstige toepassing zijn in het kader van de onderhavige zaak. Zo is zij van mening dat de ontslagvoorwaarden die een inlenende onderneming in acht moet nemen ten aanzien van de werknemers die zij rechtstreeks in dienst heeft genomen, van toepassing moeten zijn op de arbeidsverhouding tussen die onderneming en de uitzendkracht.
70. Met deze redenering lijkt de Commissie mij echter een aantal parameters te miskennen, waaronder de bewoordingen van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), ervan.
71. In dit verband merk ik op dat het Hof zich weliswaar heeft kunnen baseren op de context van de relevante bepalingen van richtlijn 2008/104 en de door deze richtlijn nagestreefde doelstellingen om te bepalen wat onder het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze bepalingen kan worden begrepen, maar dat het dit steeds heeft gedaan in situaties waarin de betrokken aspecten volgens de bewoordingen van die bepalingen onder dat begrip konden worden gebracht.
72. De Commissie baseert zich met name op het arrest Luso Temp, waarin het Hof heeft geoordeeld dat het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn, zich mede uitstrekt tot een vergoeding die bij de beëindiging van een uitzendarbeidsbetrekking verschuldigd is voor niet-opgenomen jaarlijkse vakantiedagen met behoud van loon en de overeenkomstige vakantietoeslag.
73. Anders dan in het geval dat in de onderhavige zaak aan de orde is, bevatten de bewoordingen van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 echter een essentiële aanwijzing dat een dergelijke vergoeding deel uitmaakt van de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van deze bepaling. Het Hof heeft er namelijk op gewezen dat dit begrip, overeenkomstig de in artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn vervatte definitie, zowel naar vakantie als naar bezoldiging verwijst.(30)
74. Op grond van deze vaststelling heeft het Hof geoordeeld dat, aangezien in deze definitie uitdrukkelijk naar vakantie wordt verwezen en uit overweging 1 van richtlijn 2008/104 blijkt dat deze richtlijn strekt tot het waarborgen van de volledige naleving van artikel 31 van het Handvest van de grondrechten, dat onder meer bepaalt dat iedere werknemer recht heeft op een jaarlijkse vakantie met behoud van loon, het recht op jaarlijkse vakantie met behoud van loon tot de „essentiële arbeidsvoorwaarden” behoort in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van die richtlijn, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), ervan.(31) Wanneer het niet mogelijk is om een jaarlijkse vakantie met behoud van loon op te nemen, moet dit recht kunnen worden uitgeoefend in de vorm van een financiële vergoeding.(32)
75. Uitgaande van deze tekstuele grondslag heeft het Hof zijn uitlegging vervolgens kunnen bevestigen aan de hand van de context van deze bepalingen.
76. Zo heeft het Hof eraan herinnerd dat richtlijn 2008/104 is vastgesteld ter aanvulling van het regelgevingskader dat bij richtlijn 97/81 – zoals gewijzigd bij richtlijn 98/23/EG van de Raad van 7 april 1998(33) en richtlijn 1999/70 – is ingesteld op de grondslag van artikel 137, leden 1 en 2, EG, dat de instellingen van de Unie de bevoegdheid gaf om door middel van richtlijnen geleidelijk toe te passen minimumvoorschriften vast te stellen voor onder meer de arbeidsvoorwaarden.(34)
77. In verband met de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd heeft het Hof geoordeeld dat het begrip „arbeidsvoorwaarden” refereert aan de rechten en de plichten die een bepaalde arbeidsverhouding bepalen, met inbegrip van de voorwaarden waaronder iemand werk verricht en waaronder die arbeidsverhouding kan worden beëindigd.(35)
78. Het Hof heeft tevens geoordeeld dat het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, punt 1, van die raamovereenkomst zich mede uitstrekt tot de vergoeding die een werkgever aan een werknemer moet betalen wegens de beëindiging van diens arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd.(36)
79. Het Hof heeft zich ook gebaseerd op zijn rechtspraak inzake de op 6 juni 1997 gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid, die is opgenomen in de bijlage bij richtlijn 97/81(37), volgens welke voor een werknemer die zijn recht op jaarlijkse vakantie met behoud van loon, buiten zijn wil om, niet heeft kunnen uitoefenen vóór het einde van zijn arbeidsverhouding, de hem verschuldigde vergoeding aldus moet worden berekend dat hij in een situatie wordt geplaatst die vergelijkbaar is met die waarin hij zou hebben verkeerd wanneer hij dat recht zou hebben uitgeoefend tijdens zijn arbeidsverhouding.(38)
80. Volgens het Hof is de toepassing naar analogie temeer noodzakelijk daar artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 in nog sterkere mate dan clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid en clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd is toegespitst op het waarborgen van een doeltreffende bescherming van atypische werknemers en werknemers in een precaire arbeidssituatie, zodat de vaststelling van de draagwijdte van het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van dit artikel 5 a fortiori noopt tot een soortgelijke oplossing als die waarvoor met betrekking tot de uitlegging van het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van genoemde clausules 4 is gekozen in de rechtspraak van het Hof.(39)
81. Niettemin moet worden benadrukt dat analoge toepassing in het kader van de zaak die heeft geleid tot het arrest Luso Temp mogelijk was omdat de bewoordingen van artikel 3, lid 1, onder f), van richtlijn 2008/104 zich daar niet tegen verzetten, hetgeen een belangrijk verschil vormt ten opzichte van de onderhavige zaak.
82. Het is juist dat het Hof in het arrest Luso Temp ook een uitlegging van de hand heeft gewezen die tot gevolg zou hebben dat het beginsel van gelijke behandeling niet meer van toepassing is zodra de overeenkomst van de uitzendkracht wordt beëindigd, zodat zij de beëindiging van uitzendovereenkomsten zou bevorderen in plaats van bij te dragen tot de verwezenlijking van de doelstelling van richtlijn 2008/104 die erin bestaat de toegang van uitzendkrachten tot een vaste baan te bevorderen.(40)
83. Volgens het Hof is het dus niet van belang om de gelijke behandeling te waarborgen met betrekking tot de voorwaarden waaronder de overeenkomst van de uitzendkracht wordt beëindigd, maar om deze gelijke behandeling met betrekking tot de essentiële arbeidsvoorwaarden tijdens de arbeidsverhouding te waarborgen, aangezien het voordeel van die voorwaarden na de beëindiging van die verhouding moet kunnen worden ingeroepen.
84. Met andere woorden, het tijdstip waarop aanspraak wordt gemaakt op de vergoeding voor niet-opgenomen jaarlijkse vakantiedagen met behoud van loon en de overeenkomstige vakantietoeslag is irrelevant, mits die aanspraak betrekking heeft op tijdens de arbeidsverhouding geldende voorwaarden. Het recht op vakantie heeft namelijk betrekking op de periode waarin de werknemer zijn opdracht bij de inlenende onderneming verrichtte. Bovendien is deze vergoeding een van de in artikel 3, lid 1, onder f), van richtlijn 2008/104 genoemde aspecten. Het Hof wil aldus waarborgen dat het beginsel van gelijke behandeling waarop de uitzendkracht voor de duur van zijn opdracht recht heeft, ook na de beëindiging van zijn uitzendovereenkomst kan worden ingeroepen. Het doel is door middel van compenserende maatregelen, ook indien deze achteraf worden getroffen, te waarborgen dat de uitzendkracht zich gedurende zijn opdracht bij de inlenende onderneming niet in een minder gunstige situatie bevond.
85. De verleiding om de door het Hof gekozen oplossingen met betrekking tot andere aspecten dan de ontslagvoorwaarden naar analogie toe te passen, moet dus met de nodige omzichtigheid worden benaderd.
86. Hoewel de context en de doelstellingen van richtlijn 2008/104 een uit de bewoordingen voortvloeiende uitlegging kunnen bevestigen, kunnen zij dus niet indruisen tegen een tekstuele uitlegging die de ontslagvoorwaarden uitsluit van het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van deze richtlijn. Anders dan de Commissie betoogt, is het in dit verband niet voldoende om de nadruk te leggen op het feit dat deze richtlijn tot doel heeft om de toegang van uitzendkrachten tot een vaste baan bij de inlenende onderneming te bevorderen.(41)
87. Hetzelfde geldt voor wat het Hof in het arrest Randstad Empleo e.a. heeft geoordeeld met betrekking tot de vergoeding die aan een uitzendkracht verschuldigd is wegens de volledige en blijvende ongeschiktheid van deze uitzendkracht om zijn gebruikelijke beroep uit te oefenen als gevolg van een arbeidsongeval dat zich bij de inlenende onderneming heeft voorgedaan en dat heeft geleid tot de beëindiging van zijn arbeidsverhouding. Volgens het Hof valt een dergelijke vergoeding onder het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn.
88. Ook hier kon op basis van de bewoordingen van laatstgenoemde bepaling een dergelijke gevolgtrekking worden gemaakt, aangezien „bezoldiging” daarin wordt genoemd als een van de aspecten waarop de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van deze richtlijn betrekking hebben.
89. Bovendien volgt uit de rechtspraak van het Hof, zoals ik hierboven heb aangegeven, dat een uitzendkracht ook na de beëindiging van de arbeidsverhouding aanspraak kan maken op het beginsel van gelijke behandeling. Zo heeft het Hof geoordeeld dat een uitlegging van het begrip „essentiële arbeidsvoorwaarden” die inhoudt dat artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104 niet van toepassing is op de vergoeding die een werkgever moet betalen aan een uitzendkracht louter omdat die vergoeding verband houdt met de beëindiging van diens arbeidsverhouding, in strijd zou zijn met zowel de context van die bepaling als de doelstellingen van die richtlijn.(42)
90. Evenwel moet worden opgemerkt dat het Hof in zijn arrest Randstad Empleo e.a. rekening heeft gehouden met de omstandigheid dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsongeval dat aan de basis ligt van de volledige en blijvende ongeschiktheid van de werknemer om zijn gebruikelijke beroep uit te oefenen, heeft plaatsgevonden „[tijdens] de opdracht bij [de] inlenende onderneming” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, zodat niet kan worden aanvaard dat de wegens die arbeidsongeschiktheid betaalde vergoeding uitsluitend is terug te voeren op de beëindiging van de arbeidsverhouding van die werknemer.(43)
91. Zo benadrukt het Hof dat het moet gaan om een essentiële arbeidsvoorwaarde die verband houdt met de duur van de opdracht en niet uitsluitend voortvloeit uit de beëindiging van de arbeidsverhouding.
92. In casu is het feit dat de vergoeding na de beëindiging van de arbeidsverhouding wordt betaald, niet voldoende om de band met de arbeidsprestatie te verzwakken.(44) De arbeidsongeschiktheid en de bijbehorende vergoeding doen zich wel degelijk als gevolg van het arbeidsongeval voor.
93. De bijdrage van het arrest Randstad Empleo e.a. kan dus niet worden geëxtrapoleerd door daaruit, zoals de Commissie stelt, af te leiden dat de ontslagvoorwaarden deel uitmaken van de „essentiële arbeidsvoorwaarden” in de zin van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104.
94. De Commissie baseert zich ook op de rechtspraak waaruit blijkt dat de ontslagvoorwaarden deel uitmaken van de „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid en van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd.
95. Zo heeft het Hof geoordeeld dat het begrip „arbeidsvoorwaarden”, in de zin van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd wijst op de rechten en plichten die een bepaalde arbeidsverhouding bepalen, met inbegrip van de voorwaarden waaronder iemand zijn werk verricht en waaronder deze arbeidsverhouding kan worden beëindigd.(45)
96. Volgens het Hof is het beslissende criterium om te bepalen of een maatregel onder het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4 van die raamovereenkomst valt, juist het dienstverband, namelijk de arbeidsverhouding die tussen een werknemer en zijn werkgever tot stand is gekomen.(46)
97. Zo heeft het Hof geoordeeld dat met name onder dat begrip vallen de aan een werknemer verleende bescherming bij onrechtmatig ontslag, alsmede de regels betreffende de vaststelling van de opzegtermijn in geval van opzegging van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd en de regels betreffende de vergoeding die aan de werknemer wordt toegekend wegens de opzegging van zijn arbeidsovereenkomst met zijn werkgever, aangezien deze vergoeding wordt betaald wegens de arbeidsverhouding die tussen hen is ontstaan.(47)
98. Volgens het Hof zou een uitlegging van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd waarbij de opzegvoorwaarden van een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd van de definitie van het begrip „arbeidsvoorwaarden” worden uitgesloten, namelijk ertoe leiden dat de werkingssfeer van de aan werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd toegekende bescherming tegen een minder gunstige behandeling in strijd met de doelstelling van deze bepaling wordt ingeperkt.(48)
99. Derhalve heeft het Hof geoordeeld dat een nationale regeling die een werkgever niet verplicht om een schriftelijke motivering te verstrekken wanneer hij een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd beëindigt met inachtneming van een opzegtermijn, terwijl hij daartoe wel verplicht is bij beëindiging van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd, onder het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd valt. Deze regeling betreft immers de regeling van beëindiging van een arbeidsovereenkomst bij ontslag, waarbij de bestaansreden van die regeling is gelegen in de arbeidsverhouding die is ontstaan tussen een werknemer en zijn werkgever.(49)
100. De Commissie betoogt dat deze rechtspraak in het kader van de onderhavige zaak van toepassing is.
101. Ik deel die opvatting niet. Benadrukt moet namelijk worden dat de ruime uitlegging die het Hof heeft gegeven aan het begrip „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, wordt verklaard door het feit dat de bewoordingen van deze bepaling geen precisering bevatten van de aspecten die onder dit begrip vallen(50). Dit onderscheidt deze bepaling duidelijk van artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, onder f), ervan.
102. Bovendien heeft de Uniewetgever uitzendkrachten uitdrukkelijk uitgesloten van de werkingssfeer van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd. Volgens de vierde alinea van de preambule is deze raamovereenkomst namelijk van toepassing op werknemers met arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, met uitzondering van degenen die door een uitzendbureau ter beschikking van een inlener worden gesteld. Het Hof heeft overigens opgemerkt dat richtlijn 1999/70 en die raamovereenkomst aldus moeten worden uitgelegd dat zij noch op de arbeidsverhouding voor bepaalde tijd tussen een uitzendkracht en een uitzendbureau, noch op de arbeidsverhouding voor bepaalde tijd tussen een dergelijke kracht en een inlener van toepassing zijn.(51)
103. Tot slot merk ik op dat de Commissie heeft betoogd dat rekening moet worden gehouden met het feit dat de beëindiging van een opdracht voor bepaalde tijd in het geval van uitzendovereenkomsten een maatregel vormt die gelijkwaardig is aan een ontslag, aangezien de uitzendovereenkomst krachtens artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek eindigt wanneer de inlenende onderneming afziet van de diensten van de uitzendkracht voordat zijn opdracht is afgerond. Gelet op dit rechtsgevolg kan de uitzendkracht geen vergoeding vorderen wegens ontoereikende motivering van de beëindiging van de opdracht, noch om nietigverklaring van het ontslag en herstel van de toestand van vóór het ontslag, in tegenstelling tot een rechtstreeks door de inlenende onderneming in dienst genomen werknemer, die wel dergelijke rechten geniet.
104. Bijgevolg is de Commissie van mening dat artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek een belangrijke leemte vertoont, waardoor de door richtlijn 2008/104 beoogde bescherming kan worden omzeild. Indien de beëindiging van de opdracht van de uitzendkracht vóór de afronding ervan niet naar behoren is gemotiveerd, wordt afbreuk gedaan aan de bescherming waarin deze richtlijn, zoals omgezet door het nationale recht, voorziet. Met andere woorden, uitzendkrachten genieten geen bescherming in geval van een onderbreking van hun opdracht waartoe naar goeddunken van de inlenende onderneming kan worden besloten, met als rechtsgevolg de wettelijke beëindiging van hun arbeidsverhouding met het uitzendbureau, waardoor de uitzendkrachten niet alleen hun arbeidsverhouding met het uitzendbureau niet kunnen voortzetten, maar hen ook elke vergoeding voor de beëindiging van hun arbeidsovereenkomst wordt ontzegd.
105. Volgens de Commissie is artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek dus niet in overeenstemming met artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, aangezien het de inlenende ondernemingen niet verplicht om hun besluit tot beëindiging van de opdracht van uitzendkrachten te motiveren, terwijl deze ondernemingen krachtens het nationale recht wel een dergelijke verplichting hebben in geval van beëindiging van de overeenkomsten met de werknemers die zij rechtstreeks in dienst nemen.
106. Ik ontken niet dat de Roemeense regeling uitzendkrachten van wie de opdracht voortijdig door een inlenende onderneming wordt onderbroken, beter zou kunnen beschermen. Ik herinner er in dit verband aan dat het feit dat een inlenende onderneming afziet van de diensten van een uitzendkracht krachtens artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek een voldoende grond vormt om een uitzendbureau in staat te stellen die werknemer te ontslaan. Het is duidelijk dat een nationale regeling die zou uitsluiten dat een dergelijk besluit juridisch tot gevolg kan hebben dat een uitzendkracht door een uitzendbureau wordt ontslagen, een betere bescherming zou bieden.
107. Dit gezegd zijnde, lijkt het beginsel van gelijke behandeling, zoals geconcretiseerd in artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104, mij om de hierboven uiteengezette redenen evenwel niet in de weg te staan aan artikel 95, lid 4, van het arbeidswetboek. Geen enkele andere bepaling van deze richtlijn lijkt mij het verband te verbieden dat deze bepaling legt tussen enerzijds het besluit van een inlenende onderneming om de opdracht van een uitzendkracht voortijdig te beëindigen en anderzijds het besluit van een uitzendbureau om zijn arbeidsverhouding met die uitzendkracht te beëindigen. Het staat niet aan het Hof om de richtlijn op dit punt te herschrijven.
V. Conclusie
108. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vraag van de Curte de Apel Constanţa te beantwoorden als volgt:
„Artikel 5, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2008/104/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19 november 2008 betreffende uitzendarbeid, gelezen in samenhang met artikel 2 en artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn,
moet aldus worden uitgelegd dat
de ontslagvoorwaarden niet binnen de draagwijdte vallen van het beginsel van gelijke behandeling van enerzijds uitzendkrachten en anderzijds werknemers die rechtstreeks door een inlenende onderneming in dienst zijn genomen. Deze bepalingen verzetten zich dus niet tegen een regeling van een lidstaat op grond waarvan een uitzendbureau zijn arbeidsovereenkomst met een uitzendkracht kan beëindigen op grond dat de inlenende onderneming waarbij die werknemer was aangesteld, diens opdracht voortijdig heeft beëindigd, ook al heeft die onderneming niet voldaan aan de wettelijke ontslagvoorwaarden die van toepassing zouden zijn geweest bij beëindiging van de overeenkomst van een rechtstreeks door haar in dienst genomen werknemer.”
1 Oorspronkelijke taal: Frans.
2 PB 2008, L 327, blz. 9.
3 Zie met name arrest van 24 oktober 2024, Omnitel Comunicaciones e.a. (C‑441/23, EU:C:2024:916, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Omnitel Comunicaciones e.a.”).
4 Monitor Oficial al României, deel I, nr. 72 van 5 februari 2003.
5 In de op het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „arbeidswetboek”).
6 Richtlijn van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de Unice en het CEEP gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (PB 1999, L 175, blz. 43). Hierna: „raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd”.
7 De verwijzende rechter refereert met name aan het arrest van 12 mei 2022, Luso Temp (C‑426/20, EU:C:2022:373, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Luso Temp”).
8 Zie met name arresten van 17 november 1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, punt 12), en Omnitel Comunicaciones e.a. (punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
9 Zie met name arrest van 11 december 2025, Regione Marche (Maximumpercentage) (C‑497/24, EU:C:2025:959, punt 26 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
10 Zie met name arrest van 26 juni 2025, Commissie/Spanje e.a. (Indirecte deelnemingen) (C‑776/23 P–C‑780/23 P, EU:C:2025:487, punt 95 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
11 Zie arrest van 15 december 2022, TimePartner Personalmanagement (C‑311/21, EU:C:2022:983, punt 47).
12 Zie arrest van 15 december 2022, TimePartner Personalmanagement (C‑311/21, EU:C:2022:983, punt 32).
13 Zie arrest van 11 november 2021, Manpower Lit (C‑948/19, EU:C:2021:906, punt 60).
14 Ik merk op dat de Commissie in haar verslag aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s van 21 maart 2014 over de toepassing van richtlijn 2008/104/EG betreffende uitzendarbeid [COM(2014) 176 final] aangeeft dat op de lijst van artikel 3, lid 1, onder f), van deze richtlijn „afwijkingen [...] niet [zijn] toegestaan” Ik ben het eens met deze beoordeling en teken daarbij aan dat dit ook zou moeten betekenen dat deze lijst niet kan worden uitgebreid.
15 PB 2014, L 94, blz. 375.
16 Cursivering van mij.
17 PB 1998, L 14, blz. 9.
18 Zie met name arrest Omnitel Comunicaciones e.a. (punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19 Zie met name arrest Omnitel Comunicaciones e.a. (punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
20 Zie met name arrest Omnitel Comunicaciones e.a. (punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
21 Zie arrest Omnitel Comunicaciones e.a. (punt 57).
22 Volgens deze bepaling nemen de lidstaten passende maatregelen, overeenkomstig de nationale wetgeving en/of praktijk, met het oog op voorkoming van misbruik bij de toepassing van dit artikel, met name voorkoming van achtereenvolgende opdrachten om de bepalingen van richtlijn 2008/104 te omzeilen.
23 Zie arrest van 14 oktober 2020, KG (Opeenvolgende opdrachten in het kader van uitzendarbeid) (C‑681/18, EU:C:2020:823, punt 42).
24 PB 1991, L 206, blz. 19.
25 Zie arrest van 22 februari 2024, Randstad Empleo e.a. (C‑649/22, EU:C:2024:156, punt 53; hierna: „arrest Randstad Empleo e.a.”).
26 Zie arrest Randstad Empleo e.a. (punt 57).
27 Zie met name arrest Luso Temp (punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
28 Zie met name arrest Luso Temp (punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
29 Zo had „[h]et Unieoptreden op het gebied van sociaal beleid [...] als overkoepelende doelstelling de ontwikkeling van flexibele arbeidsvormen, waarbij tegelijk een nieuwe graad van harmonisatie van het desbetreffende sociale recht moest worden bereikt. Het eraan ten grondslag liggende regelgevingsmodel is gericht op het vinden van een balans tussen flexibiliteit en zekerheid op de arbeidsmarkt en wordt „flexizekerheid” genoemd: zie de conclusie van advocaat-generaal Pitruzzella in de zaak Luso Temp (C‑426/20, EU:C:2021:995, punt 35).
30 Zie arrest Luso Temp (punt 30).
31 Zie arrest Luso Temp (punt 31).
32 Zie met name arrest Luso Temp (punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
33 PB 1998, L 131, blz. 10.
34 Zie met name arrest Luso Temp (punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
35 Zie met name arrest Luso Temp (punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
36 Zie met name arrest Luso Temp (punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
37 Hierna: „raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid”.
38 Zie met name arrest Luso Temp (punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
39 Zie met name het arrest Luso Temp (punt 36).
40 Zie arrest Luso Temp (punt 47).
41 Zie met name arrest Luso Temp (punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
42 Zie met name arrest Randstad Empleo e.a. (punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43 Zie arrest Randstad Empleo e.a. (punt 62).
44 Zie Driguez, L., „Égalité de traitement des travailleurs intérimaires”, Europe, nr. 4, Éditions techniques, Parijs, april 2024.
45 Zie arrest van 20 december 2017, Vega González (C‑158/16, EU:C:2017:1014, punt 34). De regels die gelden voor de vaststelling van de toepasselijke opzegtermijn in geval van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd maken dus deel uit van de „arbeidsvoorwaarden” in de zin van clausule 4, lid 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Hetzelfde geldt voor de vergoeding die een werkgever aan een werknemer moet betalen ofwel wegens de onrechtmatige beperking van de duur van diens arbeidsovereenkomst, ofwel na de opzegging van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
46 Zie met name arrest van 20 februari 2024, X (Geen motivering van de beëindiging) (C‑715/20, EU:C:2024:139, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
47 Zie met name arrest van 20 februari 2024, X (Geen motivering van de beëindiging) (C‑715/20, EU:C:2024:139, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48 Zie met name arrest van 20 februari 2024, X (Geen motivering van de beëindiging) (C‑715/20, EU:C:2024:139, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
49 Zie arrest van 20 februari 2024, X (Geen motivering van de beëindiging) (C‑715/20, EU:C:2024:139, punt 40).
50 Clausule 4, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd luidt: „Met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden worden werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd louter op grond van het feit dat zij voor bepaalde tijd werken, niet minder gunstig behandeld dan vergelijkbare werknemers in vaste dienst, tenzij het verschil in behandeling om objectieve redenen gerechtvaardigd is.”
51 Zie arrest van 11 april 2013, Della Rocca (C‑290/12, EU:C:2013:235, punt 45).