<TI><P>Το στοιχείο της <QUOT.START ID="QS0013" REF.END="QE0013" CODE="00AB"/>εξωεδαφικότητας<QUOT.END ID="QE0013" REF.START="QS0013" CODE="00BB"/> δεν αποκλείει την εφαρμογή τον κοινοτικού δικαίου</P></TI>23.'Ενα πρώτο σημείο αξίζει επομένως να εξετασθεί: το γεγονός ότι η σχέση απασχολήσεως υλοποιείται εκτός του εδάφους της Ευρωπαϊκής Ενώσεως αρκεί για να αποκλεισθεί η εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου;24.Συναφώς, πρέπει να εξετασθεί αν ένα κριτήριο εδαφικότητας, κατά την αυστηρή γεωγραφική έννοια του όρου, συνδέεται με την εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου. Προς στήριξη της απόψεως αυτής, το καθού της κύριας δίκης επικαλέσθηκε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου το άρθρο 227 της Συνθήκης, του οποίου η παράγραφος 1 έχει την ακόλουθη διατύπωση:1.Η παρούσα Συνθήκη ισχύει στο Βασίλειο του Βελγίου, στο Βασίλειο της Δανίας, στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στην Ελληνική Δημοκρατία, στο Βασίλειο της Ισπανίας, στη Γαλλική Δημοκρατία, στην Ιρλανδία, στην Ιταλική Δημοκρατία, στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, στο Βασίλειο των Κάτω Χωρών, στη Δημοκρατία της Αυστρίας, στην Πορτογαλική Δημοκρατία, στη Δημοκρατία της Φινλανδίας, στο Βασίλειο της Σουηδίας και στο Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας.
25.Πρέπει η απαρίθμηση αυτή των κρατών μελών της Ενώσεως, ως προς τα οποία εφαρμόζεται το κοινοτικό δίκαιο, να θεωρηθεί ως αμιγώς γεωγραφικός περιορισμός του πεδίου του εφαρμογής;26.Σημειώνουμε ευθύς αμέσως ότι αν υιοθετούνταν η αντίληψη αυτή, το πρωτογενές και το παράγωγο δίκαιο θα εφαρμόζονταν μόνο εντός των συνόρων καθενός από τα κράτη μέλη. Στην περίπτωση αυτή, οι διπλωματικές αντιπροσωπείες των κρατών μελών, που βρίσκονται εξ ορισμού εκτός του γεωγραφικού αυτού πεδίου, θα βρίσκονταν πάντοτε κατά κάποιο τρόπο εκτός της σφαίρας του κοινοτικού δικαίου. Πράγματι — και αυτό δεν αμφισβητείταιΒλ. τα σημεία 2, δεύτερο εδάφιο, των παρατηρήσεων της αιτούσας, 3 των παρατηρήσεων του καθού, 18 των παρατηρήσεων της Επιτροπής και τη σ. 7 της διατάξεως περί παρα-πσμπής. Βλ., επίσης με αυτό το πνεύμα, την κρατούσα άποψη στην επιστήμη και, π.χ., Nguyen Quoc Dinh, Daillier P. και Pellet Α.: Droit International public. 3o édition, LGDJ, 1987, παράγραφος 468: Η μόνιμη διπλωματική αποστολή, που χαρακτηρίζεται γενικώς ως πρεσβεία και ενίοτε ως légation (αποστολή) είναι δημόσια υπηρεσία του διαπιοτεύοντος κράτους εγκατεστημένη μονίμως στο έδαφος τον κράτους στο οποίο γίνεται η διαπίστενση (δική μου η υπογράμμιση) Thierry Η., Combacau J., Sur S. και Vallée Ch.: Droit international public, précis Domat, éditions Montchrestien, 1975, σ. 427: (...) εξ ορισμού, η πρεσβεία βρίσκεται σε αλλοδαπό έδαφος.
—, τα κτίρια μιας διπλωματικής αντιπροσωπείας δεν μπορούν να θεωρούνται ότι αποτελούν μέρος του εθνικού εδάφους του αντιπροσω-πευομένου κράτους. Οι χώροι αυτοί μπορούν το πολύ να είναι απαραβίαστοι και απολαύουν ασυλίας, σύμφωνα με το άρθρο 22, παράγραφοι 1 και 3, της Συμβάσεως της Βιένης της 18ης Απριλίου 1961, περί των διπλωματικών σχέσεωνRecueil des traités des Nations unies, τόμος 500, αριθ. 7310, σ. 95.
. Εν πάση περιπτώσει, μια διπλωματική αντιπροσωπεία είναι πάντοτε εγκατεστημένη στο έδαφος του κράτους υποδοχής, όπως υπογραμμίζεται στο άρθρο 21 της προαναφερθείσας Συμβάσεως της Βιένης:1.Το παρ' ώ η διαπίστευσις κράτος οφείλει είτε να διευκολύνει την επί του εδάφους του απόκτηση, εντός του πλαισίου της νομοθεσίας, υπό του διαπιστεύοντος κράτους των αναγκαίων διά την αποστολήν του χώρων είτε να βοηθεί το διαπιστεύον κράτος, όπως τούτο λάβει χώρους κατ' άλλον τρόπονΔική μου η υπογράμμιση.
.
27.Δεν νομίζω εντούτοις ότι πρέπει να συναχθεί από το γράμμα του άρθρου 227 της Συνθήκης ότι το πρωτογενές κοινοτικό δίκαιο (και κατ' επέκταση το παράγωγο) έχουν αμιγώς χωρικό πεδίο εφαρμογής.28.Πράγματι, το άρθρο αυτό περιορίζεται να ορίσει τελείως ελλιπώς και με απλή απαρίθμηση ότι η Συνθήκη ΕΚ ισχύει στα κράτη μέλη. Όμως, καίτοι είναι αληθές ότι το έδαφος είναι ένα από τα συστατικά στοιχεία του κλασικού ορισμού της έννοιας του κράτους στο δημόσιο διεθνές δίκαιο (και ο κανονισμός 1612/68 αναφέρεται εξάλλου στην έννοια αυτή κατά τρόπο οιονεί συστηματικό σε καθένα από τα άρθρα του που ισχύει στην επικράτεια των άλλων κρατών μελώνΒλ., π.χ., το άρθρο 7, παράγραφος 1.
ή στο εσωτερικό της ΚοινότηταςΒλ., π.χ., την πρώτη αιτιολογική σκέψη.
, αυτό δεν είναι παρά ένα από τα στοιχεία, μεταξύ άλλων, της εννοίας αυτήςΣτο δημόσιο διεθνές δίκαιο η επιστήμη δέχεται παραδοσιακά ότι για να υπάρχει κράτος απαιτείται η σύμπτωση τριών τουλάχιστον στοιχείων: πληθυσμός, έδαφος και κυβέρνηση (ή πολιτική εξουσία), πλην όμως πέραν των τριών αυτών στοιχείων μπορεί να αναζητηθεί ένα άλλο χαρακτηριστικό κριτήριο το οποίο συνήθως είναι το κριτήριο της κυριαρχίας (βλ., π.χ., Rousseau, Ch.: Droit international public, τόμος II, éditions Sirey, 1974, σημείο 7- Nguyen Quoc Dinh, Daillier P. και Pellet Α., όπ.π., παράγραφος 270-Thierry Η., Combacau J., Sur S. και Vallée Ch.: όπ.π., σ. 226).
.29.Σημειώνουμε, εξάλλου, ότι στο ίδιο το κείμενο της Συνθήκης απαντούν διατάξεις που εφαρμόζονται εκτός του κοινοτικού εδάφους, κατά την αυστηρή γεωγραφική έννοια του όρου. Αυτή είναι η περίπτωση του τέταρτου μέρους της Συνθήκης ΕΚ που αφορά την Σύνδεση των υπερποντίων κρατών και εδαφών, όπου προβλέπεται η εφαρμογή του ίδιου καθεστώτος με αυτό που προβλέπεται από τη Συνθήκη, π.χ., στις εμπορικές τους συναλλαγές με τις τρίτες αυτές χώρες (άρθρο 132) ή ως προς την κατάργηση των δασμών που εφαρμόζονται στις συναλλαγές με τα κράτη αυτά (άρθρο 133).Ένα άλλο παράδειγμα εφαρμογής εκτός του κοινοτικού εδάφους μπορεί να εντοπισθεί στο άρθρο 8 Γ της Συνθήκης ΕΚ που υλοποιεί την αρχή της ιθαγένειας της Ενώσεως εκτός των κοινοτικών συνόρων:
Κάθε πολίτης της Ένωσης απολαύει, στο έδαφος τρίτων χωρών στις οποίες δεν αντιπροσωπεύεται το κράτος μέλος του οποίου είναι υπήκοος, της διπλωματικής και προξενικής προστασίας κάθε κράτους μέλους, υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν και έναντι των υπηκόων του κράτους αυτού.
30.Παρατηρείται επίσης ότι, σε αντίθεση προς το άρθρο 227 της Συνθήκης, τα άρθρα 198, πρώτο εδάφιο, της Συνθήκης Ευρατόμ και 79 της Συνθήκης ΕΚΑΧ περιορίζουν ρητώς την εφαρμογή κάθε μιας από τις Συνθήκες αυτές εντός των αυστηρών ορίων των εδαφών των κρατών μελών. Κατά τη γνώμη μουΒλ., επίσης με αυτό το πνεύμα, Coussrrat-Coustère, V.: Article 227, Commentaire, στο: Traité instituant la CEE, Commentaire article par article, édition Economica, 1992, σ. 1419, σημείο 2; Van Der Mensbrugghe, Y.: La CEE et le plateau continental des États membres, στο: Mélanges Fernand Dehoitsse, τόμος 2, 1979, σ. 311, σημείο 1; Dewost, J.-L.: L'application territoriale du droit communautaire: disparition et résurgence de la notion de frontière, στο: La Frontière (colloque de Poitiers de la Société française pour le droit international), éditions Pedone, σ. 253, 254.
, η έλλειψη οποιασδήποτε αναφοράς του άρθρου 227 στον όρο αυτόν δεν μπορεί να θεωρηθεί απλή αβλεψία των συντακτών οι οποίοι εξάλλου φρόντισαν να αναφερθούν στον όρο αυτόν στο πλαίσιο των άλλων Συνθηκών.31.Τονίζουμε, τέλος, αναφερόμενοι μόνο στις διατάξεις της Συνθήκης που αφορούν την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, οι οποίες μας ενδιαφέρουν ειδικότερα εδώ, ότι όλες οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν τη θεμελιώδη υποχρέωση της μεταχειρίσεως των υπηκόων όλων των κρατών μελών κατά τον ίδιο τρόπο όπως των ημεδαπών του οικείου κράτους. Με τον τρόπο αυτόν, λαμβάνεται, γενικότερα, μέριμνα να ευνοηθεί η ανάπτυξη του αισθήματος ότι ο πολίτης είναι εντεταγμένος σε μια κοινή ενότητα που έχει καθιερωθεί να αποκαλείται με τη συχνά χρησιμοποιούμενη έκφραση Ευρώπη των πολιτών, και με την προσθήκη με τη Συνθήκη περί της Ευρωπαϊκής Ενώσεως της ιθαγένειας της Ενώσεως στη Συνθήκη ΕΚΔεύτερο μέρος της Συνθήκης ΕΚ, άρθρα 8 έως 8 Ε.
. Όμως, κατά πόσον θα υφίστατο ένα τέτοιο συναίσθημα εντάξεως ή μια τέτοια ιθαγένεια αν εξαφανιζόταν αμέσως με την έξοδο από τα γεωγραφικά σύνορα της Ενώσεως;32.Επομένως, πρέπει να θεωρηθεί ότι (...) ορίζοντας ότι η Συνθήκη ΕΟΚ ισχύει στα κράτη μέλη, το άρθρο 227 καθορίζει το σχετικό πεδίο εφαρμογής των κανόνων που τίθενται από τη Συνθήκη, ή δυνάμει της Συνθήκης, χωρίς αναφορά στο πεδίο στο οποίο ασκείται η εδαφική αρμοδιότητα του κράτους. Η γεωγραφική διάσταση της κοινοτικής έννομης τάξεως υπερβαίνει επομένως το άθροισμα των εδαφών των κρατών μελών τα οποία χωρίς αμφιβολία υπερκαλύπτει (...)Coussirat-Coustère, V., όπ.π., σημείο 1. Βλ., επίσης με αυτή την έννοια, Dewost, J.-L., όπ.π., σ. 261.
.33.Αυτή είναι εν πάση περιπτώσει η θέση που έχει υιοθετήσει το Δικαστήριο, ήδη από το 1976, με την απόφαση Kramer κ.λπ.Απόφαση της 14ης Ιουλίου 1976, 3/76, 4/76 και 6/76 (Συλλογή τόμος 1976, σ. 475).
, το οποίο αποφάνθηκε επί του ζητήματος της εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου στην αλιεία στην ανοιχτή θάλασσα. Ενώ η συγκεκριμένη γεωγραφική ζώνη (ανοικτή θάλασσα) βρίσκεται εκτός των εδαφικών συνόρων των κρατών μελών, το Δικαστήριο έκρινε εντούτοις ότι:(...) μολονότι το άρθρο 5 του κανονισμού 2141/70 έχει εφαρμογή μόνο σε μια περιορισμένη γεωγραφικώς αλιευτική ζώνη, παρ' όλ' αυτά, από το άρθρο 102 της Πράξεως Προσχωρήσεως, από το άρθρο 1 του εν λόγω κανονισμού και επιπλέον από την (δια τη φύση των πραγμάτων προκύπτει ότι η κανονιστική αρμοδιότητα ratione materiae της Κοινότητας εκτείνεται επίσης, κατά το μέτρο που ανάλογη αρμοδιότητα ανήκει στα κράτη δυνάμει του δημοσίου διεθνούς δικαίου, στην αλιεία στην ανοικτή θάλασσαΣχέψη31.
.
34.Στην ίδια αυτή άποψη στηρίζεται, εξάλλου, εξαρχής η πάγια νομολογία του Δικαστηρίου που αφορά τον ειδικό τομέα που μας απασχολεί στην παρούσα υπόθεση, δηλαδή τον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, θεωρούμενος εκτός των συνόρων της Ενώσεως. Πράγματι, το Δικαστήριο έκρινε ότι:(...) απλώς και μόνον το γεγονός ότι οι δραστηριότητες ενός εργαζομένου ασκούνται εκτός του εδάφους της Κοινότητας δεν αρκεί για να τεθεί εκποδών η εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων (...)Απόφαση της 29ης Ιουνίου 1994, C-60/93, Αldcwercld (Συλλογή 1994, ο. I-2991, σχέψη 14).
.
<TI><P>Νομολογιακά κριτήρια εξωχωρικής εφαρμογής</P></TI>35.Αξίζει να υπομνησθεί με συντομία η νομολογία του Δικαστηρίου προκειμένου να συναχθούν τα πορίσματα από τα οποία μπορεί να διαφωτισθεί το πρόβλημα που μας απασχολεί.36.Μια από τις πρώτες υποθέσεις που αποτελεί την απαρχή της νομολογίας έθετε ιδίως το ζήτημα κατά πόσον η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας (άρθρα 48, 59 και, επικουρικώς, 7Ήδη άρθρο 6 της Συνθήκης ΕΚ.
της Συνθήκης ΕΟΚ) μπορεί να εφαρμόζεται σε νομικές σχέσεις που υφίστανται στο πλαίσιο δραστηριοτήτων μιας αθλητικής ομοσπονδίας επί παγκοσμίου επιπέδου (της Uniοn cυcliste internationale).Η απάντηση που έδωσε το Δικαστήριο στο ζήτημα αυτό με την απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 1974, Walraνe και ΚοchΥπόθεση 36/74, Συλλογή τόμος 1974, σ. 563.
, έχει θεμελιώδη χαρακτήρα:
Λόγω του επιτακτικού χαρακτήρα του κανόνα του μη επιτρεπτού των διακρίσεων, η τήρηση του επιβάλλεται, κατά την εκτίμηση όλων των εννόμων σχέσεων, κατά το μέτρο που τελούν σε τοπική σχέση προς την Κοινότητα λόγω του τόπου της ιδρύσεως τους ή της παραγωγής των αποτελεσμάτων τους.
Απόκειται στον εθνικό δικαστή να κρίνει την ύπαρξη τέτοιας τοπικής σχέσης λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα κάθε συγκεκριμένης περιπτώσεως, και να συναγάγει, ως προς τα έννομα αποτελέσματα αυτών των σχέσεων, τις συνέπειες της παραβιάσεως του κανόνα του μη επιτρεπτού των διακρίσεωνΣκέψεις 28 και 29, με δικές μου υπογρμμίσεις.
.
37.Η απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984, ProdestΥπόθεση 237/83, Συλλογή 1984, ο. 3153.
, έδωσε την ευκαιρία για να επιβεβαιωθεί αλλά και για να διευκρινισθεί η νομολογία αυτή. Στην υπόθεση αυτή έπρεπε να κριθεί αν ένας Βέλγος υπήκοος, κάτοικος Γαλλίας, ο οποίος εργαζόταν σε μια γαλλική εταιρία ευρέσεως προσωρινής εργασίας, μπορούσε να ζητήσει τη διατήρηση της υπαγωγής του στο γαλλικό γενικό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως, κατά τη διάρκεια της αποστολής του στη Νιγηρία, βάσει του κανονισμού 1612/68. Συναφώς, το Δικαστήριο τόνισε καταρχάς:(...) καταρχήν, μια τέτοια περίπτωση εμπίπτει στις κοινοτικές διατάξεις περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της ΚοινότηταςΣκέψη 5.
. Το Δικαστήριο συνέχισε, διευκρινίζοντας, βάσει της νομολογίας Walrave και Koch:
(...) η προσωρινή άσκηση των δραστηριοτήτων εκτός του εδάφους της Κοινότητας δεν αρκεί για να αποκλείσει την εφαρμογή της αρχής αυτής, εφόσον η σχέση εργασίας διατηρεί πάντως έναν αρκετά στενό σύνδεσμο με το έδαφος αυτόΣκέψη 6, με δική μου υπογράμμιση.
.
Τέλος, το Δικαστήριο διατύπωσε, χάριν του εθνικού δικαστή, τις πρώτες ενδείξεις βάσει των οποίων μπορεί να διαπιστωθεί ή ύπαρξη αυτού του αρκετά στενού συνδέσμου:
Σε μια περίπτωση όπως η προκειμένη, τέτοιος δεσμός μπορεί να ανευρεθεί στο γεγονός ότι ο κοινοτικός εργαζόμενος έχει προσληφθεί από επιχείρηση άλλου κράτους μέλους, και ως εκ τούτου έχει υπαχθεί στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης του κράτους αυτού, καθώς και το ότι ασκεί πάντοτε τις δραστηριότητές του για λογαριασμό της κοινοτικής επιχείρησης, ακόμα και κατά τη διάρκεια της απόσπασης του στην τρίτη χώραΣκέψη 7.
.
38.Το επόμενο κατευθυντήριο σήμα στην πορεία της νομολογίας αυτής τέθηκε με την απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1989, Lopes da VeigaΥπόθεση 9/88, Συλλογή 1989, σ.2989.
. Στο πλαίσιο της υποθέσεως αυτής ερωτήθηκε το Δικαστήριο, ιδίως, αν ένας ναύτης πορτογαλικής ιθαγένειας, ο οποίος εργαζόταν μονίμως για μια ολλανδική εταιρία σε πλοία που έφεραν την ολλανδική σημαία, μπορούσε να επικαλεσθεί τις ευεργετικές διατάξεις των άρθρων 7 επ. του κανονισμού 1612/68.Ενώ στις προηγούμενες αποφάσεις είχε συναχθεί το κριτήριο του αρκετά στενού συνδέσμου με το έδαφος της Κοινότητας μόνο προκειμένου να εφαρμοσθεί στις έννομες σχέσεις εργασίας που παρέχεται μερικώς ή προσκαίρως, το Δικαστήριο διευκρίνισε επ' ευκαιρία της υποθέσεως αυτής ότι:
Το εν λόγω κριτήριο συνδέσμου πρέπει να εφαρμόζεται και στην περίπτωση εργαζομένου υπηκόου άλλου κράτους μέλους, ασκούντος σε μόνιμη βάση έμμισθη δραστηριότητα (...)Σκέψη 16, με δική μου υπογράμμιση.
.
Κατά τρόπο που έχει ήδη καταστεί κλασικός, το Δικαστήριο έκρινε ότι το εθνικό δικαστήριο είναι αρμόδιο για να κρίνει αν συντρέχει το κριτήριο αυτό, υποδεικνύοντας του συγχρόνως να λάβει προς τον σκοπό αυτόν υπόψη, ιδίως, ορισμένες ενδείξεις όπως αυτές συνήγοντο από την υπόθεση της κύριας δίκης:
Ο προσφεύγων της κύριας δίκης εργάζεται σε πλοίο νηολογημένο στις Κάτω Χώρες για λογαριασμό εφοπλιστικής εταιρίας ολλανδικού δικαίου με έδρα τις Κάτω Χώρες. Προσελήφθη στις Κάτω Χώρες και η εργασιακή σχέση που τον συνδέει με τον εργοδότη του διέπεται από το ολλανδικό δίκαιο- ο ενδιαφερόμενος είναι ασφαλισμένος στο ασφαλιστικό σύστημα των Κάτω Χωρών όπου και καταβάλλει φόρο εισοδήματοςΣκίψη 17.
.
39.Τέλος με την προαναφερθείσα απόφαση Aldewereld δόθηκαν απαντήσεις σε παραπλήσια ερωτήματα. Στο Δικαστήριο είχε υποβληθεί το ερώτημα αν ένας Ολλανδός υπήκοος, που κατοικούσε στις Κάτω Χώρες όταν προσελήφθη από μια γερμανική εταιρία η οποία τον απέσπασε αμέσως στην Ταύλάνδη, μπορούσε να ζητήσει την εφαρμογή ως προς αυτόν των κοινοτικών διατάξεων περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, ειδικότερα δε του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71Κανονισμός του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και τις οικογένειες τους που διακινούνται εντός της Κοινότητας (ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73).
.Η συλλογιστική που υιοθέτησε το Δικαστήριο ήταν η ίδια με τη μέχρι τούδε ακο-λουθηθείσα:
Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει (βλ., συναφώς, ιδίως, απόφαση της 12ης Ιουλίου 1984 στην υπόθεση 237/83, Prodest, Συλλογή 1984, σ. 3153, σκέψη 6) ότι απλώς και μόνον το γεγονός ότι οι δραστηριότητες ενός εργαζομένου ασκούνται [αποκλειστικώς] εκτός του εδάφους της Κοινότητας δεν αρκεί για να τεθεί εκποδών η εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων, εφόσον η εργασιακή σχέση συνδέεται αρκούντως στενά με το έδαφος της Κοινότητας. Σε περίπτωση όπως η παρούσα, τέτοια σύνδεση ανευρίσκεται στο γεγονός ότι ο κοινοτικός εργαζόμενος προσελήφθη από επιχείρηση άλλου κράτους μέλους και, ως εκ τούτου, υπήχθη στο καθεστώς κοινωνικής ασφαλίσεως του κράτους αυτού.Σκέψη 14.
40.Ας αναφέρουμε, χάριν πληρότητας, μια τελείως εσχάτως εκδοθείσα απόφαση με ημερομηνία 6 Ιουνίου 1995, BozkurtΥπόθεση C-434/93, Συλλογή 1995, σ. Ι-1475.
, με την οποία το Δικαστήριο επιβεβαιώνει μέχρι τέτοιου σημείου τη μέχρι τούδε άποψή του ώστε να θεωρεί ότι αυτή ισχύει και ως προς μια εκ διαμέτρου αντίθετη περίπτωση ενός εργαζομένου υπηκόου τρίτου κράτους που ασκεί τις δραστηριότητές του για λογαριασμό μιας κοινοτικής επιχειρήσεως:(...) προκειμένου να κριθεί αν Τούρκος, εργαζόμενος ως οδηγός φορτηγού αυτοκινήτου διεθνών μεταφορών, ανήκει στη νόμιμη αγορά εργασίας κράτους μέλους, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 1/80, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να κρίνει αν η σχέση εργασίας του εν λόγω εργαζομένου συνδέεται αρκετά στενά με το έδαφος του κράτους μέλους, λαμβάνοντας ιδίως υπόψη τον τόπο προσλήψεως, το έδαφος από το οποίο ασκεί τη μισθωτή δραστηριότητα και την εθνική νομοθεσία που εφαρμόζεται στους τομείς του εργατικού δικαίου και του δικαίου κοινωνικής ασφαλίσεωςΣκέψη 24.
.
41.Η υπόμνηση αυτής της νομολογίας καθιστά δυνατή τη συναγωγή των ακολούθων πορισμάτων:42.Σε μια σχέση εργασίας μεταξύ κοινοτικής επιχειρήσεως και υπηκόου άλλου κράτους μέλους έχουν καταρχήν, όπως εξυπακούεται, εφαρμογή οι κανόνες περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων (και ιδίως οι κανόνες που αφορούν την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας).43.Η καταρχήν εφαρμογή τους δεν επηρεάζεται από το γεγονός ότι η σχέση αυτή εργασίας ασκείται στην αλλοδαπή, αυτό δε είτε προσωρινώς και ευκαιριακώς (απόφαση Walrave και Koch και απόφαση Prodest, προαναφερθείσες) είτε μονίμως και αποκλειστικώς (προαναφερθείσες αποφάσεις Lopes da Veiga και Aldewereld).44.Το κριτήριο εφαρμογής των κανόνων αυτών σε μια σχέση εργασίας που υφίσταται στην αλλοδαπή είναι η ύπαρξη ενός αρκετά στενού συνδέσμου με το έδαφος της Κοινότητας.45.Η έρευνα για το αν υφίσταται πράγματι ο σύνδεσμος αυτός είναι της αρμοδιότητας του εθνικού δικαστηρίου το οποίο μπορεί καλύτερα να προβεί στη σχετική κρίση ενόψει της ιδιομορφίας κάθε υποθέσεως επί της οποίας πρέπει να αποφανθεί.46.Προς τον σκοπό αυτόν, ο κοινοτικός δικαστής του συνιστά να αναφερθεί σ' αυτό που μπορούσε να ονομασθεί δέσμη ενδείξεων. Κατ' αυτόν τον τρόπο το Δικαστήριο έχει ήδη εντοπίσει ορισμένο αριθμό πραγματικών στοιχείων που μπορούν να βοηθήσουν τον εθνικό δικαστή στο έργο του:σχέση απασχολήσεως μεταξύ κοινοτικού εργαζομένου και επιχειρήσεως άλλου κράτους μέλους·
πρόσληψη αυτού του κοινοτικού εργαζομένου εντός κράτους μέλους·
κοινοτικός εργαζόμενος εγκατεστημένος σε κράτος μέλος κατά την πρόσληψή του·
εγκατάσταση του εργοδότη εντός του κράτους μέλους του οποίου έχει την ιθαγένεια·
υπαγωγή του εργοδότη στην έννομη τάξη κράτους μέλους·
υπαγωγή της σχέσεως εργασίας στο δίκαιο κράτους μέλους τον οποίου την ιθαγένεια έχει ο εργοδότης·
κοινοτικός εργαζόμενος που ασκεί τις δραστηριότητες του για λογαριασμό της επιχειρήσεως που τον απασχολεί, ακόμη και όταν αυτές ασκούνται σε τρίτη χώρα·
υπαγωγή του κοινοτικού αυτού εργαζομένου στο σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως του κράτους μέλους στο δίκαιο του οποίου υπάγεται η επιχείρηση που τον απασχολεί·
υπαγωγή του εργαζομένου αυτού στον φόρο εισοδήματος του κράτους μέλους στο δίκαιο του οποίου υπάγεται η επιχείρηση που τον απασχολεί.
47.Υπογραμμίζουμε ότι η υπόμνηση των στοιχείων αυτών καθιστά απλώς δυνατή μια επισκόπηση των ενδείξεων στις οποίες ο εθνικός δικαστής μπορεί ιδίωςΗ λέξη ιδίως περιέχεται εξάλλου ρητώς στις αποφάσεις Lopes da Veiga και Bozkurt, προαναφερθείσες (αντιστοίχως στις σκέψεις 17 και 24).
να αναφερθεί. Πρέπει να επισημανθεί το γεγονός ότι ο κατάλογος αυτός ουδόλως είναι εξαντλητικός. Εξάλλου, δεν φαίνεται να έχει καθοριστική σημασία η ύπαρξη της μιας ή της άλλης από αυτές τις ενδείξεις. Το πολύ, βρισκόμαστε συνεχώς προ της περιπτώσεως μιας σχέσεως απασχολήσεως μεταξύ κοινοτικού υπηκόου και επιχειρήσεως διεπόμενης από το δίκαιο άλλου κράτους μέλους, που υλοποιείται εντός τρίτης χώρας για λογαριασμό της επιχειρήσεως αυτής. Τέλος, σημειώνουμε, ενόψει των τελευταίων αυτών νομολογιακών εξελίξεων, τελείως δε ειδικότερα της προπαρατεθείσας αποφάσεως Aldewereld, ότι αυτό που έχει καθοριστική σημασία δεν είναι η ποσότητα των ενδείξεων. Δεν πρόκειται για την κατάρτιση δύο καταλόγων, από τους οποίους ο ένας συγκεντρώνει τα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ του συνδέσμου, ενώ ο άλλος περιέχει τα στοιχεία που αντιτίθενται σ' αυτόν τον σύνδεσμο, προκειμένου να συγκριθούν ώστε να διαπιστωθεί προς τα πού κλίνει η ζυγαριά. Αυτό που πρέπει να εξετάζεται, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, είναι μάλλον η σημασία των στοιχείων που συνηγορούν υπέρ της απόψεως του συνδέσμου.<TI><P>Εφαρμογή στην υπό κρίση περίπτωση νομολογιακών κριτηρίων: εξέταση ως προς την υπάρξη <QUOT.START ID="QS0049" REF.END="QE0049" CODE="00AB"/>αρκετά στενού συνδέσμου<QUOT.END ID="QE0049" REF.START="QS0049" CODE="00BB"/></P></TI>48.Η εφαρμογή της νομολογίας αυτής στην υπόθεση που μας απασχολεί συνεπάγεται τη διαπίστωση ότι η εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων περί της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας, όσον αφορά τους όρους εργασίας της αιτούσας της κύριας δίκης, δεν αποκλείεται από το γεγονός και μόνο ότι η σχέση απασχολήσεώς της υφίσταται στην αλλοδαπή.49.Κατόπιν της διαπιστώσεως αυτής, εναπόκειται καταρχήν στον εθνικό δικαστή να αναφερθεί σε μια δέσμη ενδείξεων βάσει της οποίας μπορεί να διαπιστωθεί ότι η σχέση απασχολήσεως διατηρεί έναν αρκετά στενό σύνδεσμο με το κοινοτικό έδαφος.50.Συναφώς, ενόψει των ενδείξεων που έχει συναγάγει το Δικαστήριο με τη νομολογία του, υπογραμμίζονται εν προκειμένω ορισμένα στοιχεία που δεν ευνοούν την αναγνώριση της υπάρξεως ενός τέτοιου συνδέσμουΒλ., με το πνεύμα αυτό, την άποψη του αιτούντος δικαστηρίου, που διατυπώνεται, στην σ. 8 της ελληνικής μεταφράσεως της διατάξεως του περί παραπομπής.
. Συγκεκριμένα:η σύμβαση εργασίας της αιτούσας της κύριας δίκης έχει συναφθεί εντός τρίτης χώρας·
οι όροι της εργασίας διέπονται από το δίκαιο της χώρας υποδοχής λαμβανομένων υπόψη των τοπικών συνθηκών, κατά το άρθρο 33 του GADΒλ. σημείο 3 των προτάσεών μου.
·
έχει τη μόνιμη διαμονή της στην τρίτη χώρα όπου ασκεί τις δραστηριότητες της, αυτό δε πριν από τη σύναψη της συμβάσεως.
Αντιθέτως, το γεγονός ότι η Boukhalfa εργάζεται στην Αλγερία επί μονίμου βάσεως και όχι προσκαίρως ή μερικώς δεν αποτελεί, ενόψει της νομολογίας του Δικαστηρίου — όπως είδαμε —, στοιχείο που αντιτίθεται στην ύπαρξη συνδέσμου, σε αντίθεση προς την άποψη που φαίνεται να έχει το BundesarbeitsgerichtΒλ. σ. 8 της ελληνικής μεταφράσεως της διατάξεως περί παραπομπής.
.
51.Ιδίως, όμως, έχω τη γνώμη ότι άλλα στοιχεία της δικογραφίας συνηγορούν υπέρ της απόψεως που ευνοεί την ύπαρξη αρκετά στενού συνδέσμου με το κοινοτικό έδαφος.52.Ορισμένα από τα στοιχεία αυτά έχουν ήδη συναχθεί με τη νομολογία του Δικαστηρίου.53.Πράγματι, η σχέση απασχολήσεως για την οποία πρόκειται στην παρούσα υπόθεση έχει δημιουργηθεί και υφίσταται μεταξύ εργαζομένου που έχει την ιθαγένεια κράτους μέλους και εργοδότη, εξ ορισμού κοινοτικού υπηκόου, επειδή πρόκειται για κράτος μέλος. Σημειώνεται επίσης ότι η αιτούσα της κύριας δίκης εξακολουθεί να ασκεί τις δραστηριότητές της για τον εργοδότη αυτόν, καίτοι ασκούνται σε αλλοδαπό έδαφος. Εξάλλου, υπάγεται στο γερμανικό σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως, τουλάχιστον όσον αφορά την ασφάλιση συντάξεως. Κατά τον ίδιο τρόπο υπόκειται, καίτοι περιορισμένως, στον γερμανικό φόρο εισοδήματοςΗ Επιτροπή ορθώς τονίζει στις παρατηρήσεις της (σημείο 28) ότι, ακόμη και αν η υπαγωγή αυτή στο γερμανικό φορολογικό σύστημα έπαυε να υφίσταται αν εφαρμοζόταν η βελ-γογερμανική σύμβαση περί διπλής φορολογίας, η υπαγωγή στο βελγικό φορολογικό σύστημα θα εξακολουθούσε να αποτελεί ομοίως σύνδεσμο με το κοινοτικό έδαφος.
. Ιδίως, όμως, η σύμβαση της εργασίας συνήφθη σύμφωνα με το γερμανικό δίκαιο, ειδικότερα δε σύμφωνα με τον GAD. Πράγματι, μόνο λόγω της εφαρμογής των διατάξεων του GAD οι όροι εργασίας της αιτούσας της κύριας δίκης καθορίζονται βάσει του, λιγότερο ευνοϊκού, αλγερινού δικαίου. Αυτό σημαίνει, σε τελευταία ανάλυση, ότι η αιτούσα της κύριας δίκης υπόκειται στο νομικό σύστημα κράτους μέλους.54.Το τελευταίο αυτό σημείο νομίζω ότι έχει αποφασιστική σημασία. Εξάλλου, ενισχύεται από άλλες πραγματικές διαπιστώσεις που οφείλονται στην ιδιομορφία της σχέσεως εργασίας και, επομένως, μπορούν να συνάγονται στην πλειονότητα των σχέσεων απασχολήσεως στις οποίες τελούν οι κοινοτικοί υπήκοοι που απασχολούνται εντός τρίτης χώρας σε μια διπλωματική αντιπροσωπεία κράτους μέλους του οποίου δεν έχουν την ιθαγένεια. Τα ακόλουθα πραγματικά στοιχεία, επομένως, νομίζω ότι μπορούν να αποτελέσουν νέες ενδείξεις στις οποίες θα μπορεί να αναφερθεί ο εθνικός δικαστής.55.Καταρχάς, η σύμβαση που έχει συναφθεί μεταξύ των δύο μερών περιέχει μια ρήτρα περί παρεκτάσεως αρμοδιότητας με την οποία ως αρμόδια δικαστήρια ορίζονται τα δικαστήρια της Βόνης, μεταγενέστερα δε του ΒερολίνουΒλ. σημείο 28 των παρατηρήσεων της Επιτροπής.
. Το στοιχείο αυτό υπογραμμίζει επίσης τον στενό σύνδεσμο της συμβατικής καταστάσεως με το γερμανικό νομικό σύστημα.56.Εξάλλου, σε αντίθεση προς τα περιστατικά επί των οποίων έχει μέχρι τούδε αποφανθεί το Δικαστήριο, ο εν προκειμένω εργοδότης δεν είναι απλό φυσικό πρόσωπο αλλά ένας δημόσιος φορέας, μάλιστα ο σημαντικότερος: το Δημόσιο. Η απλή αυτή διαπίστωση αρκεί για να θεωρηθεί ότι όλες οι ενδείξεις που έχει συναγάγει το Δικαστήριο και αφορούν τον εργοδότη — τόπος εγκαταστάσεώς του, έννομη τάξη στην οποία υπάγεται — συντρέχουν, όταν ο εργοδότης είναι το ίδιο το Δημόσιο. Πράγματι, σε μια τέτοια κατάσταση είναι αναπόφευκτο να γίνεται εκ των προτέρων αισθητό ένα κλίμα συνδέσμου με την έννομη τάξη αυτού του κράτους.57.Στη συνέχεια, σημειώνουμε ότι η φύση της δραστηριότητας που ασκεί το προσωπικό των διπλωματικών αντιπροσωπειών είναι πολύ ιδιάζουσα. Χωρίς να φθάσουμε μέχρι του σημείου να δεχθούμε ότι οι εργαζόμενοι αυτοί εκτελούν για λογαριασμό του κράτους που τους απασχολεί καθήκοντα που συνεπάγονται άσκηση κυριαρχίας, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι συμμετέχουν τουλάχιστον στην άσκηση, από το κράτος μέλος που τους απασχολεί, τέτοιου είδους καθηκόντων. Οι πράξεις στις οποίες προβαίνουν στο πλαίσιο της ασκήσεως των καθηκόντων τους καταλογίζεται στο κράτος για το οποίο ενεργούν. Τα καθήκοντά τους εμπεριέχουν τη χρήση προνομιών δημοσίας εξουσίας. Αυτή είναι ειδικότερα η περίπτωση κατά τη γνώμη μου, ενός προσώπου που απασχολείται, όπως η αιτούσα της κύριας δίκης, στην υπηρεσία που είναι επιφορτισμένη με τη χορήγηση διαβατηρίων. Ο τομέας αυτός αποτελεί αναντιρρήτως απόρροια της εκτελέσεως καθηκόντων που συνεπάγονται άσκηση κυριαρχίας.58.Τέλος, τονίζουμε ότι ο τόπος στον οποίο υλοποιείται η σχέση εργασίας έχει τη σημασία του. Όπως υπενθυμίσαμε προηγουμένως, οι διπλωματικές αντιπροσωπείες βρίσκονται στο έδαφος του κράτους υποδοχής. Εντούτοις, δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι μια τέτοια διπλωματική αποστολή έχει ιδίως, κατά το άρθρο 3 της Συμβάσεως της Βιένης, ως καθήκον:- α)να αντιπροσωπεύει το διαπιστεύον κράτος παρά τω κράτει παρ' ώ η διαπί-στευσις·
- β)να προστατεύει εντός του παρ' ώ η δια-πίστευσις κράτος τα συμφέροντα του διαπιστεύοντος κράτους και των υπηκόων του·
- γ)να διαπραγματεύεται μετά της κυβερνήσεως του παρ' ώ η διαπίστευσις κράτους·
- δ)να πληροφορείται δι' όλων των θεμιτών μέσων περί των περιστάσεων και της εξελίξεως των γεγονότων εντός του παρ' ώ η διαπίστευσις κράτους και να αναφέρει σχετικώς προς την κυβέρνησιν του διαπιστεύοντος κράτους·
- ε)να προωθεί τας φιλικός σχέσεις και να αναπτύσσει τας οικονομικός, πνευματικός και επιστημονικός σχέσεις μεταξύ του διαπιστεύοντος και του παρ' ώ η διαπίστευσις κράτους.
Η άσκηση τέτοιου είδους καθηκόντων, που υπογραμμίζουν το γεγονός ότι ένα κράτος διατηρεί πράγματι μέσω των εκπροσώπων του και επί ίσης βάσεως διπλωματικές σχέσεις με άλλα κυρίαρχα κράτη και ότι εκπροσωπείται σ' αυτά τα άλλα κράτη, είναι ασφαλώς ένα από τα πλέον βέβαια κριτήρια της κυριαρχίας ενός κράτους.
59.Τα διάφορα στοιχεία που απαριθμήθηκαν ανωτέρω καθιστούν σαφές το γεγονός ότι το κράτος μέλος, ως εργοδότης, ασκεί την κυριαρχία του και τη δικαιοδοσία του στις συμβατικές σχέσεις εργασίας που το συνδέουν με κοινοτικούς υπηκόους που εργάζονται για λογαριασμό του σε διπλωματικές αντιπροσωπείες του που βρίσκονται σε τρίτη χώρα.60.Επομένως, νομίζουμε ότι το γεγονός ότι μια σχέση εργασίας υπόκειται στην κυριαρχία και τη δικαιοδοσία κράτους μέλους αποτελεί ισχυρό κριτήριο συνδέσμου με το κοινοτικό έδαφος κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου, ανεξαρτήτως μάλιστα της υπάρξεως άλλων ενδείξεων που υφίστανται εν προκειμένω και τις οποίες μνημονεύσαμε.61.Η άποψη μας συμπίπτει εξάλλου με την άποψη που διατυπώνεται εν μέρει στην επιστήμη και κατά την οποία (...) η Συνθήκη ισχύει στα κράτη μέλη παντού όπου αυτά, ακόμη και στον διεθνή χώρο, ασκούν την κυριαρχία τους ή τη δικαιοδοσία τους επί αντικειμένου που εμπίπτει στην ουσιαστική σφαίρα του κοινοτικού δικαίουCoussirat-Coustère, V., όπ.π-, σημείο 12.
, ή (...) η Συνθήκη και το παράγωγο δίκαιο ισχύουν όχι μόνο στο έδαφος των κρατών μελών (...) αλλά επιπλέον οπουδήποτε τα κράτη μέλη ασκούν, κατά το διεθνές δίκαιο, ορισμένα κυριαρχικά δικαιώματα, έστω και περιορισμέναDewost, J.-L., οπ.π., σ. 255.
.62.Η άποψη μας δεν απομακρύνεται επίσης από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Πράγματι, υπενθυμίσαμε ότι η έννομη τάξη κράτους μέλους — τόσο αυτή στην οποία υπάγεται ο εργοδότης όσο και αυτή που διέπει τις συμβατικές σχέσεις εργασίας — είναι ένα από τα κριτήρια στα οποία συνιστά το Δικαστήριο στα εθνικά δικαστήρια να αναφέρονται κατά την εξέταση της υπάρξεως αρκετά στενού συνδέσμου.63.Ας μας επιτραπεί μια τελική παρατήρηση. Το Δικαστήριο δεν είχε ακόμη την ευκαιρία να αποφανθεί επί της νέας έννοιας της ευρωπαϊκής ιθαγένειας που θεσπίστηκε με τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αναγνώριση μιας τέτοιας ιθαγένειας, που καθιερώνεται με τα άρθρα 8 έως 8 Ε της Συνθήκης ΕΚ, έχει έντονα εμβληματική αξία και αποτελεί πιθανώς ένα από τα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής οικοδομήσεως που έχει περισσότερο συγκεντρώσει την προσοχή της κοινής γνώμης. Βεβαίως, η έννοια αυτή καλύπτει στην πραγματικότητα ήδη κεκτημένα, στο μεγαλύτερο μέρος τους, της εξελίξεως του κοινοτικού δικαίου και υπ' αυτό το πρίσμα συνιστά παγιοποίηση του κοινοτικού κεκτημένου. Στο Δικαστήριο όμως εναπόκειται να της προσδώσει όλη της τη σημασία. Επομένως, αν συναχθούν όλες οι συνέπειες που συναρτώνται με αυτήν την έννοια, όλοι οι πολίτες της Ενώσεως, όποια και αν είναι η ιθαγένειά τους, πρέπει να απολαύουν ακριβώς των ίδιων δικαιωμάτων και να υπόκεινται στα ίδια καθήκοντα. Θεωρούμενη μέχρι των άκρων ορίων της, η έννοια αυτή θα πρέπει να καθιστά δυνατή την επίτευξη πλήρους εξομοιώσεως των πολιτών της Ενώσεως, όποια και αν είναι η ιθαγένειά τους. Η εξομοίωση αυτή θα πρέπει να παράγει αποτελέσματα με τον ίδιο τρόπο όπως μεταξύ των υπηκόων ενός κράτους. Κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι, σε μια κατάσταση όπως η υπό κρίση, ορισμένοι Γερμανοί τοπικοί υπάλληλοι διπλωματικής αντιπροσωπείας μπορούν να υφίστανται διαφορετική μεταχείριση από αυτήν που επιφυλάσσεται σε άλλους Γερμανούς τοπικούς υπαλλήλους που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση. Γιατί θα έπρεπε να θεωρηθεί ότι αυτό μπορεί να συμβαίνει ως προς έναν τοπικό υπάλληλο βελγικής ιθαγένειας...;64.Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο αιτούν δικαστήριο ως εξής:Τα άρθρα 48, παράγραφος 2, της Συνθήκης ΕΚ και 7, παράγραφοι 1 και 4, του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας, έχουν την έννοια ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγενείας ισχύει ως προς τους όρους εργασίας των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ενώσεως που απασχολούνται από κράτος μέλος σε μια από τις διπλωματικές του αντιπροσωπείες που βρίσκεται εγκατεστημένη σε τρίτη χώρα, στο μέτρο που οι όροι αυτοί εργασίας, που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία και την κυριαρχία του αντιπροσωπευο-μένου κράτους μέλους, διατηρούν αρκετά στενό σύνδεσμο με το κοινοτικό έδαφος.