Ακόμη μια φορά το Δικαστήριο ερωτάται ως πρός την ερμηνεία του άρθρου 52 του κανονισμού 3 περί κοινωνικής ασφαλίσεως των διακινουμένων εργαζομένων από το cour d'appel του Colmar, στα πλαίσια της διαδικασίας του άρθρου 177 της Συνθήκης της Ρώμης.
Τα πραγματικά περιστατικά είναι τα εξής: στις
Ο οδηγός αυτός, κατά του οποίου είχε ασκηθεί δίωξη για ανθρωποκτονία εξ αμελείας, απαλλάχθηκε κατόπιν εφέσεως λόγω αμφιβολιών. Εξάλλου, η αγωγή που είχαν εγείρει οι κληρονόμοι του Gassner κατά του οδηγού και του αστικώς υπευθύνου προς αποκατάσταση της προξενηθείσας ζημίας έληξε με συμβιβασμό μεταξύ των κληρονόμων και της εταιρίας, στην οποία ήταν ασφαλισμένος συγχρόνως ο οδηγός και ο εργοδότης του. Όμως το Hessische Knappschaft, το οποίο, ως φορέας κοινωνικής ασφαλίσεως, είχε καταβάλει στους κληρονόμους του θύματος παροχές, και ιδίως προσόδους, δυνάμει των ισχυουσών στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας διατάξεων, ζήτησε την επιστροφή τους από την Maison Singer et fils, με την αιτιολογία ότι είχε υποκατασταθεί στα δικαιώματα των κληρονόμων τόσο δυνάμει της γερμανικής νομοθεσίας, όσο και του άρθρου 52 του κανονισμού 3.
Η αγωγή του απορρίφθηκε ως απαράδεκτη από το tribunal de grande instance του Στρασβούργου, το οποίο έκρινε ότι ο κανονισμός 3 δεν εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση για δύο λόγους: αναφερόταν στους διακινούμενους εργαζόμενους, ενώ το θύμα βρισκόταν για εκδρομή στη Γαλλία όταν συνέβη το ατύχημα, το δε ατύχημα συνέβη στις
Κατόπιν εφέσεως του Hessische Knappschaft, το δικαστήριο του Colmar υπέβαλε στο Δικαστήριο δύο ερωτήματα ως προς την ερμηνεία του κανονισμού, τα οποία θα εξετάσω διαδοχικά.
Εφαρμόζεται το άρθρο 52 — που προβλέπει την υποκατάσταση στα δικαιώματα — μόνο στους διακινούμενους εργαζόμενους, οι οποίοι εργάζονται ή εργάζονταν κατά τη στιγμή του συμβάντος σε μια από τις έξι χώρες της Κοινότητας, ή αφορά οποιονδήποτε εργαζόμενο που υπάγεται σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως οποιουδήποτε από τα κράτη μέλη, έστω και αν δεν είναι διακινούμενος εργαζόμενος και έστω και αν το ατύχημα, του οποίου υπήρξε θύμα και που προκάλεσε την καταβολή αποζημίωσης από την κοινωνική ασφάλιση, δεν συνέβη ούτε κατά την εργασία ούτε επ' ευκαιρία αυτής;
Γνωρίζετε την άποψή του. Ο οίκος Singer στηρίζεται στο άρθρο 184 της Συνθήκης, το οποίο παρέχει τη δυνατότητα σε κάθε διάδικο, σε διαφορά όπου τίθεται υπό αμφισβήτηση η ισχύς κανονισμού του Συμβουλίου ή της Επιτροπής, να επικαλεσθεί στο Δικαστήριο, παρά τη λήξη της προθεσμίας του άρθρου 173, τρίτη παράγραφος, το ανεφάρμοστο του κανονισμού για έναν από τους λόγους που προβλέπονται στο άρθρο 173, πρώτη παράγραφος. Δεδομένου ότι η ένστασή του είναι συγχρόνως παραδεκτή και βάσιμη, τούτο θα πρέπει να συνεπάγεται τη μη εφαρμογή του άρθρου 52 και το ότι η αίτηση προς ερμηνεία αυτού του άρθρου δεν έχει πλέον αντικείμενο.
Είναι όμως παραδεκτή η προβαλλόμενη βάσει του άρθρου 184 ένσταση; Η απάντηση είναι ασφαλώς αρνητική. Όταν ο οίκος Singer επιδιώκει να αποδείξει αυτό το παραδεκτό αναφερόμενος αποκλειστικά στις προϋποθέσεις που θέτει αυτό το άρθρο, παραβλέπει το ουσιώδες, δηλαδή ότι επιχειρεί να μεταμοσχεύσει αυτή τη διαδικασία σε μια άλλη που έχει κινηθεί στα πλαίσια του άρθρου 177. Επομένως το παραδεκτό της ενστάσεώς του πρέπει να εξεταστεί σε σχέση με αυτό το τελευταίο άρθρο.
Η επικρατούσα αρχή στις προδικαστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου είναι ο αμοιβαίος σεβασμός των αντιστοίχων αρμοδιοτήτων δύο κατηγοριών δικαστηρίων: εθνικά δικαστήρια των κρατών μελών — Δικαστήριο των Κοινοτήτων. Όπως δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο, στα πλαίσια του άρθρου 177, ούτε να εφαρμόσει τη Συνθήκη ή άλλον κανόνα κοινοτικού δικαίου σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, ούτε να κρίνει επί του κύρους ενός μέτρου εσωτερικού δικαίου, έτσι ακριβώς το Δικαστήριο δεν θεωρεί ότι έχει δικαίωμα να εκτιμήσει ούτε τις σκέψεις οι οποίες καθοδήγησαν το εθνικό δικαστήριο στην επιλογή των ερωτημάτων του ούτε τη συνάφειά τους στο πλαίσιο της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί.
Συνεπώς, και με την επιφύλαξη ότι το Δικαστήριο πρέπει ενίοτε να
Αυτή η φροντίδα να γίνεται σεβαστή η αρμοδιότητα αυτού του δικαστηρίου και να εξετάζονται τα ερωτήματα όπως αυτά υποβάλλονται, έχει οδηγήσει το Δικαστήριο, για παράδειγμα, να θεωρεί ότι η αρμοδιότητά του εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη παραπομπής Σημ.: Η
Κατά μείζονα λόγο, το Δικαστήριο δεν μπορεί, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήσεως των διαδίκων της κύριας δίκης, να δώσει απαντήσεις επί ερωτημάτων που δεν του έχουν υποβληθεί ή — πράγμα το οποίο είναι το ίδιο — να μεταβάλει την έννοια ή το περιεχόμενο των ερωτημάτων των οποίων έχει επιληφθεί. Όμως αυτό ακριβώς θα έπραττε το Δικαστήριο αν, ενώ του ζητείται, όπως στην προκειμένη περίπτωση, να ερμηνεύσει μια κανονιστική πράξη ενός οργάνου της Κοινότητας, έκρινε το κύρος αυτής της πράξεως.
Ασφαλώς το άρθρο 177, πρώτη παράγραφος, στοιχείο β, της Συνθήκης παρέχει αρμοδιότητα στο Δικαστήριο και επ' αυτού του σημείου, μόνον όμως, σύμφωνα με την επικρατούσα σ' αυτό το άρθρο αρχή, όταν το εθνικό δικαστήριο του υποβάλει ένα τέτοιο ερώτημα.
Χωρίς αμφιβολία ο οίκος Singer επιχειρεί επίσης να δικαιολογήσει το αίτημά του με την οικονομία χρόνου που αυτό επιτρέπει, εφόσον ο εναγόμενος της κύριας δίκης οίκος θα μπορούσε πάντοτε να προβάλει το ζήτημα του κύρους των επίδικων διατάξεων, είτε επιστρέφοντας ενώπιον του cour d'appel είτε σε μεταγενέστερο στάδιο της διαδικασίας ενώπιον του cour de cassation, έτσι ώστε το Δικαστήριο θα επιλαμβανόταν αναγκαστικά αυτών των ερωτημάτων σε κάποια στιγμή. Όμως, χωρίς να αναφέρω ίσως, όπως ο δικηγόρος της Επιτροπής, φράση του Μολιέρου ότι
Στην πραγματικότητα, ο κανονισμός 3 πάσχει από εσωτερικές αντιφάσεις και είναι παράνομος, στο μέτρο που ορισμένες από τις διατάξεις του θεσπίζουν κανόνες οι οποίοι υπερβαίνουν τα καθορισμένα με τον τρόπο αυτό πλαίσια. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα με την περίπτωση των άρθρων του 4, παράγραφοι 1, 19 και 52.
Τα ζητήματα αυτά, που αναπτύχθηκαν με έξοχο τρόπο και σε βάθος κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση από τον δικηγόρο του οίκου Singer, δεν είναι καινοφανή για το Δικαστήριο. Τα έχει ήδη συναντήσει, από τότε που έπρεπε να ερμηνεύσει τον κανονισμό 3. Στην υπόθεση
Ο γενικός εισαγγελέας Lagrange είχε εξάλλου υπογραμμίσει σ' αυτή την ίδια υπόθεση ότι ο προβλεπόμενος από το άρθρο 51 της Συνθήκης τομέας δεν περιοριζόταν στις διατάξεις που αναφέρονταν στα στοιχεία α και β αυτού του άρθρου (συνυπολογισμός όλων των περιόδων που λαμβάνονται υπόψη από τις διάφορες εθνικές νομοθεσίες και καταβολή των παροχών στα πρόσωπα που κατοικούν στα εδάφη των κρατών μελών). Αυτές οι διατάξεις δεν μπορούν να έχουν περιοριστικό χαρακτήρα, εφόσον προτάσσεται αυτών το επίρρημα
Έτσι, είμαι πρόθυμος να δεχτώ ότι η ερμηνεία του κανονισμού 3 από το Δικαστήριο είναι ευρεία ή και διασταλτική, πιστεύω όμως ότι αυτή η ερμηνεία συμβιβάζεται απόλυτα με το άρθρο 51 της Συνθήκης. Η αρμοδιότητα του Συμβουλίου καθορίζεται από τον επιδιωκόμενο σκοπό: την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων (και το άρθρο 51 δεν αναφέρει
Εφόσον γίνει δεκτό ότι ο κανονισμός 3 δεν αφορά μόνο τους διακινούμενους εργαζόμενους, αλλά γενικότερα την κυκλοφορία των εργαζομένων, ανακύπτει, πράγματι, μια άλλη αντίρρηση. Ο κανονισμός αυτός δεν μπορεί να αφορά παρά μόνο την κυκλοφορία των εργαζομένων υπό την ιδιότητά τους αυτή, δηλαδή στο μέτρο που αυτή συνδέεται με την άσκηση της απασχολήσεώς τους, γι' αυτό δε συσχετίζεται το άρθρο 51 με το άρθρο 49, πρώτη παράγραφος, κατόπιν με το άρθρο 48, που αναφέρει τα μέτρα τα οποία περιλαμβάνει αυτή η ελεύθερη κυκλοφορία σε σχέση με την απασχόληση. Η ακρίβεια αυτού του συσχετισμού δεν είναι προφανής, διότι αυτά τα άρθρα 51 και 48 δεν καλύπτουν κατ' ανάγκη τον ίδιο τομέα. Το πρώτο από αυτά τα άρθρα αφορά την κοινωνική ασφάλιση.
Τα απαραίτητα για την εφαρμογή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων μέτρα πρέπει να εξεταστούν στα πλαίσια αυτής της ασφάλειας και σε σχέση με αυτήν. Κάθε μέτρο για παράδειγμα, που εξομοιώνει το έδαφος των διαφόρων κρατών μελών προς το έδαφος του κράτους καταγωγής για τη χορήγηση των διαφόρων παροχών είναι έτσι σύμφωνο προς τον σκοπό του άρθρου 51. Συμβιβάζεται δε απόλυτα με αυτό ο περιορισμός της εδαφικότητας των εθνικών νόμων σε θέματα κοινωνικής ασφαλίσεως, οι οποίοι δεν περιορίζονται στα στενά πλαίσια της απασχολήσεως. Αν και υποστηρίχθηκε με λαμπρό τρόπο η άποψη ότι ο κανονισμός 3 είναι παράνομος ως προς τις διατάξεις του που υπερβαίνουν τη
Το άρθρο ορίζει ότι, όταν ο οφειλέτης φορέας υποκαθίσταται, δυνάμει της εφαρμοστέας στην περίπτωσή του νομοθεσίας, στα δικαιώματα που έχει ο δικαιούχος έναντι των τρίτων, κάθε κράτος μέλος αναγνωρίζει μια τέτοια υποκατάσταση. Το ερώτημα που έχει υποβληθεί στο Δικαστήριο υποδιαιρείται στην πραγματικότητα σε δύο σκέλη. Αφορά συγχρόνως το πεδίο εφαρμογής ratione personae αυτού του άρθρου: εφαρμόζεται άραγε σε εργαζόμενο που υπάγεται σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως, αλλά ο οποίος δεν είναι διακινούμενος εργαζόμενος
Αρκεί να υπομνησθεί ότι το Δικαστήριο έχει ήδη δώσει θετική απάντηση σ' αυτά τα δύο σκέλη του ερωτήματος.
Το πρώτο σημείο είχε λυθεί, τουλάχιστον σιωπηρά, με την απόφαση Unger (75/63, Rec., τ. Χ, σ. 367), όταν το Δικαστήριο είχε αναγνωρίσει το ευεργέτημα του άρθρου 19 του κανονισμού 3 σε πρόσωπο, το οποίο, ενώ υπαγόταν σε σύστημα κοινωνικής ασφαλίσεως ενός κράτους μέλους, μετέβη σε άλλο κράτος μέλος για να διαμείνει με τους γονείς του και ασθένησε εκεί. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εργαζόμενοι που βρίσκονται στην αναφερόμενη στο άρθρο 19, παράγραφος 1, κατάσταση, απολαύουν των δικαιωμάτων που προβλέπονται από το άρθρο αυτό, όποιος και αν είναι ο λόγος της διαμονής τους στο εξωτερικό.
Η λύση που έγινε έτσι δεκτή είχε γενική ισχύ. Το Δικαστήριο την εφάρμοσε στο άρθρο 52 με τις αποφάσεις Bertholet και Van Dijk (υποθέσεις
Ως προς το δεύτερο σημείο, το Δικαστήριο έδωσε και σ' αυτό απάντηση, κρίνοντας με την προαναφερθείσα απόφαση Van Dijk ότι το άρθρο 52 μπορεί να εφαρμοστεί, άσχετα με το αν η ζημία έχει ή όχι σχέση με την εργασία του θύματος του ατυχήματος.
Έτσι είχε ήδη δοθεί η ερμηνεία πριν ακόμα το δικαστήριο του Colmar απευθυνθεί στο Δικαστήριο. Ούτε οι συνθήκες της υποθέσεως, στο μέτρο που μπορούν να διαφωτίσουν το υποβληθέν ερώτημα, ούτε τα επικαλούμενα νομικά επιχειρήματα περί της υποτιθέμενης έλλειψης νομιμότητας του κανονισμού 3 και ειδικότερα του άρθρου 52 αποτελούν νέα στοιχεία σε σχέση με τις προγενέστερες προδικαστικές υποθέσεις του Δικαστηρίου, ικανά να τροποποιήσουν τη δοθείσα από το Δικαστήριο ερμηνεία και επί της οποίας το Δικαστήριο μπορεί πάντοτε να επανέλθει.
Υπ' αυτές τις συνθήκες, θεωρώ ότι πρέπει να εφαρμοστεί η μέθοδος που υιοθετήθηκε με την απόφαση Da Costa (συνεκδικασθείσες υποθέσεις
Τούτο δεν υποβάλλεται παρά μόνο για την περίπτωση που θα δοθεί θετική απάντηση στο πρώτο. Αφορά το αν οι φορείς κοινωνικής ασφαλίσεως καθενός από τα κράτη μέλη μπορούν να επιδιώξουν δικαστικά στα άλλα κράτη μέλη, μετά την
Επομένως, το πρόβλημα του από απόψεως χρόνου πεδίου εφαρμογής του άρθρου 52 (μετά από πότε και σε ποιες περιπτώσεις) είναι εκείνο το οποίο τίθεται και που ασφαλώς είναι λεπτό. Προφανώς, το άρθρο 56, όπως προκύπτει από το άρθρο 88 του κανονισμού 4, το οποίο ορίζει ότι ο κανονισμός 3 αρχίζει να ισχύει την
Καταρχήν, αν και το άρθρο 59 χρησιμοποιεί τον ενεστώτα (
Αρκεί ο ενδιαφερόμενος να δικαιούται παροχών δυνάμει της νομοθεσίας ενός κράτους μέλους για τη ζημία που επήλθε στο έδαφος άλλου κράτους και να έχει στο έδαφος αυτού του δευτέρου κράτους το δικαίωμα να ζητήσει από ένα τρίτο την αποκατάσταση αυτής της ζημίας. Αν και δεν απαιτείται καμία επιπρόσθετη προϋπόθεση ως προς την ημερομηνία κατά την οποία καταβλήθηκαν αυτές οι παροχές ή για το πότε γεννήθηκε το δικαίωμα να ζητηθεί από τον τρίτο η αποκατάσταση της ζημίας, τούτο δεν απαντά το ερώτημα που σας έχει υποβληθεί.
Θα αναφερθώ τώρα στο άρθρο 53 το οποίο θεσπίζει μεταβατικές διατάξεις.
Στην παράγραφο 1 ορίζει ότι ο κανονισμός δεν παραχωρεί κανένα δικαίωμα για καταβολή παροχών για χρονική περίοδο προγενέστερη της ενάρξεως της ισχύος του, η παράγραφος 3 διευκρινίζει όμως, αντίθετα, ότι η παροχή πρέπει να καταβληθεί ακόμα και αν συνδέεται με γεγονός προγενέστερο αυτής της ενάρξεως ισχύος. Εδώ συναντάται η αντίρρηση που προβάλλει ο οίκος Singer. Το άρθρο 53 αφορά τα δικαιώματα των ασφαλισμένων για παροχές, δηλαδή τις σχέσεις τους με τους οφειλέτες φορείς και όχι την προβλεπόμενη από το άρθρο 52 περίπτωση των σχέσεων μεταξύ των φορέων αυτών και των τρίτων που ήταν υπαίτιοι για ατυχήματα που συνέβησαν στους ασφαλισμένους.
Επικαλούμενος τους εφαρμοστέους σε ζητήματα χρονικής συγκρούσεως νόμων κανόνες, ο εναγόμενος οίκος της κύριας δίκης δέχεται ότι οι σχέσεις του ασφαλισμένου με φορέα κοινωνικής ασφαλίσεως θεωρούνται, σε τελική ανάλυση, ως προς τις οφειλόμενες παροχές σε περίπτωση επελεύσεως κινδύνου που καλύπτεται από την ασφάλιση, ως μια ισχύουσα κατάσταση από της επελεύσεως του κινδύνου, επί της οποίας ο νεώτερος νόμος έχει άμεσα αποτελέσματα. Αντίθετα, οι σχέσεις των τρίτων υπαιτίων του ατυχήματος με τους φορείς κοινωνικής ασφαλίσεως ανήκουν στην αστική ευθύνη αυτών των υπαιτίων. Εδώ, όμως, ο νόμος που ισχύει την ημέρα που προκλήθηκε η ζημία είναι εκείνος ο οποίος ρυθμίζει τις προϋποθέσεις αυτής της ευθύνης, που ορίζει αν μια οφειλή γεννήθηκε ή όχι έναντι του θύματος του ατυχήματος και ο οποίος καθορίζει την έκταση του δικαιώματος προς αποκατάσταση της ζημίας.
Από αυτό προκύπτει ότι υποκατάσταση που θεσπίζεται από ένα κανονισμό, ο οποίος αρχίζει να ισχύει την
Δυστυχώς, υπάρχουν τόσα συστήματα συγκρούσεως νόμων όσα και κράτη, έτσι ώστε η αναζήτηση μιας κοινής για όλα θεωρίας είναι πολύ παράτολμη. Εξάλλου, είναι αυτό απαραίτητο και ποιο είναι το περιεχόμενο του άρθρου 52; Δεν τροποποιεί τις προγενέστερες εθνικές νομοθεσίες. Απλώς συντονίζει την εφαρμογή τους. θέτει ένα κανόνα, δυνάμει του οποίου τα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να αναγνωρίσουν, επιπλέον των υποκαταστάσεων που προκύπτουν από τη δική τους νομοθεσία, εκείνες που στηρίζονται στις νομοθεσίες των άλλων κρατών μελών και μόνο στο μέτρο που αυτές οι πλευρές τις προβλέπουν.
Όμως, αν καν η υποκατάσταση προϋποθέτει εδώ ότι ο γερμανικός φορέας υποκαθίσταται στα δικαιώματα του θύματος, εντούτοις δεν επηρεάζει την ύπαρξη και την ένσταση της αστικής ευθύνης του υπαιτίου της ζημίας, η οποία εξακολουθεί να διέπεται από τη γαλλική νομοθεσία.
Επί ποίας βάσεως, τότε, μπορεί να αναγνωριστεί σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο το δικαίωμα της υποκαταστάσεως για ζημιογόνα γεγονότα που είναι προγενέστερα της ενάρξεως της ισχύος του κανονισμού 3; Θεωρώ ότι η απάντηση προκύπτει από ένα χωρίο της αποφάσεως Van Dijk. Το Δικαστήριο έκρινε ότι, όπως ο κανονισμός επεξέτεινε τις υποχρέωσεις των εθνικών φορέων κοινωνικής ασφαλίσεως, όσον αφορά τα προγενέστερα της
Θεωρώ ότι η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να είναι καταφατική.
Σε τελική ανάλυση, προτείνω να δοθούν οι εξής απαντήσεις:
Στο πρώτο ερώτημα, ότι λαμβανομένων υπόψη των αποφάσεων του Δικαστηρίου Bertholet και Van Dijk, δεν απαιτείται νέα ερμηνεία του άρθρου 52 του κανονισμού 3 επί των ζητημάτων που θέτει αυτό το ερώτημα.
Στο δεύτερο ερώτημα, ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 52, παράγραφος 1, υποκατάσταση πρέπει να γίνεται δεκτή, έστω και αν το ατύχημα, το θύμα του οποίου μπορεί να ζητήσει την αποκατάσταση της ζημίας από ένα τρίτο, συνέβη πριν την
Τέλος, όσον αφορά τα δικαστικά έξοδα, προτείνω να αποφανθεί το cour d'appel de Colmar.