Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 25ης Ιουνίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑172/25
CP,
Personal Sea Management SRL
κατά
Sulina Logistics SRL
[αίτηση του Curtea de Apel Constanţa (εφετείου Κωνστάντζας, Ρουμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Εργασία μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης – Οδηγία 2008/104/ΕΚ – Άρθρο 5, παράγραφος 1 – Αρχή της ίσης μεταχείρισης – Βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης – Απόφαση περί απολύσεως – Διαφορετική μεταχείριση των εργαζομένων που προσλαμβάνονται απευθείας από τον έμμεσο εργοδότη και των εργαζομένων που τοποθετούνται από εταιρία προσωρινής απασχόλησης »
I. Εισαγωγή
1. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε από το Curtea de Apel Constanţa (εφετείο Κωνστάντζας, Ρουμανία) και αφορά την ερμηνεία της αρχής της ίσης μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Νοεμβρίου 2008, περί της εργασίας μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης (2), ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 και με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας.
2. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του CP, προσωρινώς απασχολούμενου εργαζόμενου, και της Personal Sea Management SRL, εταιρίας προσωρινής απασχόλησης, σχετικά με τη νομιμότητα της απόλυσής του από την εν λόγω εταιρία. Ο λόγος της απόλυσης του CP είναι ο πρόωρος τερματισμός της τοποθέτησης του εν λόγω εργαζομένου στην Sulina Logistics SRL, έμμεσο εργοδότη του.
3. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει την εμβέλεια της αρχής της ίσης μεταχείρισης των προσωρινώς απασχολουμένων και των εργαζομένων που προσλαμβάνονται απευθείας από έμμεσο εργοδότη. Ειδικότερα, εφαρμόζεται η εν λόγω αρχή στους όρους απόλυσης;
4. Προκειμένου να απαντηθεί το ανωτέρω ερώτημα, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η προσωρινή απασχόληση συνιστά πολύπλοκη και ιδιαίτερη δομή του εργατικού δικαίου (3). Πρόκειται περί τριγωνικής σχέσης μεταξύ του προσωρινώς απασχολουμένου, της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης και του έμμεσου εργοδότη. Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της τριγωνικής αυτής σχέσης καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την απάντηση που φρονώ ότι πρέπει να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο, ήτοι ότι οι όροι απόλυσης δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 και το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Η οδηγία 2008/104/ΕΚ
5. Το άρθρο 1 της οδηγίας 2008/104 φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στους εργαζόμενους μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης με σύμβαση εργασίας ή σχέση εξαρτημένης εργασίας, οι οποίοι τοποθετούνται σε έμμεσους εργοδότες για να εργασθούν προσωρινά υπό την επίβλεψη και τη διεύθυνσή τους.»
6. Το άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας επιγράφεται «Σκοπός» και ορίζει τα εξής:
«Η παρούσα οδηγία αποσκοπεί στην εξασφάλιση της προστασίας των προσωρινά απασχολουμένων και στη βελτίωση της ποιότητας της προσωρινής απασχόλησης, με την εξασφάλιση της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης, όπως αυτή εκτίθεται στο άρθρο 5, στους προσωρινά απασχολούμενους και με την αναγνώριση των εταιρειών προσωρινής απασχόλησης ως εργοδοτών, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη την ανάγκη θέσπισης κατάλληλου πλαισίου για την προσφυγή στην προσωρινή απασχόληση προκειμένου να ενισχυθεί ουσιαστικά η δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η ανάπτυξη ευέλικτων μορφών εργασίας.»
7. Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», ορίζει στην παράγραφο 1, στοιχείο στʹ, τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
στ) “βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης”: οι όροι εργασίας και απασχόλησης που ορίζονται από τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, τις συλλογικές συμβάσεις ή/και άλλες δεσμευτικές γενικές διατάξεις που ισχύουν για τον έμμεσο εργοδότη και αφορούν:
i) τη διάρκεια του χρόνου εργασίας, τις υπερωρίες, τα διαλείμματα, τις περιόδους ανάπαυσης, τη νυκτερινή εργασία, τις άδειες και τις αργίες·
ii) τις αποδοχές.»
8. Το άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχή της ίσης μεταχείρισης», προβλέπει, στην παράγραφο 1, πρώτο εδάφιο, τα εξής:
«Οι βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης των προσωρινά απασχολούμενων, κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής τους σε έμμεσο εργοδότη, είναι τουλάχιστον αυτοί που θα εφαρμόζονταν εάν οι εργαζόμενοι είχαν προσληφθεί απευθείας από τον εν λόγω εργοδότη για να καταλάβουν την ίδια θέση.»
Β. Το ρουμανικό δίκαιο
9. Το άρθρο 62, παράγραφος 3, του Legea nr. 53/2003 privind Codul muncii (νόμου 53/2003 περί εργατικού κώδικα) (4), της 24ης Ιανουαρίου 2003 (5), ορίζει τα εξής:
«Η απόφαση [περί απόλυσης] καταρτίζεται εγγράφως και, επί ποινή απόλυτης ακυρότητας, πρέπει να αναφέρει τους πραγματικούς και νομικούς λόγους και να περιέχει λεπτομερή στοιχεία σχετικά με την προθεσμία εντός της οποίας μπορεί να ασκηθεί κατ’ αυτής ένδικο βοήθημα και το δικαστήριο ενώπιον του οποίου μπορεί να ασκηθεί το ένδικο βοήθημα.»
10. Το άρθρο 65 του εργατικού κώδικα ορίζει τα εξής:
«1. Η απόλυση για λόγους που δεν αφορούν το πρόσωπο του εργαζομένου συνίσταται στη λύση της ατομικής σύμβασης εργασίας που επέρχεται με την κατάργηση της θέσης εργασίας την οποία κατέχει ο εργαζόμενος για έναν ή περισσότερους λόγους μη αναγόμενους στο πρόσωπό του.
2. Η κατάργηση της θέσης εργασίας πρέπει να είναι πραγματική και να έχει πραγματική και σοβαρή αιτία.»
11. Το άρθρο 76 του ως άνω κώδικα έχει ως εξής:
«Η απόφαση περί απόλυσης κοινοποιείται στον εργαζόμενο εγγράφως και περιλαμβάνει υποχρεωτικώς:
a) τους λόγους της απόλυσης·
b) την προθεσμία προειδοποίησης·
c) τα κριτήρια για τον καθορισμό της σειράς προτεραιότητας, σύμφωνα με το άρθρο 69, παράγραφος 2, στοιχείο d, μόνον σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων·
d) τον κατάλογο όλων των διαθέσιμων θέσεων εργασίας στον εργοδότη και την προθεσμία εντός της οποίας οι εργαζόμενοι πρέπει να επιλέξουν την πλήρωση κενής θέσης εργασίας, υπό τους όρους του άρθρου 64.»
12. Το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εν λόγω κώδικα προβλέπει τα εξής:
«Η σύμβαση προσωρινής απασχόλησης λύεται κατά τη λήξη της τοποθέτησης για την οποία έχει συναφθεί ή εάν ο έμμεσος εργοδότης αποφασίσει τη διακοπή της παροχής των υπηρεσιών του προσωρινώς απασχολουμένου πριν από τη λήξη της τοποθέτησης, σύμφωνα με τους όρους της σύμβασης μεταξύ της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης και του έμμεσου εργοδότη.»
13. Το άρθρο 100 του ίδιου κώδικα προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η εταιρία προσωρινής απασχόλησης που απολύει τον προσωρινώς απασχολούμενο πριν από την ημερομηνία που προβλέπεται στη σύμβαση προσωρινής απασχόλησης και για λόγους άλλους, εκτός των πειθαρχικών, υποχρεούται να τηρεί τις διατάξεις του νόμου σχετικά με τη λύση της ατομικής σύμβασης εργασίας για λόγους που δεν αφορούν το πρόσωπο του εργαζομένου.»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
14. Στις 27 Ιουνίου 2023 ο CP και η Personal Sea Management, εταιρία προσωρινής απασχόλησης, συνήψαν σύμβαση προσωρινής απασχόλησης. Δυνάμει της εν λόγω σύμβασης, ο CP επρόκειτο, κατόπιν εντολής του εργοδότη, να τοποθετηθεί στην Sulina Logistics, στο πλαίσιο της εκτέλεσης σύμβασης συναφθείσας μεταξύ των δύο εταιριών στις 30 Μαΐου 2023.
15. Στις 28 Σεπτεμβρίου 2023 η Sulina Logistics ενημέρωσε την Personal Sea Management ότι είχε αποφασίσει να θέσει τέλος στην τοποθέτηση του CP. Αυθημερόν, η Sulina Logistics ενημέρωσε τον CP για την αναδιοργάνωση του οργανογράμματος της εταιρίας και την κατάργηση της θέσης του τμηματάρχη / πρώτου μηχανικού, την οποία κατείχε ο CP, και του πρότεινε να αναλάβει θέση μηχανικού.
16. Στις 29 Σεπτεμβρίου 2023 η Personal Sea Management ενημέρωσε τον CP ότι, λαμβανομένης υπόψη της απόφασης της Sulina Logistics να θέσει τέλος στην τοποθέτησή του, προέβαινε σε καταγγελία της μεταξύ τους σύμβασης προσωρινής απασχόλησης με ισχύ από τις 28 Οκτωβρίου 2023, συμφώνως προς το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα.
17. Κατόπιν τούτου, ο CP άσκησε αγωγή ενώπιον του Tribunalul Constanţa (πολυμελούς πρωτοδικείου Κωνστάντζας, Ρουμανία), αμφισβητώντας τη νομιμότητα της απόλυσής του. Ο CP υποστήριξε, αφενός, ότι, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 65, παράγραφος 2, του εργατικού κώδικα, η κατάργηση της θέσης εργασίας δεν πληροί τις νόμιμες προϋποθέσεις, ήτοι δεν συνιστά πραγματική και σοβαρή αιτία. Αφετέρου, κατά τον CP, η απόφαση περί απόλυσης δεν πληρούσε τις τυπικές προϋποθέσεις, με αποτέλεσμα να είναι απολύτως άκυρη, οι δε διατάξεις του άρθρου 76 του εργατικού κώδικα δεν τηρήθηκαν.
18. Με απόφαση της 10ης Ιουνίου 2024, το Tribunalul Constanţa (πολυμελές πρωτοδικείο Κωνστάντζας) απέρριψε την αγωγή. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι, λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 100 του εργατικού κώδικα, η απόφαση του έμμεσου εργοδότη να διακόψει την τοποθέτηση του προσωρινώς απασχολουμένου συνιστά επαρκή λόγο απόλυσης στο πλαίσιο της σχέσης του προσωρινώς απασχολουμένου με την εταιρία προσωρινής απασχόλησης, καθότι η εν λόγω διακοπή της τοποθέτησης εκ μέρους του έμμεσου εργοδότη συνιστά πραγματική και σοβαρή αιτία κατάργησης της θέσης εργασίας. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκρινε επίσης ότι ο νόμος δεν προβλέπει οποιαδήποτε προϋπόθεση για τη διακοπή της τοποθέτησης, η οποία μπορεί να οφείλεται είτε σε αναδιοργάνωση του έμμεσου εργοδότη είτε στο γεγονός ότι ο έμμεσος εργοδότης δεν επιθυμεί πλέον την παροχή των υπηρεσιών του τοποθετηθέντος από την εταιρία προσωρινής απασχόλησης εργαζομένου.
19. Ο CP άσκησε έφεση κατά της ως άνω απόφασης ενώπιον του Curtea de Apel Constanţa (εφετείου Κωνστάντζας).
20. Το Curtea de Apel Constanţa (εφετείο Κωνστάντζας) επισημαίνει ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει, όσον αφορά τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου, που συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999, η οποία περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1990/70/ΕΚ (6), ότι ως «συνθήκες απασχόλησης» νοούνται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που καθορίζουν συγκεκριμένη σχέση εργασίας, συμπεριλαμβανομένων τόσο των συνθηκών υπό τις οποίες εργάζεται κάποιος όσο και των συνθηκών που αφορούν τη λύση της σχέσης εργασίας (7). Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ανωτέρω νομολογία έχει επίσης εφαρμογή στην οδηγία 2008/104, η οποία ρυθμίζει, κατ’ αυτό, με τον ίδιο τρόπο την αρχή της ίσης μεταχείρισης. Το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες σχετικά με την τήρηση της εν λόγω αρχής στο πλαίσιο της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί.
21. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο εκκινεί από τη διαπίστωση ότι εάν ο έμμεσος εργοδότης είχε προσλάβει ο ίδιος τον CP, θα όφειλε, συμφώνως προς τα άρθρα 65 και 76 του εργατικού κώδικα, να δικαιολογήσει την κατάργηση της θέσης εργασίας λόγω πραγματικής και σοβαρής αιτίας και να αποδείξει ότι καταργήθηκε πράγματι η θέση εργασίας. Επιπλέον, ο έμμεσος εργοδότης θα ήταν υποχρεωμένος, επί ποινή απόλυτης ακυρότητας, να μνημονεύσει στην απόφαση περί απόλυσης όλα τα ανωτέρω στοιχεία.
22. Αντιθέτως, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, όταν ο έμμεσος εργοδότης χρησιμοποιεί τον ίδιο εργαζόμενο τον οποίο προσέλαβε εταιρία προσωρινής απασχόλησης, ο έμμεσος εργοδότης μπορεί να αποφασίσει τη διακοπή της παροχής των υπηρεσιών του εργαζομένου χωρίς να επικαλεστεί οποιονδήποτε δικαιολογητικό λόγο και χωρίς να τηρήσει οποιαδήποτε τυπική προϋπόθεση όσον αφορά την απόφαση περί διακοπής της τοποθέτησης. Επομένως, ο έμμεσος εργοδότης δεν υπόκειται στις απαιτήσεις των άρθρων 65 και 76 του εργατικού κώδικα, δεδομένου ότι το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εν λόγω κώδικα δεν προβλέπει καμία ουσιαστική ή τυπική προϋπόθεση για την ως άνω διακοπή της παροχής των υπηρεσιών του εργαζομένου.
23. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι, μολονότι η εταιρία προσωρινής απασχόλησης υπόκειται στην υποχρέωση του άρθρου 100 του εργατικού κώδικα, η απόφαση του έμμεσου εργοδότη περί διακοπής της τοποθέτησης, μολονότι απόκειται στη διακριτική ευχέρειά του, συνιστά λόγο λύσης της σχέσης εργασίας μεταξύ της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης και του προσωρινώς απασχολουμένου, κατά το άρθρο 95, παράγραφος 4, του ίδιου κώδικα.
24. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, δυνάμει της ως άνω διάταξης, ο εργαζόμενος που προσλαμβάνεται μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης δεν απολαύει της ίδιας προστασίας από την παράνομη απόλυση με εκείνη η οποία θα ίσχυε αν ο ίδιος εργαζόμενος είχε προσληφθεί από τον έμμεσο εργοδότη.
25. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, αντιθέτως προς τα προβλεπόμενα στο άρθρο 2 της οδηγίας 2008/104, ο έμμεσος εργοδότης μπορεί κατ’ αυτόν τον τρόπο να αποφύγει τις υποχρεώσεις που προβλέπονται από την εθνική νομοθεσία σχετικά με την απόλυση των εργαζομένων, με αποτέλεσμα να δημιουργείται κατάσταση επισφάλειας για τους εργαζομένους κατά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης.
26. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Curtea de Apel Constanța (εφετείο Κωνστάντζας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/104, το οποίο αφορά την “αρχή της ίσης μεταχείρισης”, σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της οδηγίας, την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει ως λόγο καταγγελίας της ατομικής σύμβασης εργασίας εργαζομένου που απασχολείται από εταιρία προσωρινής απασχόλησης την απόφαση του έμμεσου εργοδότη περί διακοπής της παροχής των υπηρεσιών του εργαζομένου, όταν η απόφαση αυτή δεν χρειάζεται να αιτιολογηθεί κατά κανέναν τρόπο, δεν υπόκειται σε καμία τυπική προϋπόθεση, συνιστά δε, αφ’ εαυτής, για την εταιρία προσωρινής απασχόλησης επαρκή λόγο απόλυσης, ενώ, εάν ο έμμεσος εργοδότης είχε προσλάβει ο ίδιος τον εν λόγω εργαζόμενο θα έπρεπε να τηρήσει τις νομικές απαιτήσεις σχετικά με την αιτιολόγηση του λόγου της απόλυσης και τις τυπικές προϋποθέσεις της πράξης της απόλυσης;»
27. Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Ολλανδική και η Ρουμανική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στις 6 Μαΐου 2026 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, παρισταμένων της Δανικής, της Γερμανικής και της Ολλανδικής Κυβέρνησης, καθώς και της Επιτροπής.
IV. Ανάλυση
28. Με το προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 και το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στη ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας εταιρία προσωρινής απασχόλησης μπορεί να καταγγείλει τη σύμβαση εργασίας που έχει συνάψει με προσωρινώς απασχολούμενο για τον λόγο ότι ο έμμεσος εργοδότης στον οποίο τοποθετήθηκε ο εν λόγω εργαζόμενος έθεσε πρόωρα τέλος στην τοποθέτησή του, μολονότι ο έμμεσος εργοδότης δεν τήρησε τις νόμιμες προϋποθέσεις της απόλυσης οι οποίες θα εφαρμόζονταν σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης εργαζομένου προσληφθέντος απευθείας από αυτόν.
29. Το ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς στην οποία ο CP αμφισβητεί τη νομιμότητα της απόλυσής του από την εταιρία προσωρινής απασχόλησης Personal Sea Management, η οποία βασίστηκε στην απόφαση του έμμεσου εργοδότη, της Sulina Logistics, να διακόψει την παροχή των υπηρεσιών του CP πριν από τη λήξη της τοποθέτησής του. Συγκεκριμένα, το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα επιτρέπει σε εταιρία προσωρινής απασχόλησης να καταγγείλει τη σύμβαση προσωρινής απασχόλησης, εάν ο έμμεσος εργοδότης αποφασίσει τη διακοπή της παροχής των υπηρεσιών του προσωρινώς απασχολουμένου. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν ο έμμεσος εργοδότης θα έπρεπε, δυνάμει της αρχής της ίσης μεταχείρισης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, να τηρήσει τους εθνικούς κανόνες περί απολύσεων όταν έθεσε τέλος στην τοποθέτηση του προσωρινώς απασχολουμένου, όπως θα όφειλε να πράξει εάν είχε καταγγείλει τη σχέση εργασίας με εργαζόμενο τον οποίο θα είχε προσλάβει απευθείας ο ίδιος. Καταφατική απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση τον λόγο απόλυσης του CP, στο μέτρο που ο συγκεκριμένος λόγος προβλέπεται σε εθνική ρύθμιση αντίθετη προς την προμνησθείσα διάταξη της οδηγίας 2008/104.
30. Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, πρέπει να εξακριβωθεί αν η έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενη σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας, καταλαμβάνει τους κανόνες περί απόλυσης των προσωρινώς απασχολουμένων.
Α. Ο καθοριστικός χαρακτήρας του γράμματος του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευομένου σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας
31. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, εκτός από το γράμμα της, το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται καθώς και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (8).
32. Επομένως, η ερμηνεία εκκινεί αναπόφευκτα από το γράμμα της διάταξης που πρέπει να ερμηνευθεί. Κατά πάγια νομολογία, όμως, μια διάταξη του ενωσιακού δικαίου δεν είναι δυνατόν να ερμηνεύεται κατά τρόπο που να στερεί από το σαφές και ακριβές γράμμα της κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα. Εξ αυτού συνάγεται ότι εφόσον η έννοια μιας διάταξης του ενωσιακού δικαίου προκύπτει σαφώς από το ίδιο το γράμμα της, το Δικαστήριο δεν επιτρέπεται να αποκλίνει από τη γραμματική ερμηνεία της (9), άλλως θα παραβιάζεται η αρχή της ασφάλειας δικαίου (10).
33. Επομένως, είναι σημαντικό να αποδοθεί καθοριστική σημασία στη διατύπωση που προέκρινε ο νομοθέτης της Ένωσης.
34. Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής τους σε έμμεσο εργοδότη, οι βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης των προσωρινώς απασχολουμένων πρέπει να είναι τουλάχιστον αυτοί που θα εφαρμόζονταν εάν οι εργαζόμενοι είχαν προσληφθεί απευθείας από τον εν λόγω εργοδότη για να καταλάβουν την ίδια θέση.
35. Ο νομοθέτης της Ένωσης εκδήλωσε, επομένως, τη βούλησή του να διασφαλίσει ότι, σύμφωνα με την αρχή της ίσης μεταχείρισης, οι προσωρινώς απασχολούμενοι δεν θα βρίσκονται, κατ’ αρχήν, σε δυσμενέστερη θέση από εκείνη των συγκρίσιμων εργαζομένων του έμμεσου εργοδότη (11).
36. Το καθ’ ύλην και το κατά χρόνο πεδίο εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης καθορίζονται επακριβώς από τον νομοθέτη της Ένωσης.
37. Πρώτον, όσον αφορά το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής, επισημαίνεται ότι η ως άνω αρχή εφαρμόζεται στους βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης. Η χρήση του συγκεκριμένου επιθέτου υποδηλώνει ότι η επίμαχη αρχή δεν εφαρμόζεται σε όλους τους όρους εργασίας και απασχόλησης.
38. Η έννοια «βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης» ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2008/104 και αφορά τη διάρκεια του χρόνου εργασίας, τις υπερωρίες, τα διαλείμματα, τις περιόδους ανάπαυσης, τη νυκτερινή εργασία, τις άδειες, τις αργίες και τις αποδοχές (12).
39. Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, η επίμαχη οδηγία απαιτεί απλώς και μόνον την ισότητα των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης» των προσωρινώς απασχολουμένων, κατά δε τον ορισμό της, ο οποίος παρέχεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας, η εν λόγω έννοια αφορά, κατ’ ουσίαν, τους όρους που τίθενται από γενικές και δεσμευτικές διατάξεις, οι οποίες ισχύουν για τον έμμεσο εργοδότη όσον αφορά τον χρόνο εργασίας και τις αποδοχές (13).
40. Επομένως, ο νομοθέτης της Ένωσης προσδιόρισε ρητώς τα στοιχεία που συνιστούν τους βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης στους οποίους εφαρμόζεται η αρχή της ίσης μεταχείρισης.
41. Η απαρίθμηση των ως άνω στοιχείων έχει εξαντλητικό χαρακτήρα, όπως συνάγεται από την απουσία όρου, π.χ. «μεταξύ άλλων», που θα υποδήλωνε τον ενδεικτικό χαρακτήρα της. Από το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2008/104 συνάγεται, πάντως, ότι η απόλυση δεν μνημονεύεται στον εξαντλητικό κατάλογο των στοιχείων που περιλαμβάνονται στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια της διάταξης αυτής. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να γίνει δεκτή η θέση την οποία υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ήτοι ότι, στο μέτρο που η απαρίθμηση δεν έπεται όρου όπως «αποκλειστικά», θα πρέπει να συναχθεί η έμμεση βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να θεσπίσει έναν ανοικτό κατάλογο.
42. Φρονώ ότι ερμηνεία η οποία θα περιελάμβανε την απόλυση στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, δεν θα λάμβανε υπόψη τον ρητό ορισμό της συγκεκριμένης έννοιας στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας (14). Διευκρινίζω επίσης ότι η «διάρκεια του χρόνου εργασίας», κατά την έννοια της διάταξης αυτής, δεν μπορεί να επεκταθεί κατά τρόπο ώστε να καταλαμβάνει τους όρους απόλυσης.
43. Συναφώς, διαπιστώνω ότι όταν βούληση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να περιλάβει, σε άλλες πράξεις του δικαίου της Ένωσης, τους όρους απόλυσης στους όρους εργασίας και απασχόλησης που υπόκεινται στην αρχή της ίσης μεταχείρισης, το έπραξε ρητώς. Τούτο συμβαίνει, για παράδειγμα, στο πλαίσιο της οδηγίας 2014/36/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών με σκοπό την εποχιακή εργασία (15). Συγκεκριμένα, το άρθρο 23 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Δικαίωμα ίσης μεταχείρισης», ορίζει, στην παράγραφο 1, στοιχείο αʹ, ότι «[ο]ι εποχιακοί εργαζόμενοι απολαύουν ίσης μεταχείρισης με τους υπηκόους του κράτους μέλους υποδοχής τουλάχιστον όσον αφορά […] τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένου του κατώτατου επιτρεπομένου ορίου ηλικίας για εργασία, και τις συνθήκες εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των όρων αμοιβής και απόλυσης, του ωραρίου εργασίας, των αδειών και αργιών, καθώς και των απαιτήσεων όσον αφορά την υγεία και την ασφάλεια στον τόπο εργασίας» (16).
44. Δεύτερον, όσον αφορά το κατά χρόνο πεδίο εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, από το γράμμα της διάταξης συνάγεται ότι η αρχή εφαρμόζεται στους προσωρινώς απασχολουμένους κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής τους σε έμμεσο εργοδότη.
45. Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της ανωτέρω οδηγίας, ως «τοποθέτηση» νοείται «η περίοδος κατά την οποία ο προσωρινά απασχολούμενος τίθεται στη διάθεση του έμμεσου εργοδότη για να εργασθεί προσωρινά υπό την επίβλεψη και τη διεύθυνσή του».
46. Τα στοιχεία που απαριθμούνται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2008/104 ως περιλαμβανόμενα στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια της διάταξης αυτής, συνδέονται στο σύνολό τους με την εκπλήρωση της τοποθέτησης και όχι με την παύση της τοποθέτησης. Κατά λογική συνέπεια, η αρχή της ίσης μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας εφαρμόζεται μόνο στους βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης που έχουν σημασία κατά τη διάρκεια της τοποθέτησης στον έμμεσο εργοδότη. Ως εκ τούτου, το κατά χρόνο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω αρχής δεν καλύπτει την παύση της τοποθέτησης του προσωρινώς απασχολουμένου στον έμμεσο εργοδότη.
47. Η γραμματική ερμηνεία της ανωτέρω διάταξης επιρρωννύεται από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται.
Β. Η γραμματική ερμηνεία επιρρωννύεται από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104
48. Υπενθυμίζεται συναφώς ότι η οδηγία 2008/104 εκδόθηκε για τη συμπλήρωση του κανονιστικού πλαισίου που καθιερώνουν η οδηγία 97/81/ΕΚ του Συμβουλίου, της 15ης Δεκεμβρίου 1997, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχόλησης που συνήφθη από την UNICE, το CEEP και την CES (17), και η οδηγία 1999/70, βάσει του άρθρου 137, παράγραφοι 1 και 2, ΕΚ, το οποίο παρείχε στα θεσμικά όργανα την εξουσία να θεσπίζουν, μέσω οδηγιών, τις ελάχιστες προδιαγραφές που εφαρμόζονται σταδιακά, μεταξύ άλλων, και για τους όρους εργασίας (18).
49. Προς τούτο, όπως προκύπτει από το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/104, η οδηγία αυτή προβλέπει μόνον τη θέσπιση στοιχειωδών απαιτήσεων (19). Τούτο συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, ότι, όπως προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, αυτής, η εν λόγω οδηγία «δεν θίγει τις εθνικές διατάξεις σχετικά με τον ορισμό των αποδοχών, της σύμβασης εργασίας, της εργασιακής σχέσης ή του εργαζόμενου».
50. Το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να διευκρινίσει ότι η διάθεση προσωρινώς απασχολούμενων εργαζομένων συνιστά πολύπλοκη και ιδιαίτερη δομή του εργατικού δικαίου, η οποία περιλαμβάνει διπλή σχέση εργασίας μεταξύ, αφενός, της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης και του προσωρινώς απασχολουμένου και, αφετέρου, του προσωρινώς απασχολουμένου και του έμμεσου εργοδότη (20).
51. Κατά το Δικαστήριο, η ιδιαιτερότητα της ως άνω σχέσης εργασίας έγκειται στο γεγονός ότι, στο πλαίσιο της διάθεσης του προσωρινώς απασχολουμένου, η εταιρία προσωρινής απασχόλησης διατηρεί εργασιακή σχέση με τον εργαζόμενο αυτόν, αλλά μεταβιβάζει την επίβλεψη και τη διεύθυνση, τις οποίες ασκεί κατ’ αρχήν κάθε εργοδότης, στον έμμεσο εργοδότη, δημιουργώντας τοιουτοτρόπως νέο δεσμό εξάρτησης μεταξύ του προσωρινώς απασχολουμένου και του έμμεσου εργοδότη, δεδομένου ότι ο εν λόγω εργαζόμενος εκπληρώνει παροχή η οποία οφείλεται συμβατικώς από την εταιρία προσωρινής απασχόλησης στον έμμεσο εργοδότη και τελεί, για τον σκοπό αυτόν, υπό τη διεύθυνση και την επίβλεψή του (21).
52. Ο τριγωνικός χαρακτήρας της σχέσης είναι ο λόγος για τον οποίο οι βασικοί όροι εργασίας και απασχόλησης δεν καταλαμβάνουν τους όρους απόλυσης. Συγκεκριμένα, η εταιρία προσωρινής απασχόλησης παραμένει ο εργοδότης του προσωρινώς απασχολουμένου κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής του στον έμμεσο εργοδότη. Επομένως, η τήρηση της εθνικής ρύθμισης περί απολύσεων πρέπει να ελέγχεται στο επίπεδο της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης.
53. Αντιθέτως, όταν ο έμμεσος εργοδότης αποφασίζει να θέσει τέλος στην τοποθέτηση προσωρινώς απασχολουμένου, τούτο δεν ισοδυναμεί με απόλυση του προσωρινώς απασχολουμένου. Η επιβολή στον έμμεσο εργοδότη της υποχρέωσης τήρησης των ίδιων εθνικών κανόνων περί απολύσεων με τους κανόνες που θα εφαρμόζονταν στον προσωρινώς απασχολούμενο εάν είχε προσληφθεί απευθείας από τον έμμεσο εργοδότη θα παρέβλεπε τις ιδιαίτερες σχέσεις που υφίστανται, στον τομέα της προσωρινής απασχόλησης, μεταξύ της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης, του έμμεσου εργοδότη και του προσωρινώς απασχολουμένου.
54. Συναφώς, υπογραμμίζεται ότι, υπό το πρίσμα των εθνικών κανόνων περί απολύσεων, ο προσωρινώς απασχολούμενος που τοποθετείται σε έμμεσο εργοδότη και ο εργαζόμενος που προσλαμβάνεται απευθείας από τον ίδιο εργοδότη δεν βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της τοποθέτησης του προσωρινώς απασχολουμένου σε έμμεσο εργοδότη, ο προσωρινός απασχολούμενος συνδέεται με σχέση εργασίας με την εταιρία προσωρινής απασχόλησης. Κατά συνέπεια, την υποχρέωση τήρησης των κανόνων περί απολύσεων, όταν αποφασίζει να καταγγείλει τη σύμβαση εργασίας που έχει συνάψει με προσωρινώς απασχολούμενο, υπέχει η εταιρία προσωρινής απασχόλησης, και όχι ο έμμεσος εργοδότης.
55. Ειδικότερα, η οδηγία 2008/104 δεν επιβάλλει στον έμμεσο εργοδότη την υποχρέωση να δικαιολογήσει τον τερματισμό της τοποθέτησης προσωρινώς απασχολουμένου. Επισημαίνω ότι όταν κλήθηκε να ερμηνεύσει το άρθρο 5, παράγραφος 5, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας (22), το Δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω διάταξη δεν επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να εξαρτούν την προσφυγή στην προσωρινή απασχόληση από τη μνεία τεχνικών λόγων ή λόγων που άπτονται των αναγκών παραγωγής, οργάνωσης ή αντικατάστασης εργαζομένων. Άλλωστε, ούτε η διάταξη αυτή ούτε κάποια άλλη διάταξη της οδηγίας προβλέπει κάποιο συγκεκριμένο μέτρο το οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να λάβουν προς τον σκοπό αυτόν (23).
56. Στο μέτρο που η οδηγία 2008/104 δεν επιβάλλει στον έμμεσο εργοδότη την υποχρέωση να μνημονεύει τους λόγους για τους οποίους κάνει χρήση συμβάσεων προσωρινής απασχόλησης, τέτοια υποχρέωση δεν είναι δυνατόν να επιβληθεί στον έμμεσο εργοδότη ούτε όταν αποφασίζει να θέσει τέλος στην τοποθέτηση προσωρινώς απασχολουμένου.
57. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι δεν είναι δυνατή η εξομοίωση απόφασης του έμμεσου εργοδότη να θέσει τέλος στην τοποθέτηση του προσωρινώς απασχολουμένου με απόφαση περί απόλυσης, θεωρώντας ότι τα αποτέλεσμα των αποφάσεων αυτών είναι ισοδύναμα. Επομένως, δεν είναι δυνατή η επίκληση της αρχής της ίσης μεταχείρισης προς απόδειξη του παράνομου χαρακτήρα ρύθμισης η οποία δεν διασφαλίζει τις ίδιες υποχρεώσεις αιτιολόγησης της πρώτης απόφασης με τις υποχρεώσεις αιτιολόγησης που ο νόμος επιβάλλει για τη δεύτερη απόφαση.
58. Πρέπει να υπογραμμιστεί ένα ακόμη στοιχείο του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104. Συγκεκριμένα, διαπιστώνεται ότι η εν λόγω οδηγία παραπέμπει στην οδηγία 91/383/EΟΚ του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 1991, για τη συμπλήρωση των μέτρων που αποσκοπούν στο να προαγάγουν τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία των εργαζομένων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου ή με σχέση πρόσκαιρης εργασίας (24). Κατά την αιτιολογική σκέψη 13 της οδηγίας 2008/104, η οδηγία 91/383 ορίζει τους κανόνες που εφαρμόζονται στους προσωρινώς απασχολούμενους όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία.
59. Από το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/383, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 1, σημείο 2, αυτής, προκύπτει ότι σκοπός της είναι να διασφαλισθεί ότι οι προσωρινώς απασχολούμενοι απολαύουν, όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, του αυτού επιπέδου προστασίας με εκείνο που παρέχεται στους λοιπούς εργαζομένους του έμμεσου εργοδότη. Επιπλέον, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 2, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 1, σημείο 2, της ίδιας οδηγίας, η ύπαρξη σχέσης προσωρινής απασχόλησης δεν δικαιολογεί διαφορετική μεταχείριση όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας στο μέτρο που πρόκειται για την προστασία της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία, τούτο δεν κατά μείζονα λόγο εάν ληφθεί υπόψη ότι, όπως προκύπτει από την τέταρτη αιτιολογική σκέψη της εν λόγω οδηγίας, οι προσωρινώς απασχολούμενοι είναι, σε ορισμένους τομείς, περισσότερο εκτεθειμένοι σε κινδύνους εργατικών ατυχημάτων από ό,τι οι άλλοι εργαζόμενοι.
60. Επιπροσθέτως, το άρθρο 8 της οδηγίας 91/383 προβλέπει, κατ’ ουσίαν, ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, ώστε, με την επιφύλαξη της καθοριζόμενης από την εθνική νομοθεσία ευθύνης της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης, ο έμμεσος εργοδότης να είναι υπεύθυνος, κατά τη διάρκεια της τοποθέτησης, για τις συνθήκες παροχής της εργασίας που σχετίζονται με την ασφάλεια, την υγιεινή και την υγεία κατά την εργασία.
61. Το Δικαστήριο έχει συμπεράνει από τα ανωτέρω στοιχεία ότι η προστασία της «ασφάλειας» και της «υγείας» κατά την εργασία εμπίπτει στις «συνθήκες εργασίας», κατά την έννοια της οδηγίας 91/383, και ότι ο προσωρινώς απασχολούμενος πρέπει, συναφώς, να τυγχάνει, κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής του, της ίδιας μεταχείρισης με τους εργαζομένους που έχουν προσληφθεί απευθείας από τον έμμεσο εργοδότη (25).
62. Οι όροι απόλυσης δεν συνδέονται, όμως, άμεσα με την προστασία της ασφάλειας και της υγείας στην εργασία. Επομένως, λαμβανομένης υπόψη της παραπομπής της οδηγίας 2008/104 στην οδηγία 91/383, γίνεται δεκτό ότι το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, αυτής, επιρρωννύει την ερμηνεία κατά την οποία η έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης», που μνημονεύεται στις διατάξεις αυτές, δεν καταλαμβάνει τους όρους απόλυσης προσωρινώς απασχολουμένου.
63. Η ερμηνεία αυτή είναι σύμφωνη προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με την οδηγία 2008/104.
Γ. Γραμματική και συστηματική ερμηνεία σύμφωνη προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με την οδηγία 2008/104
64. Από την αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2008/104 προκύπτει ότι σκοπός της είναι ειδικότερα να εξασφαλίσει την πλήρη συμμόρφωση με το άρθρο 31 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο, στην παράγραφο 1, κατοχυρώνει, γενικώς, το δικαίωμα κάθε εργαζομένου σε συνθήκες εργασίας οι οποίες σέβονται την υγεία, την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά του. Επομένως, αυτή η οδηγία έχει ως σκοπό να διασφαλίσει την προστασία των προσωρινώς απασχολουμένων όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία (26).
65. Εξάλλου, σκοπός της οδηγίας 2008/104 είναι η διασφάλιση της ισορροπίας μεταξύ ασφάλειας και ευελιξίας.
66. Συναφώς, επισημαίνω ότι, κατά την αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2008/104, σκοπός της εργασίας μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης είναι να ανταποκριθεί όχι μόνο στις ανάγκες ευελιξίας των επιχειρήσεων, αλλά και στην ανάγκη των μισθωτών να συνδυαστεί αρμονικά η ιδιωτική και η επαγγελματική ζωή τους, και κατ’ αυτόν τον τρόπο συμβάλλει στη δημιουργία θέσεων εργασίας αλλά και στη συμμετοχή και στην ένταξη στην αγορά εργασίας. Επομένως, η οδηγία αποσκοπεί στον συμβιβασμό του σκοπού της ευελιξίας, που επιδιώκεται από τις επιχειρήσεις, και του σκοπού της ασφάλειας, που αντιστοιχεί στην προστασία των εργαζομένων (27).
67. Επιπλέον, το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας ορίζει ότι σκοπός της είναι η εξασφάλιση της προστασίας των προσωρινώς απασχολουμένων και η βελτίωση της ποιότητας της προσωρινής απασχόλησης, με την εξασφάλιση της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης στους προσωρινώς απασχολουμένους και με την αναγνώριση των επιχειρήσεων προσωρινής απασχόλησης ως εργοδοτών, λαμβανομένης ταυτόχρονα υπόψη της ανάγκης θέσπισης κατάλληλου πλαισίου για την προσφυγή στην προσωρινή απασχόληση, προκειμένου να ενισχυθεί ουσιαστικά η δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η ανάπτυξη ευέλικτων μορφών εργασίας (28).
68. Επομένως, σκοπός της οδηγίας 2008/104 είναι ο συμβιβασμός δύο σκοπών, διασφαλίζοντας την ισορροπία μεταξύ, αφενός, της προστασίας των προσωρινώς απασχολουμένων και, αφετέρου, της ανάπτυξης ευέλικτων μορφών εργασίας (29). Η ισορροπία μεταξύ προστασίας και ευελιξίας θα κλονιζόταν, εάν ο έμμεσος εργοδότης υποχρεούνταν να τηρεί τους εθνικούς κανόνες περί απολύσεων όταν επιθυμεί να θέσει τέλος στην τοποθέτηση προσωρινώς απασχολουμένου τον οποίο έθεσε στη διάθεσή του εταιρία προσωρινής απασχόλησης. Τέτοια υποχρέωση θα είχε ευρείες συνέπειες στον τομέα της προσωρινής απασχόλησης, αναιρώντας σε μεγάλο βαθμό το συμφέρον του έμμεσου εργοδότη να χρησιμοποιήσει προσωρινώς απασχολούμενους εργαζομένους για να καλύψει τις έκτακτες ανάγκες του σε εργατικό δυναμικό.
Δ. Τα όρια της κατ’ αναλογίαν εφαρμογής της νομολογίας του Δικαστηρίου
69. Παρά τα συμπεράσματα που προκύπτουν σαφώς από το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, αυτής, τα οποία επιρρωννύονται από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω οδηγία και από τους σκοπούς που επιδιώκονται με αυτήν, η Επιτροπή θεωρεί ότι η λύση της σχέσης εργασίας περιλαμβάνεται στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια των εν λόγω διατάξεων. Συναφώς, η Επιτροπή στηρίζεται στα διδάγματα που αντλούνται από ορισμένες αποφάσεις του Δικαστηρίου οι οποίες, κατ’ αυτήν, μπορούν να εφαρμοστούν κατ’ αναλογίαν στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι όροι απόλυσης τους οποίους ο έμμεσος εργοδότης υποχρεούται να τηρεί έναντι των εργαζομένων που προσλαμβάνει απευθείας πρέπει να εφαρμόζονται στη σχέση εργασίας που υφίσταται μεταξύ του έμμεσου εργοδότη και του προσωρινώς απασχολουμένου.
70. Φρονώ, εντούτοις, ότι με την ανωτέρω συλλογιστική η Επιτροπή παραβλέπει ορισμένες παραμέτρους, περιλαμβανομένου του γράμματος του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευομένου σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας.
71. Συναφώς, επισημαίνω ότι, μολονότι είναι αληθές ότι το Δικαστήριο βασίστηκε στο πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι κρίσιμες διατάξεις της οδηγίας 2008/104 και στους σκοπούς που επιδιώκονται με αυτή για να καθορίσει τα στοιχεία που μπορούν να περιλαμβάνονται στην έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης», κατά τις προμνησθείσες διατάξεις, το έπραξε εντούτοις πάντοτε σε περιπτώσεις στις οποίες το γράμμα των εν λόγω διατάξεων καθιστούσε δυνατή τη συμπερίληψη των επίμαχων στοιχείων στην εν λόγω έννοια.
72. Η Επιτροπή παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στην απόφαση Luso Temp, με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η αποζημίωση που οφείλεται σε περίπτωση λύσης σχέσης προσωρινής απασχόλησης, για τις ημέρες της μη ληφθείσας ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών και για το αντίστοιχο επίδομα αδείας, εμπίπτει στην έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας αυτής.
73. Εντούτοις, εν αντιθέσει προς ό,τι συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση, το γράμμα του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104 περιέχει ένα σημαντικό στοιχείο που συνηγορεί στη συμπερίληψη τέτοιας αποζημίωσης στην έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης, κατά την εν λόγω διάταξη. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι η έννοια αυτή παραπέμπει, σύμφωνα με τον ορισμό του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας, τόσο στις άδειες όσο και στις αποδοχές (30).
74. Η ανωτέρω διαπίστωση οδήγησε το Δικαστήριο στην εκτίμηση ότι, δεδομένου ότι ο ορισμός παραπέμπει ρητώς στις άδειες και ότι από την αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2008/104 προκύπτει ότι σκοπός της οδηγίας είναι να εξασφαλίσει την πλήρη συμμόρφωση με το άρθρο 31 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το οποίο προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι κάθε εργαζόμενος δικαιούται ετήσια περίοδο αμειβόμενων διακοπών, το δικαίωμα ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών περιλαμβάνεται στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της ίδιας οδηγίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο της 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ (31). Πάντως, όταν η λήψη αυτούσιας της ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών είναι αδύνατη, πρέπει να είναι δυνατή η μετατροπή του δικαιώματος αυτού σε χρηματική αξίωση (32).
75. Αφού βρήκε έρεισμα στο γράμμα της οδηγίας, το Δικαστήριο εξέτασε εν συνεχεία το πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσονται οι προμνησθείσες διατάξεις, προς επίρρωση της ερμηνείας του.
76. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η οδηγία 2008/104 εκδόθηκε για τη συμπλήρωση του κανονιστικού πλαισίου που θέσπισαν η οδηγία 97/81, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 98/23/ΕΚ του Συμβουλίου, της 7ης Απριλίου 1998 (33), καθώς και η οδηγία 1999/70, βάσει του άρθρου 137, παράγραφοι 1 και 2, ΕΚ, το οποίο παρείχε στα θεσμικά όργανα της Ένωσης την εξουσία να θεσπίζουν, μέσω οδηγιών, ελάχιστες προδιαγραφές που εφαρμόζονται σταδιακά, μεταξύ άλλων και για τους όρους εργασίας (34).
77. Το Δικαστήριο έχει κρίνει, όμως, όσον αφορά τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου, ότι ως «συνθήκες απασχόλησης» νοούνται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που καθορίζουν συγκεκριμένη σχέση εργασίας, συμπεριλαμβανομένων τόσο των συνθηκών υπό τις οποίες εργάζεται κάποιος όσο και των συνθηκών που αφορούν τη λύση της σχέσης εργασίας (35).
78. Το Δικαστήριο έχει κρίνει επίσης ότι η έννοια των «συνθηκών απασχόλησης», κατά τη ρήτρα 4, σημείο 1, της προμνησθείσας συμφωνίας-πλαισίου, περιλαμβάνει την αποζημίωση την οποία υποχρεούται να καταβάλει ο εργοδότης σε εργαζόμενο λόγω λύσης της σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου (36).
79. Το Δικαστήριο βασίστηκε επίσης στη νομολογία του σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχόλησης, που συνήφθη στις 6 Ιουνίου 1997, η οποία περιέχεται στο παράρτημα της οδηγίας 97/81 (37), δυνάμει της οποίας, όσον αφορά εργαζόμενο ο οποίος δεν ήταν σε θέση, για λόγους ανεξάρτητους από τη βούλησή του, να ασκήσει το δικαίωμά του σε ετήσια άδεια μετ’ αποδοχών πριν από τη λύση της σχέσης εργασίας, η χρηματική αποζημίωση που δικαιούται πρέπει να υπολογίζεται κατά τρόπο ώστε να εξασφαλίζεται στον εν λόγω εργαζόμενο κατάσταση παρόμοια με εκείνη στην οποία θα τελούσε εάν είχε ασκήσει το εν λόγω δικαίωμα κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας (38).
80. Κατά το Δικαστήριο, η κατ’ αναλογίαν εφαρμογή επιβάλλεται κατά μείζονα λόγο δεδομένου ότι το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104 αποβλέπει, κατά τρόπο ακόμη πιο στοχευμένο απ’ ό,τι η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχόλησης καθώς και η ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, στη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας των εργαζομένων με άτυπες και επισφαλείς σχέσεις εργασίας, και, ως εκ τούτου, μια λύση ανάλογη προς την επιλεγείσα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, σχετικά με την ερμηνεία της έννοιας των «βασικών συνθηκών εργασίας και απασχόλησης» κατά τις ως άνω ρήτρες 4, επιβάλλεται κατά μείζονα λόγο για τον καθορισμό του περιεχομένου της έννοιας των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης» κατά το ως άνω άρθρο 5 (39).
81. Υπογραμμίζεται, εντούτοις, ότι η κατ’ αναλογίαν εφαρμογή υπήρξε δυνατή στο πλαίσιο της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Luso Temp διότι το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2008/104 δεν αντετίθετο σε τούτο, όπερ συνιστά σημαντική διαφορά σε σχέση με ό,τι συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση.
82. Είναι αληθές ότι, με την απόφαση Luso Temp, το Δικαστήριο απέκλεισε επίσης ερμηνεία η οποία θα είχε ως συνέπεια να παύει η εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης από τη στιγμή της καταγγελίας της σύμβασης του προσωρινώς απασχολουμένου, με αποτέλεσμα να ευνοείται η καταγγελία των συμβάσεων προσωρινής απασχόλησης αντί να υλοποιείται ο σκοπός της οδηγίας 2008/104, ο οποίος συνίσταται στην ενθάρρυνση της πρόσβασης των προσωρινώς απασχολουμένων σε μόνιμη θέση εργασίας (40).
83. Επομένως, κατά το Δικαστήριο, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι να διασφαλίζεται η ίση μεταχείριση όσον αφορά τους όρους υπό τους οποίους καταγγέλλεται η σύμβαση του προσωρινώς απασχολουμένου, αλλά να διασφαλίζεται η εν λόγω ίση μεταχείριση όσον αφορά τους βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, ο δε εργαζόμενος πρέπει να μπορεί να επικαλεστεί τους εν λόγω βασικούς όρους μετά τη λύση της σχέσης εργασίας.
84. Με άλλα λόγια, ο χρόνος κατά τον οποίο αξιώνεται η αποζημίωση για τις ημέρες της μη ληφθείσας ετήσιας άδειας μετ’ αποδοχών και για το αντίστοιχο επίδομα αδείας είναι άνευ σημασίας, εφόσον η αποζημίωση μη ληφθείσας αδείας ανάγεται σε όρους που ίσχυαν κατά τη διάρκεια της σχέσης εργασίας. Συγκεκριμένα, το δικαίωμα άδειας σχετίζεται με το χρονικό διάστημα κατά το οποίο ο εργαζόμενος παρέμεινε τοποθετημένος στον έμμεσο εργοδότη. Επιπλέον, η οικεία αποζημίωση περιλαμβάνεται στα στοιχεία που μνημονεύονται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2008/104. Επομένως, το Δικαστήριο επιθυμεί να διασφαλίσει ότι ο προσωρινώς απασχολούμενος θα μπορεί να προβάλει την αρχή της ίσης μεταχείρισης, της οποίας πρέπει να απολαύει κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής του, και μετά την καταγγελία της σύμβασης προσωρινής εργασίας. Πρέπει να διασφαλίζεται, έστω εκ των υστέρων, με αντισταθμιστικά μέτρα, ότι ο προσωρινώς απασχολούμενος δεν βρισκόταν σε λιγότερο ευνοϊκή θέση κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής του στον έμμεσο εργοδότη.
85. Επομένως, η τάση κατ’ αναλογίαν εφαρμογής λύσεων τις οποίες το Δικαστήριο προέκρινε σε σχέση με στοιχεία διαφορετικά από τους όρους απόλυσης πρέπει να εξετάζεται με επιφυλακτικότητα.
86. Κατά συνέπεια, μολονότι το πλαίσιο και οι σκοποί της οδηγίας 2008/104 μπορεί να επιρρωννύουν μια ερμηνεία που απορρέει από το γράμμα της διάταξης, δεν μπορούν να αναιρέσουν γραμματική ερμηνεία η οποία εξαιρεί τους όρους απόλυσης από την έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης» του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας. Συναφώς, εν αντιθέσει προς όσα υποστηρίζει η Επιτροπή, δεν αρκεί να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι σκοπός της επίμαχης οδηγίας είναι να ενθαρρύνει την πρόσβαση των προσωρινώς απασχολουμένων σε μόνιμη θέση εργασίας στον έμμεσο εργοδότη (41).
87. Το ίδιο ισχύει όσον αφορά την κρίση του Δικαστηρίου, με την απόφαση Randstad Empleo κ.λπ., σχετικά με την οφειλόμενη σε προσωρινώς απασχολούμενο αποζημίωση λόγω της ολικής μόνιμης ανικανότητάς του για την άσκηση του συνήθους επαγγέλματός του συνεπεία εργατικού ατυχήματος το οποίο συνέβη κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής του σε έμμεσο εργοδότη και το οποίο είχε ως συνέπεια τη λύση της σχέσης εργασίας του. Κατά το Δικαστήριο, τέτοια αποζημίωση εμπίπτει στην έννοια των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης», κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας.
88. Στην υπόθεση εκείνη, το γράμμα της τελευταίας ως άνω διάταξης οδηγούσε επίσης σε τέτοιο συμπέρασμα, δεδομένου ότι περιλαμβάνει τις «αποδοχές» στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της επίμαχης οδηγίας.
89. Εξάλλου, όπως προεκτέθηκε, από τη νομολογία του Δικαστηρίου συνάγεται ότι ο προσωρινώς απασχολούμενος μπορεί να επικαλεστεί την αρχή της ίσης μεταχείρισης και μετά τη λύση της σχέσης εργασίας. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ερμηνεία της έννοιας των «βασικών όρων εργασίας και απασχόλησης» η οποία θα απέκλειε από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104 την αποζημίωση που υποχρεούται να καταβάλει ο εργοδότης σε προσωρινώς απασχολούμενο, απλώς και μόνον επειδή η συγκεκριμένη αποζημίωση συνδέεται με τη λύση της σχέσης εργασίας του, θα αντέβαινε τόσο στο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η διάταξη όσο και στους σκοπούς που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία (42).
90. Διευκρινίζεται, εντούτοις, ότι, με την απόφαση Randstad Empleo κ.λπ., το Δικαστήριο έλαβε υπόψη το γεγονός ότι το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης εργατικό ατύχημα, το οποίο αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία της ολικής μόνιμης ανικανότητας του εργαζομένου για την άσκηση του συνήθους επαγγέλματός του, επήλθε «κατά τη διάρκεια της τοποθέτησής [του] σε έμμεσο εργοδότη», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, οπότε δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η αποζημίωση που καταβάλλεται λόγω της συγκεκριμένης ανικανότητας οφείλεται αποκλειστικώς στη λύση της σχέσης εργασίας του εν λόγω εργαζομένου (43).
91. Επομένως, το Δικαστήριο δίνει έμφαση στο γεγονός ότι πρέπει να πρόκειται περί βασικού όρου της εργασίας ή της απασχόλησης ο οποίος ανάγεται στη διάρκεια της τοποθέτησης και ο οποίος δεν οφείλεται αποκλειστικώς στη λύση της σχέσης εργασίας.
92. Στην υπόθεση εκείνη, το γεγονός ότι η αποζημίωση καταβάλλεται μετά τη λύση της σχέσης εργασίας δεν αρκεί για να επιφέρει την αποδυνάμωση του συνδέσμου με την παροχή της εργασίας (44). Η γενεσιουργός αιτία της ανικανότητας προς εργασία και της αντίστοιχης αποζημίωσης είναι αναμφίβολα το εργατικό ατύχημα.
93. Επομένως, τα διδάγματα της απόφασης Randstad Empleo κ.λπ. δεν μπορούν να επεκταθούν κατά τρόπο ώστε να συναχθεί από αυτήν, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, ότι οι όροι απόλυσης περιλαμβάνονται στους «βασικούς όρους εργασίας και απασχόλησης», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104.
94. Η Επιτροπή παραπέμπει επίσης στη νομολογία από την οποία συνάγεται ότι οι όροι απόλυσης περιλαμβάνονται στις «συνθήκες απασχόλησης», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία μερικής απασχόλησης και της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου.
95. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, ως «συνθήκες απασχόλησης», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, νοούνται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που προσδιορίζουν συγκεκριμένη σχέση εργασίας, συμπεριλαμβανομένων τόσο των συνθηκών υπό τις οποίες εργάζεται κάποιος όσο και των συνθηκών που αφορούν τη λύση αυτής της σχέσης εργασίας (45).
96. Κατά το Δικαστήριο, το αποφασιστικό κριτήριο για να καθοριστεί αν ένα μέτρο εμπίπτει στην έννοια των «συνθηκών απασχόλησης», κατά τη ρήτρα 4 της προμνησθείσας συμφωνίας-πλαισίου, είναι ακριβώς το κριτήριο της απασχόλησης, δηλαδή της σχέσης εργασίας μεταξύ του εργαζομένου και του εργοδότη του (46).
97. Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι στην ανωτέρω έννοια εμπίπτουν, μεταξύ άλλων, η προστασία που παρέχεται στον εργαζόμενο σε περίπτωση παράνομης απόλυσης, καθώς και οι κανόνες σχετικά με τον καθορισμό της προθεσμίας προειδοποίησης που ισχύει σε περίπτωση καταγγελίας των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, όπως και οι κανόνες σχετικά με την αποζημίωση η οποία χορηγείται στον εργαζόμενο λόγω λύσης της σύμβασης εργασίας που τον συνδέει με τον εργοδότη του, εφόσον μια τέτοια αποζημίωση καταβάλλεται λόγω της συναφθείσας μεταξύ τους σχέσης εργασίας (47).
98. Συγκεκριμένα, κατά το Δικαστήριο, ερμηνεία της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου αποκλείουσα από το πεδίο εφαρμογής της έννοιας των «συνθηκών απασχόλησης» τις προϋποθέσεις καταγγελίας σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου θα περιόριζε, κατά παράβαση του σκοπού για τον οποίο έχει θεσπισθεί η εν λόγω διάταξη, την έκταση της παρεχόμενης στους εργαζομένους ορισμένου χρόνου προστασίας κατά της λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης (48).
99. Επομένως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εθνική ρύθμιση κατά την οποία ο εργοδότης δεν υποχρεούται να αιτιολογήσει εγγράφως την καταγγελία σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου με προειδοποίηση, ενώ υπέχει τέτοια υποχρέωση σε περίπτωση καταγγελίας σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου, εμπίπτει στην έννοια των «συνθηκών απασχόλησης», κατά τη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου. Πράγματι, η ρύθμιση αυτή προβλέπει το καθεστώς καταγγελίας σύμβασης εργασίας σε περίπτωση απόλυσης, ο δε λόγος ύπαρξης του συγκεκριμένου καθεστώτος είναι η σχέση εργασίας που έχει συναφθεί μεταξύ ενός εργαζομένου και του εργοδότη του (49).
100. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η ανωτέρω νομολογία έχει εφαρμογή στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης.
101. Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή. Συγκεκριμένα, υπογραμμίζεται ότι η ευρεία ερμηνεία των «συνθηκών απασχόλησης», κατά τη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, την οποία έχει προκρίνει το Δικαστήριο, οφείλεται στη γενικόλογη διατύπωση της εν λόγω διάταξης όσον αφορά τα στοιχεία που καταλαμβάνει η εν λόγω έννοια (50). Τούτο διαφοροποιεί σαφώς την ανωτέρω διάταξη από το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας.
102. Επιπλέον, ο νομοθέτης της Ένωσης εξαίρεσε ρητώς τους προσωρινώς απασχολουμένους από το πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου. Συγκεκριμένα, κατά το τέταρτο εδάφιο του προοιμίου της, η εν λόγω συμφωνία-πλαίσιο εφαρμόζεται στους εργαζομένους με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, εξαιρουμένων εκείνων που έχουν τοποθετηθεί από ένα πρακτορείο παροχής προσωρινού προσωπικού στη διάθεση μιας επιχείρησης. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, εξάλλου, ότι η οδηγία 1999/70 και η προμνησθείσα συμφωνία-πλαίσιο πρέπει να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν εφαρμόζονται ούτε στη σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου μεταξύ ενός προσωρινώς απασχολούμενου εργαζομένου και μιας επιχείρησης προσωρινής απασχόλησης προσωπικού ούτε στη σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου μεταξύ ενός τέτοιου εργαζομένου και μιας επιχείρησης που χρησιμοποιεί προσωρινώς απασχολούμενο προσωπικό (51).
103. Τέλος, επισημαίνω ότι, με την επιχειρηματολογία της, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο τερματισμός τοποθέτησης ορισμένου χρόνου, στην περίπτωση συμβάσεων προσωρινής απασχόλησης, συνιστά μέτρο ισοδύναμο με απόλυση, δεδομένου ότι, δυνάμει του άρθρου 95, παράγραφος 4, του ρουμανικού εργατικού κώδικα, η σύμβαση προσωρινής απασχόλησης λύεται, εάν ο έμμεσος εργοδότης παραιτηθεί από την παροχή των υπηρεσιών του προσωρινώς απασχολουμένου πριν από τη λήξη της τοποθέτησης. Λαμβανομένης υπόψη της ως άνω έννομης συνέπειας, ο προσωρινώς απασχολούμενος δεν δύναται να ζητήσει αποζημίωση λόγω έλλειψης αιτιολογίας του τερματισμού της τοποθέτησης, ούτε την ακύρωση της απόλυσης και την επαναφορά των πραγμάτων στην προ της απόλυσης κατάσταση, μολονότι εργαζόμενος που θα είχε προσληφθεί απευθείας από τον έμμεσο εργοδότη θα είχε τα ανωτέρω δικαιώματα.
104. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα εμφανίζει σημαντικό κενό, το οποίο καθιστά δυνατή την καταστρατήγηση της προστασίας που επιδιώκεται από την οδηγία 2008/104. Στην περίπτωση που ο τερματισμός της τοποθέτησης του προσωρινώς απασχολουμένου πριν από τη λήξη της τοποθέτησης δεν αιτιολογείται δεόντως, θίγεται η προστασία που καθιερώνεται με την εν λόγω οδηγία, όπως μεταφέρθηκε στο εθνικό δίκαιο. Με άλλα λόγια, ο προσωρινώς απασχολούμενος δεν τυγχάνει προστασίας σε περίπτωση διακοπής της τοποθέτησής του, η οποία μπορεί να αποφασιστεί κατά τη διακριτική ευχέρεια του έμμεσου εργοδότη και θα έχει ως έννομη συνέπεια τη νόμιμη λύση της σχέσης εργασίας με την εταιρία προσωρινής απασχόλησης, με αποτέλεσμα ο προσωρινώς απασχολούμενος να στερείται όχι μόνον τη συνέχιση της σχέσης εργασίας με την εταιρία προσωρινής απασχόλησης, αλλά και κάθε αποζημίωση για την καταγγελία της σύμβασης εργασίας.
105. Επομένως, κατά την Επιτροπή, το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα δεν συνάδει με το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, στο μέτρο που δεν επιβάλλει στους έμμεσους εργοδότες την υποχρέωση αιτιολόγησης της απόφασής τους να θέσουν τέλος στην τοποθέτηση προσωρινώς απασχολουμένων, μολονότι, δυνάμει του εθνικού δικαίου, οι εν λόγω εργοδότες υπέχουν τέτοια υποχρέωση σε περίπτωση καταγγελίας των συμβάσεων με τους εργαζομένους που προσλαμβάνουν απευθείας.
106. Αναμφίβολα η ρουμανική ρύθμιση θα μπορούσε να παρέχει μεγαλύτερη προστασία στους προσωρινώς απασχολουμένους των οποίων η τοποθέτηση διακόπτεται πρόωρα από τον έμμεσο εργοδότη. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι, δυνάμει του άρθρου 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα, η απόφαση του έμμεσου εργοδότη περί διακοπής της παροχής των υπηρεσιών του προσωρινώς απασχολουμένου συνιστά επαρκή λόγο για την απόλυση του προσωρινώς απασχολουμένου από την εταιρία προσωρινής απασχόλησης. Είναι σαφές ότι εθνική ρύθμιση η οποία θα απέκλειε το ενδεχόμενο τέτοια απόφαση, εκ μέρους του έμμεσου εργοδότη, να έχει ως έννομη συνέπεια την απόλυση του προσωρινώς απασχολουμένου από την εταιρία προσωρινής απασχόλησης θα παρείχε μεγαλύτερη προστασία στον προσωρινώς απασχολούμενο.
107. Τούτου λεχθέντος, για τους λόγους που προεξέθεσα, η αρχή της ίσης μεταχείρισης, όπως εξειδικεύεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104, δεν αντιτίθεται στα προβλεπόμενα στο άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα. Καμία άλλη διάταξη της εν λόγω οδηγίας δεν φαίνεται να απαγορεύει τη σχέση την οποία καθιερώνει το άρθρο 95, παράγραφος 4, του εργατικού κώδικα μεταξύ, αφενός, της απόφασης του έμμεσου εργοδότη να θέσει πρόωρα τέλος στην τοποθέτηση προσωρινώς απασχολουμένου και, αφετέρου, της απόφασης της εταιρίας προσωρινής απασχόλησης να λύσει τη σχέση εργασίας με τον προσωρινώς απασχολούμενο. Δεν απόκειται στο Δικαστήριο να αλλάξει το περιεχόμενο της ρύθμισης της επίμαχης οδηγίας ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα.
V. Πρόταση
108. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Curtea de Apel Constanţa (εφετείο Κωνστάντζας, Ρουμανία) ως εξής:
Το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2008/104/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Νοεμβρίου 2008, περί της εργασίας μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 2 και το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της ίδιας οδηγίας,
έχει την έννοια ότι:
οι όροι απόλυσης δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης μεταξύ των προσωρινώς απασχολουμένων και των εργαζομένων που προσλαμβάνονται απευθείας από έμμεσο εργοδότη. Επομένως, οι ανωτέρω διατάξεις δεν αντιτίθενται στη ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας εταιρία προσωρινής απασχόλησης μπορεί να καταγγείλει τη σύμβαση εργασίας που έχει συνάψει με προσωρινώς απασχολούμενο για τον λόγο ότι ο έμμεσος εργοδότης στον οποίο τοποθετήθηκε ο προσωρινώς απασχολούμενος έθεσε πρόωρα τέλος στην τοποθέτησή του, μολονότι ο έμμεσος εργοδότης δεν τήρησε τις νόμιμες προϋποθέσεις απόλυσης οι οποίες θα εφαρμόζονταν σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης εργαζομένου προσληφθέντος απευθείας από αυτόν.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2 ΕΕ 2008, L 327, σ. 9.
3 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2024, Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (C‑441/23, στο εξής: απόφαση Omnitel Comunicaciones κ.λπ., EU:C:2024:916, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
4 Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 72 της 5ης Φεβρουαρίου 2003.
5 Όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: εργατικός κώδικας).
6 Οδηγία του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43) (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου).
7 Το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στην απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, Luso Temp (C‑426/20, στο εξής: απόφαση Luso Temp, EU:C:2022:373, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
8 Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, σκέψη 12), και Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (σκέψη 30 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
9 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 2025, Regione Marche (Μέγιστο ποσοστό ενίσχυσης) (C‑497/24, EU:C:2025:959, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
10 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Ιουνίου 2025, Επιτροπή κατά Ισπανίας κ.λπ. (Έμμεσες συμμετοχές) (C‑776/23 P έως C‑780/23 P, EU:C:2025:487, σκέψη 95 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11 Βλ. απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, TimePartner Personalmanagement (C‑311/21, EU:C:2022:983, σκέψη 47).
12 Βλ. απόφαση της 15ης Δεκεμβρίου 2022, TimePartner Personalmanagement (C‑311/21, EU:C:2022:983, σκέψη 32).
13 Βλ. απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 2021, Manpower Lit (C‑948/19, EU:C:2021:906, σκέψη 60).
14 Παρατηρώ ότι, στην έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών, της 21ης Μαρτίου 2014, σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2008/104/ΕΚ περί της εργασίας μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης [COM(2014) 176 final], η Επιτροπή επισημαίνει ότι «καμία παρέκκλιση δεν είναι δυνατή» από τον κατάλογο του άρθρου 3, παράγραφος 1. στοιχείο στʹ, της εν λόγω οδηγίας. Συμμερίζομαι την εκτίμηση αυτή και παρατηρώ ότι τούτο θα πρέπει να συνεπάγεται επίσης ότι ο εν λόγω κατάλογος δεν μπορεί να επεκταθεί.
15 ΕΕ 2014, L 94, σ. 375.
16 Η υπογράμμιση δική μου.
17 ΕΕ 1998, L 14, σ. 9.
18 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21 Βλ. απόφαση Omnitel Comunicaciones κ.λπ. (σκέψη 57).
22 Κατά την ως άνω διάταξη, τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία ή/και πρακτική, για να αποτραπεί η καταχρηστική εφαρμογή του προμνησθέντος άρθρου και ειδικότερα να αποτραπούν οι διαδοχικές αλλαγές της θέσης απασχόλησης που αποσκοπούν σε καταστρατήγηση των διατάξεων της οδηγίας 2008/104.
23 Απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2020, KG (Διαδοχικές τοποθετήσεις στον ίδιο έμμεσο εργοδότη μέσω εταιρίας προσωρινής απασχόλησης) (C‑681/18, EU:C:2020:823, σκέψη 42).
24 ΕΕ 1991, L 206, σ. 19.
25 Βλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Randstad Empleo κ.λπ. (C‑649/22, στο εξής: απόφαση Randstad Empleo κ.λπ., EU:C:2024:156, σκέψη 53).
26 Βλ. απόφαση Randstad Empleo κ.λπ. (σκέψη 57).
27 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
28 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29 Συγκεκριμένα, «[γ]ενικός στόχος της δράσης της Ένωσης στον τομέα αυτόν είναι η ανάπτυξη ευέλικτων μορφών εργασίας και, παράλληλα, η επίτευξη ενός υψηλότερου επιπέδου εναρμόνισης της εφαρμοστέας κοινωνικής νομοθεσίας στον εν λόγω τομέα. Το κανονιστικό πρότυπο στο οποίο στηρίζεται η δράση αυτή θεμελιώνεται στην εξεύρεση της χρυσής τομής μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας στην αγορά εργασίας και αποκαλείται “ευελιξία με ασφάλεια”»: βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα G. Pitruzzella στην υπόθεση Luso Temp (C‑426/20, EU:C:2021:995, σημείο 35).
30 Βλ. απόφαση Luso Temp (σκέψη 30).
31 Βλ. απόφαση Luso Temp (σκέψη 31).
32 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33 ΕΕ 1998, L 131, σ. 10.
34 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
36 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37 Στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο για την εργασία μερικής απασχόλησης.
38 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 36).
40 Βλ. απόφαση Luso Temp (σκέψη 47).
41 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Luso Temp (σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Randstad Empleo κ.λπ. (σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43 Βλ. απόφαση Randstad Empleo κ.λπ. (σκέψη 62).
44 Βλ. Driguez, L., «Égalité de traitement des travailleurs intérimaires», Europe, αριθ. 4, Éditions techniques, Παρίσι, Απρίλιος 2024.
45 Βλ. απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Vega González (C‑158/16, EU:C:2017:1014, σκέψη 34). Συγκεκριμένα οι κανόνες σχετικά με τον καθορισμό της προθεσμίας προειδοποίησης που ισχύει σε περίπτωση καταγγελίας συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου αποτελούν μέρος των «συνθηκών απασχόλησης», κατά την έννοια της ρήτρας 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου (σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Το ίδιο ισχύει και για την αποζημίωση που ο εργοδότης οφείλει να καταβάλει σε εργαζόμενο για παράνομο ορισμό του χρόνου λήξης της σύμβασης εργασίας του ή κατόπιν λύσης των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
46 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας) (C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
47 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας) (C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
48 Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας) (C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
49 Βλ. απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου 2024, X (Μη αιτιολόγηση καταγγελίας) (C‑715/20, EU:C:2024:139, σκέψη 40).
50 Κατά τη ρήτρα 4, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, «[ό]σον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης, οι εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται δυσμενώς σε σχέση με τους αντίστοιχους εργαζομένους αορίστου χρόνου μόνο επειδή έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, εκτός αν αυτό δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους».
51 Βλ. απόφαση της 11ης Απριλίου 2013, Della Rocca (C‑290/12, EU:C:2013:235, σκέψη 45).