Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

ΝΙΚΟΛΑ ΑΙΜΙΛΙΟΥ

της 17ης Ιουνίου 2025 (1)

Υπόθεση C‑590/23

CG,

YN

κατά

Pelham GmbH,

SD,

UP

[αίτηση του Bundesgerichtshof
(Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα – Κοινωνία της πληροφορίας – Οδηγία 2001/29/ΕΚ – Άρθρο 2 – Δικαιώματα αναπαραγωγής – Περιεχόμενο – Μέρη έργων – Μέρη φωνογραφημάτων – Δειγματοληψία (sampling) – Εξαιρέσεις και περιορισμοί – Άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ – Χρήση για “μίμηση” (pastiche) – Περιεχόμενο – Θεμελιώδη δικαιώματα – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 13 – Ελευθερία της τέχνης »






I.      Εισαγωγή

1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι η δεύτερη που υποβάλλει το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, Γερμανία) στο πλαίσιο της εικοσαετούς διαμάχης μεταξύ, αφενός, των μελών του συγκροτήματος ηλεκτρονικής μουσικής Kraftwerk και, αφετέρου, των παραγωγών μουσικής χιπ χοπ SD και UP και της εταιρίας παραγωγής Pelham GmbH. Η διαμάχη αφορά τη χρήση, σε τραγούδι χιπ χοπ που η Pelham GmbH κυκλοφόρησε το 1997 (με τίτλο «Nur mir»), ενός ηχητικού δείγματος (sample) (2) διάρκειας δύο δευτερολέπτων, το οποίο οι παραγωγοί «δανείστηκαν» χωρίς άδεια από το φωνογράφημα (3) ενός κομματιού avant garde ηλεκτρονικής μουσικής (με τίτλο «Metall auf Metall»), το οποίο το συγκρότημα Kraftwerk είχε κυκλοφορήσει το 1977.

2.        Το Δικαστήριο, με την απόφαση Pelham I (4), απαντώντας στην πρώτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου) στην υπόθεση εκείνη, έκρινε ότι η χρήση σε νέα μουσικά έργα τέτοιων samples από υφιστάμενα φωνογραφήματα εμπίπτει, κατ’ αρχήν, στο αποκλειστικό δικαίωμα αναπαραγωγής που αναγνωρίζεται στους παραγωγούς των φωνογραφημάτων δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (5) (στο εξής: οδηγία 2001/29). Επομένως, κατά κανόνα, τρίτος δεν μπορεί να προβεί σε τέτοια χρήση χωρίς την άδεια του ενδιαφερόμενου παραγωγού, άλλως προσβάλλει το επίμαχο αποκλειστικό δικαίωμα.

3.        Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το sampling μπορεί παρά ταύτα να θεωρηθεί ότι επιτρέπεται ελεύθερα δυνάμει μίας εκ των εξαιρέσεων που προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, πιο συγκεκριμένα «τη[ς] χρήση[ς] για […] μίμηση». Συναφώς, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) διερωτάται γενικότερα αν η εν λόγω εξαίρεση (η οποία ούτε ορίζεται στην οδηγία ούτε έχει εξεταστεί μέχρι τώρα από το Δικαστήριο) επιτρέπει σε τρίτους να «δανείζονται» χωρίς περιορισμό στοιχεία από υφιστάμενο προστατευόμενο υλικό (όπως φωνογραφήματα), προκειμένου να δημιουργήσουν νέα έργα τέχνης (όπως νέα μουσικά έργα), υπό το πρίσμα της ελευθερίας της τέχνης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).

4.        Πρόκειται για ζήτημα οριζόντιου χαρακτήρα. Σε όλους τους τομείς της τέχνης, οι καλλιτέχνες δανείζονταν ανέκαθεν, σε διαφορετικό βαθμό και λιγότερο ή περισσότερο εμφανώς, στοιχεία από παλαιότερες δημιουργίες. Πρόκειται, επίσης, για κρίσιμο ζήτημα. Και τούτο διότι τα ακριβή όρια τα οποία η λογοτεχνική και καλλιτεχνική ιδιοκτησία επιβάλλει (ή μπορεί να επιβάλλει νομίμως, υπό το πρίσμα της ελευθερίας της τέχνης) στην ανωτέρω διαδικασία αποτελούν αντικείμενο συχνών συζητήσεων και δικαστικών διαφορών ανά τον κόσμο. Κατά την τελευταία εικοσαετία περίπου, η εμφάνιση των υπηρεσιών Web 2.0 και Web 3.0 δημιούργησε νέες συνθήκες, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα μια νέα θεώρηση του ζητήματος, δεδομένου ότι διαδικτυακές πλατφόρμες, όπως το YouTube και το TikTok, παρέχουν σε εκατομμύρια χρήστες τη δυνατότητα να επεμβαίνουν στο υπάρχον οπτικοακουστικό υλικό και να το επαναχρησιμοποιούν για να δημιουργούν και να μοιράζονται το δικό τους περιεχόμενο (στο εξής: περιεχόμενο που παράγεται από τους χρήστες). Στο πλαίσιο αυτό, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως έχει επίσης σημασία για την ερμηνεία του (σχετικά νέου) άρθρου 17, παράγραφος 7, στοιχείο βʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά (6) (στο εξής: οδηγία 2019/790), το οποίο επιτρέπει, άνευ περιορισμών, το περιεχόμενο που παράγεται από τους χρήστες εφόσον δημιουργείται ως «μίμηση» (pastiche) (7).

5.        Το αιτούν δικαστήριο, επαφίεται μεν στην κρίση του Δικαστηρίου, πλην όμως επισημαίνει ότι, υπό το πρίσμα των ανωτέρω καλλιτεχνικών μορφών έκφρασης και της θεμελιώδους ελευθερίας της τέχνης που κατοχυρώνεται από το άρθρο 13 του Χάρτη, μπορεί να είναι αναγκαίο να γίνει δεκτό ότι η εξαίρεση της «μίμησης» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 καλύπτει τις διάφορες ανωτέρω περιπτώσεις καλλιτεχνικής επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού, διότι οι λοιπές αρχές, εξαιρέσεις και περιορισμοί που θέτουν κάποια όρια στα αποκλειστικά δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε δημιουργούς και άλλους δικαιούχους δεν καταλείπουν, όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση αυτή, επαρκές «περιθώριο κινήσεων» προς συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της εν λόγω ελευθερίας. Επομένως, το Δικαστήριο, με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως καλείται, όχι μόνο να αποσαφηνίσει την έννοια της «μίμησης», να εκτιμήσει κατά πόσον η προστασία της λογοτεχνικής και της καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνάδει, από συστηματικής απόψεως, με το άρθρο 13 του Χάρτη.

II.    Το νομικό πλαίσιο

Α.      Το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

6.        Το άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα αναπαραγωγής», προβλέπει τα εξής:

«Τα κράτη μέλη παρέχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν, την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει:

α)      στους δημιουργούς, όσον αφορά τα έργα τους,

[…]

γ)      στους παραγωγούς φωνογραφημάτων, όσον αφορά τα φωνογραφήματά τους,

[…]».

7.        Το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Εξαιρέσεις και περιορισμοί», ορίζει τα εξής:

«[…]

3.      Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν εξαιρέσεις ή περιορισμούς στα δικαιώματα που αναφέρονται στα άρθρα 2 και 3, στις ακόλουθες περιπτώσεις:

[…]

ια)      χρήση για γελοιογραφία, παρωδία ή μίμηση,

[…]

5.      Οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί που αναφέρονται στις παραγράφους 1, 2, 3 και 4, εφαρμόζονται μόνο σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις οι οποίες δεν αντίκεινται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου ή άλλου προστατευομένου αντικειμένου και δεν θίγουν αδικαιολογήτως τα έννομα συμφέροντα του δικαιούχου.»

Β.      Το γερμανικό δίκαιο

8.        Το άρθρο 51a του Gesetz über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte (νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων, στο εξής: UrhG), όπως ισχύει από τις 7 Ιουνίου 2021, προβλέπει ότι «η αναπαραγωγή, η διανομή και η παρουσίαση στο κοινό δημοσιευμένου έργου επιτρέπεται με σκοπό τη γελοιογραφία, την παρωδία ή τη μίμηση. Η δυνατότητα που μνημονεύεται στο πρώτο εδάφιο περιλαμβάνει τη χρήση εικόνας ή άλλης αναπαραγωγής του χρησιμοποιούμενου έργου, ακόμη και αν η εν λόγω εικόνα ή άλλη αναπαραγωγή προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας ή συγγενικά δικαιώματα».

III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

9.        Το 1977 το συγκρότημα Kraftwerk (απαρτιζόμενο από τον CG και τον RL, ο οποίος έχει αποβιώσει, στο εξής από κοινού: μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk) κυκλοφόρησε ένα φωνογράφημα, το οποίο περιλάμβανε το μουσικό κομμάτι «Metall auf Metall». Πολλά χρόνια αργότερα, το 1997, οι SD και UP συνέθεσαν το τραγούδι «Nur mir», το οποίο κυκλοφόρησε σε φωνογραφήματα της εταιρίας Pelham.

10.      Τα μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk υποστήριξαν ότι ο SD και ο UP αντέγραψαν ηλεκτρονικά, χωρίς τη συναίνεσή τους, ένα sample διάρκειας περίπου δύο δευτερολέπτων, το οποίο περιλαμβάνει μια ρυθμική ακολουθία από το φωνογράφημα του «Metall auf Metall» και το χρησιμοποίησαν σαν λούπα στο τραγούδι «Nur mir». Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο SD, ο UP και η Pelham GmbH (στο εξής από κοινού: Pelham κ.λπ.) προσέβαλαν το συγγενικό δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, και συγκεκριμένα το δικαίωμα αναπαραγωγής, το οποίο έχουν τα μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk, ως παραγωγοί του φωνογραφήματος «Metall auf Metall». Επικουρικώς, τα μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk υποστήριξαν ότι συντρέχει προσβολή του συγγενικού δικαιώματός τους πνευματικής ιδιοκτησίας ως ερμηνευτών και του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του CG στο μουσικό κομμάτι «Metall auf Metall». Όλως επικουρικώς, υποστήριξαν ότι οι εναγόμενοι της κύριας δίκης παρέβησαν τους κανόνες περί αθέμιτου ανταγωνισμού οι οποίοι απαγορεύουν τον οικονομικό παρασιτισμό.

11.      Για τους ανωτέρω λόγους, το 2004 τα μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk άσκησαν ενώπιον του Landgericht Hamburg (πρωτοδικείου Αμβούργου, Γερμανία) αγωγή κατά των Pelham κ.λπ. με πλείονα αιτήματα, περιλαμβανομένου αιτήματος άρσης της προσβολής (ώστε οι Pelham κ.λπ. να παύσουν την παραγωγή, τη διάθεση στην αγορά κ.λπ. φωνογραφημάτων στα οποία περιεχόταν το τραγούδι «Nur mir») και αιτήματος αποζημίωσης.

12.      Κατά τα επόμενα έτη εκδόθηκαν αποφάσεις από διάφορα γερμανικά δικαστήρια διαφόρων βαθμών δικαιοδοσίας. Ειδικότερα, με απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2012, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) αποφάνθηκε υπέρ των μελών του συγκροτήματος Kraftwerk. Εντούτοις, με απόφαση της 31ης Μαΐου 2016, το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο, Γερμανία), κατόπιν άσκησης εκτάκτου ενδίκου μέσου από τους Pelham κ.λπ., εξαφάνισε την ανωτέρω απόφαση. Κατ’ ουσίαν, το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο) έκρινε ότι η ελευθερία της τέχνης, όπως κατοχυρώνεται από το γερμανικό Σύνταγμα (8), επιτάσσει να επιτρέπεται χωρίς περιορισμό ο «δανεισμός» και η επαναχρησιμοποίηση μικρής διάρκειας samples φωνογραφήματος για σκοπούς δημιουργίας νέου μουσικού έργου. Ως εκ τούτου, η ως άνω πρακτική έπρεπε να υπερισχύσει του συγγενικού δικαιώματος του παραγωγού του φωνογραφήματος. Τούτο μπορούσε να επιτευχθεί είτε i) ερμηνεύοντας το συγγενικό δικαίωμα της αναπαραγωγής υπό την έννοια ότι δεν καλύπτει μικρής διάρκειας samples είτε ii) κρίνοντας ότι ένα νέο έργο που δημιουργήθηκε με τη χρήση τέτοιου sample μπορεί να κυκλοφορήσει και να αποτελέσει αντικείμενο εκμετάλλευσης χωρίς τη συναίνεση του παραγωγού του αρχικού φωνογραφήματος δυνάμει του άρθρου 24, παράγραφος 1, του UrhG (9). Το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο, Γερμανία) ανέπεμψε την υπόθεση στο Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) για εκ νέου εκδίκαση.

13.      Εν συνεχεία, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) υπέβαλε στο Δικαστήριο ορισμένα προδικαστικά ερωτήματα με τα οποία ζήτησε να διευκρινιστεί, μεταξύ άλλων, αν i) το δικαίωμα αναπαραγωγής που προβλέπεται στο άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2001/29, υπέρ των παραγωγών φωνογραφημάτων, καλύπτει τον «δανεισμό» samples φωνογραφημάτων και αν ii) το άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG συνάδει με την εν λόγω οδηγία. Με την απόφαση Pelham I, το Δικαστήριο αποφάνθηκε (μεταξύ άλλων) ότι i) το επίμαχο δικαίωμα αναπαραγωγής καλύπτει samples εφόσον είναι «αναγνωρίσιμα κατά την ακρόαση» σε νέο περιεχόμενο και ότι ii) το άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG αντιβαίνει, πράγματι, στην οδηγία.

14.      Μετά την έκδοση της ανωτέρω αποφάσεως του Δικαστηρίου, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο), με απόφαση της 30ής Απριλίου 2020, ανέπεμψε την υπόθεση στο Oberlandesgericht Hamburg (εφετείο Αμβούργου, Γερμανία) για εκ νέου εκδίκαση.

15.      Στις 7 Ιουνίου 2021 τέθηκε σε ισχύ νέο κείμενο του UrhG. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 24, παράγραφος 1, καταργήθηκε και θεσπίστηκε το νέο άρθρο 51a. Η νέα διάταξη επιτρέπει την ελεύθερη αναπαραγωγή υλικού προστατευόμενου από δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας για σκοπούς, μεταξύ άλλων, «μίμησης».

16.      Με απόφαση της 28ης Απριλίου 2022, το Oberlandesgericht Hamburg (εφετείο Αμβούργου) εξέτασε την προβαλλόμενη συνεχιζόμενη προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, διακρίνοντας μεταξύ τριών περιόδων. Πρώτον, όσον αφορά την περίοδο από την ημερομηνία κυκλοφορίας του τραγουδιού «Nur mir» το 1997 έως τη λήξη της προθεσμίας για τη μεταφορά στην εθνική έννομη τάξη της οδηγίας 2001/29 (στις 22 Δεκεμβρίου 2002), το ως άνω δικαστήριο αποφάνθηκε υπέρ των Pelham κ.λπ., κρίνοντας ότι το επίμαχο sampling επιτρεπόταν χωρίς περιορισμό, δυνάμει του (προϊσχύσαντος) άρθρου 24a του UrhG. Δεύτερον, όσον αφορά την περίοδο μετά τη λήξη της προθεσμίας για τη μεταφορά στην εθνική έννομη τάξη της οδηγίας 2001/29, αλλά πριν από την έναρξη ισχύος του νέου άρθρου 51a του UrhG (7 Ιουνίου 2021), το ίδιο δικαστήριο αποφάνθηκε υπέρ των μελών του συγκροτήματος Kraftwerk, λαμβανομένης υπόψη της απόφασης Pelham I του Δικαστηρίου. Τέλος, όσον αφορά την περίοδο μετά τις 7 Ιουνίου 2021, το Oberlandesgericht Hamburg (εφετείο Αμβούργου) αποφάνθηκε και πάλι υπέρ των Pelham κ.λπ., εκτιμώντας ότι η χρήση του επίμαχου sample επιτρεπόταν χωρίς περιορισμό, δυνάμει της νέας εξαίρεσης περί «μίμησης» που προβλέπεται στο άρθρο 51a του UrhG.

17.      Εν συνεχεία, οι CG και YN άσκησαν εκ νέου αναίρεση (Revision) ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου), για το τμήμα της απόφασης που αφορά την περίοδο μετά τις 7 Ιουνίου 2021. Το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) παρατηρεί ότι το άρθρο 51a του UrhG μεταφέρει στην εθνική έννομη τάξη το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 και, επομένως, πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο σύμφωνο προς την εν λόγω διάταξη. Το ίδιο δικαστήριο επισημαίνει ότι, δεδομένου ότι ο όρος «μίμηση» δεν ορίζεται και ότι σκοπός της επίμαχης εξαίρεσης είναι η διασφάλιση της ελευθερίας της τέχνης, όπως κατοχυρώνεται από το άρθρο 13 του Χάρτη, η εξαίρεση αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως διάταξη επικουρικής εφαρμογής για την καλλιτεχνική επαναχρησιμοποίηση προϋφιστάμενου έργου ή άλλου αντικειμένου, περιλαμβανομένης της περίπτωσης του sampling. Υπ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσε να λειτουργεί ως γενικός περιορισμός του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας χάριν της καλλιτεχνικής ελευθερίας, ο οποίος θα ήταν αναγκαίος διότι οι λοιπές αρχές, εξαιρέσεις και περιορισμοί που θέτουν όρια στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και στα συγγενικά δικαιώματα δεν αρκούν για να εξασφαλίσουν το αναγκαίο «περιθώριο κινήσεων» συναφώς. Εντούτοις, δεδομένου ότι πρόκειται περί καινοφανούς ζητήματος στο δίκαιο της Ένωσης, από την επίλυση του οποίου εξαρτάται η απόφαση επί της αιτήσεως αναιρέσεως (Revision), το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Αποτελεί η περιοριστική του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας ρύθμιση της χρήσης για μίμηση κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29/EΚ διάταξη επικουρικής εφαρμογής σε κάθε περίπτωση καλλιτεχνικής αντιπαράθεσης με προϋφιστάμενο έργο ή άλλο αντικείμενο αναφοράς συμπεριλαμβανομένου του sampling; Εξαρτάται η έννοια της μίμησης από περιοριστικά κριτήρια όπως η προϋπόθεση του χιούμορ, της απομίμησης του ύφους ή της απότισης φόρου τιμής;

2)      Προϋποθέτει η χρήση “για” μίμηση, κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ, τη διαπίστωση πρόθεσης του χρήστη να χρησιμοποιήσει αντικείμενο προστατευόμενο από δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας για μίμηση ή αρκεί το ευδιάκριτο της χρήσης του ως μίμηση για όποιον γνωρίζει το εν λόγω προστατευόμενο από δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας αντικείμενο και διαθέτει το απαιτούμενο διανοητικό υπόβαθρο ώστε να αντιληφθεί τη μίμηση;»

18.      Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 25 Σεπτεμβρίου 2023. Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο CG, οι Pelham κ.λπ, η Γερμανική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ίδιοι μετέχοντες στη διαδικασία παρέστησαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 14 Ιανουαρίου 2025.

IV.    Ανάλυση

19.      Όπως εκτίθεται στην εισαγωγή, η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την επαναχρησιμοποίηση υφιστάμενων έργων (που προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας) ή άλλων αντικειμένων, όπως τα φωνογραφήματα (προστατευόμενων από συγγενικά δικαιώματα) (10), για τον σκοπό νέας δημιουργίας (το sampling είναι απλώς ένα παράδειγμα τέτοιας πρακτικής). Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο, με τα δύο προδικαστικά ερωτήματά του τα οποία θα εξετάσω από κοινού, ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η εξαίρεση από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα η οποία αφορά τη χρήση έργων ή άλλων αντικειμένων για «μίμηση», κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, συνιστά διάταξη επικουρικής εφαρμογής για τέτοιες πρακτικές καλλιτεχνικής επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού.

20.      Τα ανωτέρω προδικαστικά ερωτήματα σχετικά με την ερμηνεία μιας έννοιας του ενωσιακού δικαίου (μίμηση ή, αλλιώς, pastiche) η οποία δεν έχει ακόμη αποτελέσει αντικείμενο εξέτασης αναδεικνύουν ένα σημαντικότερο ζήτημα, συγκεκριμένα το αν το σύστημα που θεσπίστηκε με την οδηγία 2001/29 συμβιβάζεται με την ελευθερία της τέχνης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 του Χάρτη. Όπως προαναφέρθηκε, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) έχει κατά νου το ανεπιθύμητο ενδεχόμενο, εάν η εξαίρεση της «μίμησης» ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν καλύπτει τις επίμαχες καλλιτεχνικές πρακτικές, το εν λόγω σύστημα να μη συνάδει με την ως άνω ελευθερία, δεδομένου ότι οι λοιποί περιορισμοί και οι λοιπές εξαιρέσεις που θέτουν όρια στο δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και στα συγγενικά δικαιώματα ενδέχεται να μην καταλείπουν επαρκή ελευθερία κινήσεων.

21.      Χάριν της μεγαλύτερης δυνατής σαφήνειας, θα εξετάσω κατ’ αρχάς τον τρόπο με τον οποίο τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα που προβλέπονται στην οδηγία 2001/29, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, επιβάλλουν περιορισμούς στην καλλιτεχνική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού και, κατά συνέπεια, στην ελευθερία της τέχνης (ενότητα Α). Εν συνεχεία, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους η εξαίρεση της «μίμησης» από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως διάταξη επικουρικής εφαρμογής για τέτοιες πρακτικές, οι δε λοιπές εξαιρέσεις και οι λοιποί περιορισμοί έχουν περιορισμένη χρησιμότητα συναφώς (ενότητα Β). Τέλος, θα εξετάσω το λεπτό ζήτημα της συμβατότητας του συστήματος που θεσπίστηκε με την οδηγία 2001/29, όπως ισχύει, με το άρθρο 13 του Χάρτη (ενότητα Γ) (11).

Α.      Με ποιον τρόπο τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα εξυπηρετούν την τέχνη, αλλά και επιβάλλουν περιορισμούς σε αυτή

22.      Θα εξετάσω κατ’ αρχάς τη φύση και το περιεχόμενο των περιορισμών που η λογοτεχνική και καλλιτεχνική ιδιοκτησία στην Ένωση επιβάλλει στην ελευθερία της τέχνης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 του Χάρτη (1), προτού επιχειρήσω να σκιαγραφήσω το πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργούν οι περιορισμοί αυτοί (2).

1.      «Η τέχνη […] είναι ελεύθερη», αλλά «ου κλέψεις»

23.      Το άρθρο 13 του Χάρτη κατοχυρώνει την «ελευθερία της τέχνης» στο πεδίο της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης (12). Η εν λόγω ελευθερία θεωρείται ως έκφανση (άξια ιδίου διακριτού καθεστώτος) της ελευθερίας έκφρασης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 της ίδιας πράξης (13). Υπ’ αυτή την έννοια, περιλαμβάνει τα δικαιώματα κάθε προσώπου στην τέχνη ως μέσο «μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών» (14) (δηλαδή τo δικαίωμα να συλλαμβάνει νοητικά, να δημιουργεί και να μοιράζεται έργα τέχνης) (15) καθώς και «λήψης» τους (δηλαδή το δικαίωμα να έχει πρόσβαση σε αυτά), σε κάθε περίπτωση «χωρίς την ανάμειξη δημοσίων αρχών». Εξ ου και το άρθρο 13 του Χάρτη προβλέπει ότι «[η] τέχνη […] είναι ελεύθερ[η]».

24.      Αναμφίβολα, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως εναρμονίσθηκαν με την οδηγία 2001/29 και διάφορες διεθνείς συμβάσεις (16), προάγουν την ελευθερία της τέχνης. Συγκεκριμένα, συνιστούν «θετικά μέτρα προστασίας», τα οποία ελήφθησαν από δημόσιες αρχές για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής άσκησης της εν λόγω ελευθερίας (17). Πράγματι, στους δημιουργούς αναγνωρίζεται ένα σύνολο αποκλειστικών οικονομικών δικαιωμάτων (18) (κατ’ ουσίαν, ένα μονοπώλιο) επί της εκμετάλλευσης των διανοητικών δημιουργιών τους (οι οποίες χαρακτηρίζονται ως «έργα»), υπό τον όρο ότι είναι «πρωτότυπες» (19). Ειδικότερα, κατά το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 (20), οι δημιουργοί έχουν αποκλειστικό δικαίωμα αναπαραγωγής το οποίο καταλαμβάνει, κατά κανόνα, κάθε αναπαραγωγή «εν όλω» ή «εν μέρει» των «έργων» τους. Το μονοπώλιο στηρίζει τους δημιουργούς του παρελθόντος, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να ελέγχουν και να δρέπουν τους καρπούς των δημιουργιών τους (21).

25.      Συγχρόνως, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ως εκ της φύσεώς τους, περιορίζουν επίσης την ικανότητα των δημιουργών του μέλλοντος να δανείζονται στοιχεία από υφιστάμενα έργα με σκοπό τη δημιουργία νέου έργου. Με άλλα λόγια, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας «περιορίζουν», συνακόλουθα, τα δικαιώματα των δημιουργών να «προσφέρουν» τέχνη στο κοινό δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη (22).

26.      Πάντως, τούτο δεν σημαίνει ότι οι ως άνω δημιουργοί δεν μπορούν να «δανείζονται» κανένα στοιχείο από υφιστάμενα έργα. Υπενθυμίζω, πρώτον, ότι το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύει μόνον τη συγκεκριμένη μορφή ορισμένου έργου και όχι τις αφηρημένες ιδέες που εκφράζονται με αυτό, σύμφωνα με την αποκαλούμενη «διχοτόμηση μεταξύ ιδέας και έκφρασης» (23). Δεύτερον, πολλά από τα συστατικά στοιχεία υφιστάμενων έργων δεν προστατεύονται ούτε μεμονωμένα (24). Στη μουσική, τούτο περιλαμβάνει όχι μόνον μεμονωμένες νότες, αλλά γενικότερα κοινής χρήσης ρυθμούς, κλίμακες, συγχορδίες, προόδους, αρμονίες και μουσικές φράσεις που συνηθίζονται στην πράξη (25). Ως εκ τούτου, οι δημιουργοί του μέλλοντος μπορούν, κατ’ αρχήν, να ανατρέχουν χωρίς περιορισμό στα έργα του παρελθόντος, να δανείζονται τέτοιες ιδέες και στοιχεία και να τα συνδυάζουν εκ νέου σε νέες δημιουργίες. Τούτο συνιστά, κατά τη γνώμη μου, επιταγή της ελευθερίας της τέχνης. Αντίθετη λύση θα έθιγε το «βασικό περιεχόμενο» της εν λόγω ελευθερίας (διότι, στην πραγματικότητα, θα την αναιρούσε). Κάθε πολιτιστική δημιουργία αξιοποιεί ό,τι προηγήθηκε. Στις περισσότερες περιπτώσεις, συνίσταται στην επεξεργασία υλικού από το παρελθόν με «πρωτότυπο» τρόπο. Τα έργα του μέλλοντος ενδέχεται, μάλιστα, λόγω των στοιχείων που δανείστηκαν, να φαίνονται (πολύ) παρόμοια με τα έργα του παρελθόντος χωρίς να προσβάλλουν δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Στην πραγματικότητα, στη μουσική, οι νέες δημιουργίες κατατάσσονται συνήθως σε ένα ορισμένο «είδος» ακριβώς διότι περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά [έναν ιδιαίτερο ρυθμικό παλμό (beat), ορισμένα μουσικά μοτίβα (motif), μια ρυθμική αίσθηση (groove), μια ατμόσφαιρα (mood) κ.λπ.] τα οποία απαντούν και σε άλλα προγενέστερα έργα.

27.      Εντούτοις, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου (26), όταν ένας δημιουργός «δανείζεται» από υφιστάμενο έργο στοιχεία τα οποία είναι «πρωτότυπα» (για παράδειγμα, τη μελωδία ενός τραγουδιού ή ένα αρκούντως χαρακτηριστικό απόσπασμά) (27) και τα χρησιμοποιεί, κατά τρόπο που γίνονται αντιληπτά (28), σε μια νέα δημιουργία, τούτο συνιστά «αναπαραγωγή» (εν όλω ή εν μέρει, κατά περίπτωση) του προγενέστερου έργου, κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, η οποία κατά κανόνα (29) απαγορεύεται, εκτός εάν ο δημιουργός δώσει την άδειά του. Το γεγονός ότι τα δανειζόμενα στοιχεία τυγχάνει να είναι περιορισμένα ή ότι η νέα δημιουργία μπορεί να περιέχει επίσης στοιχεία που συνεισφέρει ο ίδιος ο δημιουργός και επομένως να προκαλεί διαφορετική συνολική εντύπωση από το αρχικό έργο δεν ασκεί επιρροή συναφώς.

28.      Παρόμοιες (αν και όχι ίδιες) παρατηρήσεις ισχύουν όσον αφορά τα συγγενικά δικαιώματα που σχετίζονται με την αναπαραγωγή, τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 2, στοιχεία γʹ έως εʹ, της οδηγίας 2001/29. (30) Υπενθυμίζεται ότι πρόκειται για δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε παραγωγούς φωνογραφημάτων (στοιχείο γʹ) (31), παραγωγούς της πρώτης υλικής ενσωμάτωσης ταινιών σε φορέα (στοιχείο δʹ) και ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς (στοιχείο εʹ) και καταλαμβάνουν κάθε αναπαραγωγή «εν όλω ή εν μέρει» των φωνογραφημάτων τους, «του πρωτοτύπου και των αντιγράφων των ταινιών τους» και «της υλικής ενσωμάτωσης των εκπομπών τους», αντιστοίχως, ανεξαρτήτως των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας επί των έργων που τα εν λόγω αντικείμενα μπορεί να ενσωματώνουν (32). Τα δικαιώματα αυτά έχουν θεσπιστεί με σκοπό την παροχή στους παραγωγούς μουσικής, ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών της δυνατότητας πραγματοποίησης «ικανοποιητικών κερδών» επί της «σημαντικής» επένδυσης που απαιτεί η παραγωγή τέτοιων αντικειμένων. Σκοπός των συγκεκριμένων δικαιωμάτων είναι να διασφαλιστεί ότι οι ως άνω ομάδες συμφερόντων θα συνεχίσουν να χρηματοδοτούν τους δημιουργούς και το δημιουργικό έργο τους και, ως εκ τούτου, να συμβάλλουν (έμμεσα) στην ελευθερία της τέχνης (33).

29.      Συγχρόνως, τα εν λόγω δικαιώματα περιορίζουν τη δυνατότητα των δημιουργών του μέλλοντος να επαναχρησιμοποιήσουν υφιστάμενα φωνογραφήματα (για παράδειγμα μέσω sampling) ή υλικές ενσωματώσεις ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών για τον σκοπό της δημιουργίας νέου έργου. Και στην περίπτωση αυτή, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας «περιορίζουν», συνακόλουθα, τα δικαιώματα των δημιουργών να «προσφέρουν» τέχνη στο κοινό δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη (34).

30.      Κατά κανόνα (35), σύμφωνα με την ερμηνεία του Δικαστηρίου στην απόφαση Pelham I σε σχέση με τα φωνογραφήματα, η οποία μπορεί, εντούτοις, να εφαρμοστεί πλήρως σε υλικές ενσωματώσεις ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών (36), η λήψη έστω και «πολύ μικρής διάρκειας» αποσπάσματος από τέτοιο υλικό (όπως το επίμαχο στην υπό κρίση υπόθεση sample δύο δευτερολέπτων ή ένα μεμονωμένο πλάνο ταινίας), και η επαναχρησιμοποίησή του σε νέα δημιουργία, κατά τρόπο ώστε να παραμένει «αναγνωρίσιμο κατά την ακρόαση» (37) (ή τη θέαση), προσβάλλει τα αποκλειστικά δικαιώματα αναπαραγωγής που προβλέπονται στο άρθρο 2, στοιχεία γʹ έως εʹ, της οδηγίας 2001/29 και, επομένως, απαγορεύεται, εκτός εάν ο δικαιούχος του δικαιώματος δώσει άδεια. Και στην περίπτωση αυτή, το γεγονός ότι η εν λόγω δημιουργία μπορεί επίσης να περιέχει στοιχεία που συνεισφέρει ο ίδιος ο δημιουργός και επομένως να προκαλεί διαφορετική συνολική εντύπωση από το αρχικό υλικό το οποίο επαναχρησιμοποιήθηκε δεν ασκεί επιρροή (38).

2.      «Ο καλός συνθέτης δεν μιμείται· κλέβει» (39) – το ίδιο και οι YouTubers

31.      Όπως εξέθεσα στην προηγούμενη ενότητα, οι κανόνες καλλιτεχνικής και λογοτεχνικής ιδιοκτησίας, όπως ισχύουν επί του παρόντος, καθιερώνουν, σε σχέση με τους δημιουργούς του μέλλοντος, αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ, αφενός, «της έμπνευσης και της αναδιατύπωσης» (40), που επιτρέπονται ελεύθερα, και, αφετέρου, της αντιγραφής υλικού προστατευόμενου από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η οποία κατά κανόνα δεν επιτρέπεται.

32.      Πέραν του ότι η διαχωριστική γραμμή μεταξύ «έμπνευσης» και «αναπαραγωγής» δεν είναι πάντοτε σαφής στην πράξη (41) και μολονότι ανέκαθεν υπήρχε λογοκλοπή η οποία παρουσιαζόταν ως «πρωτότυπο» έργο, καθώς και ανέμπνευστες μιμήσεις, το ζήτημα που ανακύπτει από την ανωτέρω αυστηρή διάκριση είναι ότι η πρακτική της «δημιουργικής αντιγραφής» είναι διαχρονικά πανταχού παρούσα στις τέχνες, ιδίως στη μουσική (42). Κλασικοί συνθέτες, όπως ο Μπαχ, ο Μότσαρτ, ο Χάυντν και ο Λιστ επαναχρησιμοποίησαν συστηματικά (και με «αναγνωρίσιμο» τρόπο) λαϊκές μελωδίες και σκοπούς, προσθέτοντας τις δικές τους ιδέες και μετατρέποντάς τες σε νέες δημιουργίες, όπως είναι οι παραλλαγές (43). Η πρακτική αυτή ήταν επίσης διαδεδομένη στη μοντέρνα μουσική, σε καλλιτέχνες όπως οι Μπάρτοκ, Steiner και Ives (44). Πολλά τέτοια παραδείγματα υπάρχουν και στην ποπ μουσική. Από το «All you need is love» των Beatles, που ξεκινά με τα πρώτα μέτρα της «Μασσαλιώτιδας», του γαλλικού εθνικού ύμνου, τον οποίο συνέθεσε ο Rouget de Lisle, έως το «Aux armes et cætera» του Serge Gainsbourg, που «μετατρέπει» παιγνιωδώς τον ίδιο αυτόν ύμνο σε στυλ ρέγκε, τα παραδείγματα είναι αναρίθμητα. Το μουσικό είδος της τζαζ δημιουργήθηκε στο σύνολό του από μουσικούς που μετέτρεπαν τα θέματα δημοφιλών τραγουδιών της εποχής τους σε αρμονικά πρότυπα τα οποία επανερμήνευαν με διαφορετικό τρόπο κάθε βράδυ και πάνω στα οποία αυτοσχεδίαζαν «παραπέμποντας» συστηματικά και σε άλλα κομμάτια. Υπ’ αυτή την έννοια, η χρήση sampling, αν εξαιρέσει κανείς ότι ενέχει άμεση αντιγραφή ηχογραφήσεων, αντί της απλής οικειοποίησης περασμάτων από άλλα έργα, δεν είναι παρά μία ακόμη έκφανση του ευρύτερου αυτού φαινομένου (45). Τέτοια αναγνωρίσιμη επαναχρησιμοποίηση υφιστάμενου υλικού είναι ενδεικτική της διακειμενικότητας στην τέχνη (46). Καθώς η πραγματικότητα αυτή γίνεται ολοένα και πιο αποδεκτή στις μέρες μας, οι καλλιτέχνες αισθάνονται, περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν, περηφάνεια όταν αντιγράφουν (47).

33.      Επιπλέον, από τα τέλη του 20ού αιώνα, η τεχνολογία της πληροφορίας παρέχει νέα και προσιτά μέσα, τόσο για την αντιγραφή όσο και για τη δημιουργία. Η ανάπτυξη των τεχνολογιών Web 2.0 και Web 3.0 και ιδίως τα διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιστολόγια, πλατφόρμες ανταλλαγής περιεχομένου, όπως το YouTube κ.λπ., θόλωσαν τα όρια της παραδοσιακής διάκρισης μεταξύ παραγωγού και καταναλωτή πολιτιστικού περιεχομένου, δεδομένου ότι οι χρήστες του διαδικτύου διαδραματίζουν ολοένα και πιο ενεργό ρόλο, επεμβαίνοντας σε οπτικοακουστικό περιεχόμενο, όπως φωνογραφήματα, ταινίες και ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές τρίτων (και στα έργα που ενσωματώνουν), και χρησιμοποιώντας το για να δημιουργήσουν το δικό τους περιεχόμενο, όπως ρεμίξ (48) και «mashup» (49). Το διαδίκτυο πρόσφερε επίσης στους χρήστες του μέσα διάδοσης των δημιουργιών τους τα οποία ήταν αδιανόητα παλαιότερα. Στο πλαίσιο αυτό, το υλικό τρίτων καθίσταται επίσης, ολοένα και συχνότερα, μέσο επικοινωνίας εκτός του καλλιτεχνικού τομέα. Γενιές χρηστών του διαδικτύου εκφράζονται μέσω μιμιδίων (memes) (50) και GIF (51), τα οποία δημιουργούνται συνήθως από συντομότατα στιγμιότυπα ταινιών ή τηλεοπτικών εκπομπών.

34.      Πολλά από τα ανωτέρω παραδείγματα ανάγονται σε μια εποχή κατά την οποία το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα είτε δεν υπήρχαν είτε δεν είχαν την εμβέλεια που έχουν σήμερα (52). Άλλα, όπως το sampling στη μουσική χιπ χοπ στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής στη δεκαετία του 1980, προέκυψαν διότι ο καινοφανής χαρακτήρας της πρακτικής είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί, από νομικής απόψεως, μια «κατάσταση limbo» (έως ότου τα δικαστήρια των ΗΠΑ αποφανθούν, μετά τη δεκαετία του 1990, ότι η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας έπρεπε να εφαρμόζεται αυστηρά) (53). Άλλα, όπως τα διαδικτυακά μιμίδια και τα GIF, άνθισαν μέσα σε ένα κλίμα, τρόπον τινά, de facto ανοχής. Εντούτοις, όπως προκύπτει σαφώς από τα προεκτεθέντα, σήμερα όλα τα ανωτέρω παραδείγματα εμπίπτουν, κατ’ αρχήν, στο πεδίο εφαρμογής των αποκλειστικών δικαιωμάτων που προβλέπονται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29 και αναγνωρίζονται σε ορισμένους δικαιούχους, ανεξάρτητα από το πόσο μικρό είναι το μέρος προστατευόμενου υλικού που έχει επαναχρησιμοποιηθεί (για παράδειγμα, ακόμη και μερικά δευτερόλεπτα από ένα φωνογράφημα ή μερικά πλάνα από μια ταινία). Θεωρούνται απλώς «παράγωγα» του αρχικού υλικού και, υπ’ αυτή την έννοια, πλήρως εξαρτώμενα από τη βούληση των δικαιούχων να επιτρέψουν τη χρήση τους έναντι εύλογης, κατά την κρίση τους, αμοιβής (54).

35.      Περαιτέρω, καθώς η τεχνολογία διευκολύνει την αντιγραφή και τη διάδοση προστατευόμενου υλικού, παρέχει επίσης στους δικαιούχους των δικαιωμάτων τη δυνατότητα να εντοπίζουν την αντιγραφή και να επιβάλλουν αποτελεσματικά τα δικαιώματά τους. Για παράδειγμα, στο διαδίκτυο χρησιμοποιούνται συστηματικά εργαλεία φιλτραρίσματος για τον αυτόματο εντοπισμό αποσπασμάτων από φωνογραφήματα, ταινίες ή ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές στο περιεχόμενο που ανεβάζουν οι χρήστες. Ειδικότερα, το άρθρο 17 της οδηγίας 2019/790 επιβάλλει στις κύριες διαδικτυακές πλατφόρμες ανταλλαγής περιεχομένου την υποχρέωση να χρησιμοποιούν τέτοιο λογισμικό (55). Επομένως, υπάρχει ο φόβος ότι τα ανωτέρω αποκλειστικά δικαιώματα, με το ευρύ πεδίο εφαρμογής τους και με τους μηχανισμούς επιβολής τους, μπορεί να έχουν «αποτρεπτικό αποτέλεσμα» (chilling effect) για ορισμένες μορφές δημιουργικότητας, στο διαδίκτυο και πέραν αυτού (56).

Β.      Η (περιορισμένη) χρησιμότητα των υφιστάμενων εξαιρέσεων και περιορισμών για το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα

36.      Εντούτοις, η οδηγία 2001/29 αφήνει κάποιο περιθώριο για τις «παράγωγες» μορφές έκφρασης. Συγκεκριμένα, το άρθρο 5, παράγραφοι 1 έως 4, απαριθμεί προαιρετικές (57) «εξαιρέσεις και περιορισμούς» που θέτουν όρια (μεταξύ άλλων) στο δικαίωμα αναπαραγωγής το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 2 της οδηγίας (τόσο ως προς το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας όσο και ως προς τα συγγενικά δικαιώματα). Οι εν λόγω εξαιρέσεις και περιορισμοί θεσπίστηκαν από τον νομοθέτη της Ένωσης για τη διασφάλιση, στο πλαίσιο του συστήματος λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας, μιας «ισορροπίας», την οποία ο νομοθέτης θεώρησε δίκαιη, μεταξύ, αφενός, των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των δικαιούχων και, αφετέρου, των δικαιωμάτων και των συμφερόντων χρηστών προστατευόμενου υλικού καθώς και του δημόσιου συμφέροντος (58). Αναφέρονται σε μερικές σαφώς καθορισμένες περιπτώσεις στις οποίες, κατά τον νομοθέτη, το προστατευόμενο υλικό επιτρέπεται να χρησιμοποιείται χωρίς περιορισμούς, διότι, κατά τη γνώμη του, ορισμένες παράμετροι υπερισχύουν, στη στάθμιση, έναντι των συμφερόντων των δικαιούχων.

37.      Τονίζω ότι η απαρίθμηση των εξαιρέσεων και των περιορισμών θα πρέπει να θεωρείται εξαντλητική (59). Εξ αυτού το Δικαστήριο έχει συναγάγει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίσουν, στο εθνικό δίκαιό τους, πρόσθετες δυνατότητες ελεύθερης χρήσης προστατευόμενου υλικού. Τούτο είχε ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, τον αποκλεισμό της ρήτρας περί «ελεύθερης χρήσης» που προβλεπόταν αρχικώς στο άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG και επέτρεπε τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, εάν κατέληγε σε έργο το οποίο προκαλούσε διαφορετική συνολική εντύπωση από εκείνη του αρχικού έργου (60). Επιπλέον, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου (βλ. αποφάσεις Funke Medien NRW (61) και Spiegel Online) (62), τα δικαστήρια δεν μπορούν να δέχονται άλλες παρεκκλίσεις βάσει της ελευθερίας της έκφρασης ή της ελευθερίας της τέχνης, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 11 και στο άρθρο 13 του Χάρτη, αντιστοίχως. Το Δικαστήριο έχει κρίνει, κατ’ ουσίαν, ότι τέτοιες πρόσθετες εξαιρέσεις θίγουν την εναρμόνιση που επέφερε η οδηγία 2001/29 και, συγχρόνως, την εσωτερική «ισορροπία» που καθιέρωσε ο νομοθέτης κατά την κατάρτισή της.

38.      Ορισμένες από τις υφιστάμενες εξαιρέσεις και τους περιορισμούς του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων έχουν σημασία για τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, ειδικότερα η σχετική με την «παράθεση αποσπασμάτων», η οποία προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29, και οι σχετικές με τη «γελοιογραφία», την «παρωδία» και τη «μίμηση», οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της ίδιας οδηγίας. Στα σημεία που ακολουθούν θα επικεντρωθώ στο κατεξοχήν ζήτημα των προδικαστικών ερωτημάτων, ήτοι στην εξαίρεση της «μίμησης» (ή pastiche), και στους λόγους για τους οποίους η συγκεκριμένη εξαίρεση παρέχει στην πραγματικότητα περιορισμένη δυνατότητα για δημιουργική επαναχρησιμοποίηση (1). Επιπλέον, καθώς θα είναι χρήσιμες στην ενότητα Γ των παρουσών προτάσεων, θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σε σχέση με την (επίσης περιορισμένη) δυνατότητα χρήσης που παρέχουν οι εξαιρέσεις της «παράθεσης αποσπασμάτων» (2) και της «παρωδίας» (3).

1.      Το περιεχόμενο της εξαίρεσης της «μίμησης»

39.      Όπως προαναφέρθηκε, το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 προβλέπει εξαιρέσεις από τα κατοχυρωμένα στο άρθρο 2 της οδηγίας δικαιώματα αναπαραγωγής (δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικά δικαιώματα), σε περίπτωση χρήσης έργων ή άλλων προστατευόμενων αντικειμένων για «γελοιογραφία, παρωδία ή μίμηση». Πέραν του σκοπού της χρήσης, η ως άνω διάταξη δεν προβλέπει προϋποθέσεις για την εφαρμογή των εν λόγω εξαιρέσεων. Ως εκ τούτου, το περιεχόμενό τους εξαρτάται από την έννοια των τριών όρων που μνημονεύονται στη συγκεκριμένη διάταξη. Δυστυχώς, η οδηγία 2001/29 δεν παρέχει οποιονδήποτε ορισμό συναφώς. Το Δικαστήριο κάλυψε το κενό αυτό όσον αφορά την έννοια της «παρωδίας» με την απόφαση Deckmyn (63). Συγκεκριμένα, με την απόφαση εκείνη το Δικαστήριο έκρινε ότι «ουσιαστικά χαρακτηριστικά της παρωδίας είναι, αφενός, ότι αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο, εμφανίζοντας παραλλήλως αντιληπτές διαφορές σε σχέση με αυτό, και, αφετέρου, ότι συνιστά εκδήλωση χιούμορ ή διακωμωδήσεως». Αντιθέτως, όπως προαναφέρθηκε, το Δικαστήριο δεν έχει εξετάσει ποτέ την έννοια της «μίμησης».

40.      Συγκεκριμένα, για είκοσι περίπου χρόνια μετά την έκδοση της οδηγίας 2001/29, η ως άνω έννοια δεν εξετάστηκε ούτε από τα δικαστήρια ούτε από τη θεωρία του δικαίου. Ως διάταξη προαιρετικής εφαρμογής, το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, απέκτησε αντίστοιχη διάταξη στο εθνικό δίκαιο ορισμένων μόνον κρατών μελών και, ακόμη και στις περιπτώσεις αυτές, η «μίμηση» θεωρήθηκε απλώς και μόνον ως συνώνυμο, χωρίς ιδιαίτερη σημασία, της «παρωδίας» (ή παραλείφθηκε εντελώς κατά τη διαδικασία μεταφοράς) (64). Είναι αξιοσημείωτο ότι το γερμανικό δίκαιο δεν προέβλεπε την εξαίρεση της «μίμησης» (65).

41.      Εντούτοις, η θέσπιση του άρθρου 17 της οδηγίας 2019/790 έδωσε νέο νόημα στην έννοια της «μίμησης» και ανανέωσε το ενδιαφέρον για αυτή. Συγκεκριμένα, η παράγραφος 7, στοιχείο βʹ, της εν λόγω διάταξης επιβάλλει πλέον στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιο πλείονες εξαιρέσεις, περιλαμβανομένης της εξαίρεσης της «μίμησης» (τουλάχιστον σε σχέση με τις χρήσεις προστατευόμενου υλικού από χρήστες διαδικτυακών υπηρεσιών ανταλλαγής περιεχομένου που εμπίπτουν στο άρθρο 17) (66).

42.      Τα κράτη μέλη τροποποίησαν αντίστοιχα την εθνική νομοθεσία τους περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Ειδικότερα, το 2021 ο Γερμανός νομοθέτης προέβη σε μεταρρύθμιση του UrhG (67). Προσέθεσε, μεταξύ άλλων, στον UrhG το νέο άρθρο 51a, το οποίο αντιστοιχεί στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 (68). Στο πλαίσιο αυτό, ο Γερμανός νομοθέτης υιοθέτησε μια ευρεία θεώρηση του όρου «μίμηση». Μολονότι ο UrhG δεν παρέχει ορισμό του όρου, στην αιτιολογική έκθεση που συνόδευε τη μεταρρύθμιση επισημαίνεται ότι ο όρος καλύπτει δυνητικά ένα ευρύ φάσμα δημιουργικών επαναχρησιμοποιήσεων προστατευόμενου υλικού, περιλαμβανομένου του περιεχομένου που παράγεται από τους χρήστες, και γίνεται ρητώς αναφορά, μεταξύ άλλων, σε ρεμίξ, μιμίδια, GIF, mashup και samples, ως παραδείγματα (69). Το Oberlandesgericht Hamburg (εφετείο Αμβούργου) ακολούθησε την ευρεία αυτή ερμηνεία στο πλαίσιο της κύριας δίκης. Έκρινε ότι οι Pelham κ.λπ. επαναχρησιμοποίησαν το επίμαχο sample του κομματιού «Metall auf Metall» «για μίμηση», κατά την έννοια του άρθρου 51a του UrhG.(70)

43.      Εντούτοις, δεδομένου ότι το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 δεν παραπέμπει συναφώς στο δίκαιο των κρατών μελών, δεν αμφισβητείται ότι η έννοια της «μίμησης» πρέπει να θεωρηθεί ως αυτοτελής έννοια του ενωσιακού δικαίου, η οποία πρέπει να ερμηνεύεται ομοιόμορφα, ώστε να διασφαλίζεται (εξίσου) ομοιόμορφη εφαρμογή της αντίστοιχης εξαίρεσης σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση (71). Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίσουν ελεύθερα δικό τους ορισμό της «μίμησης» στην εθνική νομοθεσία τους περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Τα κράτη μέλη οφείλουν να συμμορφώνονται προς τον αυτοτελή ορισμό της έννοιας. Επομένως, το βασικό ζήτημα που τίθεται με τα προδικαστικά ερωτήματα αφορά το κατά πόσον η «γερμανική θεώρηση» της έννοιας της «μίμησης» πληροί την απαίτηση αυτή.

44.      Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (72), η αυτοτελής έννοια της «μίμησης» (pastiche), κατά το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας, πρέπει να οριστεί σύμφωνα με το σύνηθες νόημα της λέξης στην καθομιλουμένη, λαμβανομένων υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιείται η έννοια καθώς και των σκοπών που επιδιώκει η ρύθμιση στην οποία εντάσσεται. Μολονότι όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία που υπέβαλαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου συμφωνούν με τη μέθοδο αυτή, εντούτοις, καταλήγουν σε πολύ διαφορετικά συμπεράσματα.

45.      Από τη μία πλευρά, ο CG, απορρίπτοντας τη λογική που υιοθέτησε ο Γερμανός νομοθέτης με το άρθρο 51a του UrhG, υποστηρίζει ότι η επίμαχη έννοια καταλαμβάνει έργα τα οποία σκοπίμως και εμφανώς μιμούνται, με πνευματώδη, χιουμοριστικό ή σατιρικό τρόπο, το ύφος άλλου έργου ή δημιουργού (ή περισσοτέρων έργων ή δημιουργών του ίδιου «είδους» ή της ίδιας «σχολής»). Υπ’ αυτήν την έννοια, η εξαίρεση της «μίμησης» δεν επιτρέπει την άμεση επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, περιλαμβανομένων και των φωνογραφημάτων, για τον σκοπό της δημιουργίας νέου έργου τέχνης στο οποίο δεν υπάρχει τέτοια μιμητική πρόθεση (73).

46.      Από την άλλη πλευρά, οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ευθυγραμμίζονται με τη θέση του Γερμανού νομοθέτη, όπως αποτυπώνεται στο άρθρο 51a του UrhG, και εμπνέονται από τον ορισμό της «παρωδίας» στην απόφαση Deckmyn για να υποστηρίξουν ότι η έννοια της «μίμησης» καλύπτει κάθε αντικείμενο το οποίο i) «αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο» ή αντικείμενο (υπό την έννοια της αναπαραγωγής, με αντιληπτό τρόπο, προστατευόμενου υλικού), ii) «εμφανίζοντας παραλλήλως αντιληπτές διαφορές σε σχέση με αυτό» (υπό την έννοια ότι προκαλεί διαφορετική εντύπωση στον θεατή/ακροατή). Εντούτοις, αντιθέτως προς την «παρωδία», η «μίμηση» δεν χρειάζεται να «συνιστά εκδήλωση χιούμορ ή διακωμωδήσεως». Πάντως, iii) απαιτείται «καλλιτεχνική αντίστιξη» με το αρχικό υλικό. Η εν λόγω «αντιπαράθεση», ωστόσο, μπορεί να λάβει οποιαδήποτε μορφή: ο «μιμητής» μπορεί να μετέβαλε σημαντικά το αρχικό υλικό ή να το αναδιαμόρφωσε σε διαφορετικό ύφος (74) ή να το ενέταξε σε νέο πλαίσιο ή να του προσέδωσε νέο νόημα ή νέο μήνυμα. Δεν απαιτείται περαιτέρω αλληλεπίδραση με το αρχικό υλικό. Ειδικότερα, το αντικείμενο που δημιουργείται δεν χρειάζεται να ασκεί κριτική ή να «ξεκινά έναν διάλογο» με το αρχικό υλικό (75) ή να μιμείται το ύφος του ή έστω να αποτίνει φόρο τιμής στο αρχικό υλικό (76).

47.      Επομένως, κατά τους ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία, η εξαίρεση της «μίμησης» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 λειτουργεί, όπως εκτιμά το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ως «διάταξη επικουρικής εφαρμογής», η οποία καλύπτει δυνητικά κάθε δημιουργική (ή απλώς και μόνον επικοινωνιακή) έκφραση η οποία στηρίζεται στην επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, περιλαμβανομένων, ειδικότερα, των ρεμίξ, μιμιδίων, GIF, mashup, samples κ.λπ., και εμπίπτει στο άρθρο 11 ή στο άρθρο 13 του Χάρτη (77). Εντούτοις, το ευρύ περιεχόμενο της εξαίρεσης αντισταθμίζεται, κατά περίπτωση, από την υποχρέωση που υπέχουν τα δικαστήρια, όταν βρίσκονται αντιμέτωπα με τέτοια άμυνα κατά ισχυρισμού περί προσβολής δικαιώματος, να ελέγχουν, υπό το πρίσμα όλων των κρίσιμων περιστάσεων (έκταση του υλικού που αντιγράφηκε, έκταση της δημιουργικής συνεισφοράς, εμπορική ή μη εμπορική φύση της χρήσης, κίνδυνος υποκατάστασης κ.λπ.), κατά πόσον η επίμαχη χρήση, σε περίπτωση που επιτραπεί χωρίς περιορισμούς, επιτυγχάνει μια «δίκαιη ισορροπία» μεταξύ των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των μερών, σύμφωνα με το κριτήριο τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29. Κατά την εν λόγω διάταξη, η εξαίρεση της «μίμησης» μπορεί να εφαρμόζεται μόνον i) σε «ορισμένες ειδικές περιπτώσεις» που ii) «δεν αντίκεινται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου ή άλλου προστατευόμενου αντικειμένου» που επαναχρησιμοποιείται και iii) «δεν θίγουν αδικαιολογήτως τα έννομα συμφέροντα του δικαιούχου».

48.      Μολονότι διάκειμαι θετικά απέναντι στην ερμηνεία που προτείνουν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή (δεδομένου ότι πρόκειται περί καλοπροαίρετης απόπειρας να δοθεί μια πραγματιστική λύση στο ζήτημα της δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού όπως αυτό εκτίθεται στην ενότητα Α (78) και μολονότι η συνήθης έννοια του όρου «pastiche» (μίμηση) στην καθομιλουμένη περιβάλλεται από κάποια ασάφεια (α), το πλαίσιο εντός του οποίου χρησιμοποιείται ο συγκεκριμένος όρος (β) και ο σκοπός του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 (γ) με οδηγούν να συνταχθώ (ως επί το πλείστον, αλλά όχι απόλυτα) με την άποψη του CG (δ).

1)      Το σύνηθες νόημα του όρου «pastiche»

49.      Όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία που υπέβαλαν παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου συμφωνούν ότι δεν είναι εύκολο να αποκρυσταλλωθεί το «σύνηθες νόημα» του όρου «pastiche» (μίμηση). Όχι μόνον επειδή είναι μάλλον εξειδικευμένος και, επομένως, δεν απαντά συχνά στην «καθομιλουμένη» γλώσσα, αλλά και επειδή έχει χρησιμοποιηθεί με ποικίλους (και όχι πάντοτε συνεπείς) τρόπους σε διάφορες εποχές, γλώσσες και καλλιτεχνικά πεδία.

50.      Τούτου λεχθέντος, από τα λεξικά (σε διάφορες γλώσσες) και τις μελέτες επαϊόντων της τέχνης που συμβουλεύτηκα επί του θέματος (και από τα λεξικά στα οποία ανέτρεξαν τα μεταφραστικά τμήματα του Δικαστηρίου στις αντίστοιχες γλώσσες τους), φαίνεται ότι ο όρος «pastiche» χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για να δηλώσει ένα καλλιτεχνικό έργο σε ύφος που μιμείται το ύφος άλλου έργου, καλλιτέχνη ή περιόδου (ή έργων του ίδιου είδους κ.λπ.) (79), αντλώντας και αναμειγνύοντας μεταξύ τους προς τούτο διάφορα μοτίβα, θέματα και άλλα χαρακτηριστικά στοιχεία (κάτι που αντανακλά την ετυμολογική προέλευση του όρου, δηλαδή την ιταλική λέξη «pasticcio» η οποία παραπέμπει σε ένα πιάτο αποτελούμενο από μείγμα διαφόρων υλικών) (80).

51.      Η γενική αυτή κατηγορία κρύβει όμως μέσα της μια ποικιλία περιπτώσεων. Ο όρος «pastiche» χρησιμοποιείται ενίοτε για να περιγράψει μια συγκεκαλυμμένη απομίμηση, συνήθως με πρόθεση εξαπάτησης (με αποτέλεσμα να είναι συνώνυμος της λογοκλοπής). Ιστορικά, η έννοια αυτή παραπέμπει, για παράδειγμα, στη «ζωγραφική pasticcio», ένα είδος το οποίο δεν έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης και άνθισε στην Ιταλία μετά την Αναγέννηση, όταν ζωγράφοι έφτιαχναν πίνακες που μιμούνταν σε μεγάλο βαθμό τα έργα των παλιών δασκάλων της τέχνης, συνδυάζοντας με δεξιοτεχνία τεχνικές και μοτίβα που δανείζονταν από διάφορα αριστουργήματά τους και πωλώντας τα στη συνέχεια, δολίως, ως πρωτότυπα (81).

52.      Σε άλλες περιπτώσεις, ο όρος «pastiche» χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει, αντιθέτως, μια εμφανή υφολογική μίμηση. Εντός της κατηγορίας αυτής, στη λογοτεχνία, ο όρος παραπέμπει, στενά και αποκλειστικά, στη χιουμοριστική ή σατιρική μίμηση του ύφους, της μανιέρας ή των αγαπημένων θεμάτων ενός συγγραφέα (ή μιας σχολής) και συνδέεται με το «λογοτεχνικό pastiche», είδος που άνθισε στη Γαλλία του 18ου αιώνα και εμφάνιζε τα χαρακτηριστικά αυτά (82). Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη το γεγονός ότι ο όρος «pastiche» ερμηνεύεται κατ’ αυτόν τον τρόπο στο γαλλικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας (το οποίο περιέχει, από τη δεκαετία του 1950, μια εξαίρεση σχεδόν πανομοιότυπη με την προβλεπόμενη στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29). Λόγω της προαναφερθείσας χιουμοριστικής ή σατιρικής πτυχής, ο όρος, στο γαλλικό δίκαιο, θεωρείται απλώς και μόνον υποείδος της «παρωδίας» (83). Ο CG επικαλείται τη συγκεκριμένη έννοια ενώπιον του Δικαστηρίου.

53.      Εντούτοις, σε άλλους τομείς της τέχνης ο όρος «pastiche» χρησιμοποιείται για να περιγράψει, ευρύτερα, κάθε έργο τέχνης το οποίο χαρακτηρίζεται από εμφανή υφολογική μίμηση (84). Ας μου επιτραπεί η «δημιουργική επαναχρησιμοποίηση» της κρίσης που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Deckmyn για να επισημάνω ότι τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του «pastiche» υπό την ανωτέρω ερμηνεία είναι ότι i) «αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο» (ή σε περισσότερα έργα ή σε ένα είδος ή σε έναν καλλιτέχνη ή σε μια σχολή), υιοθετώντας τη χαρακτηριστική «αισθητική γλώσσα» του (τους), την οποία δεν θα χρησιμοποιούσε άλλως ο «μιμητής», εμφανίζοντας παραλλήλως ii) «αντιληπτές διαφορές» από το αρχικό υλικό το οποίο μιμείται. Πράγματι, όπως προαναφέρθηκε, ένα τέτοιο «pastiche» δεν προορίζεται να αποτελέσει κακόπιστη πλαστογράφηση, η οποία υποκαθιστά με το νέο έργο το αρχικό έργο, αλλά, στην πραγματικότητα, iii) προορίζεται να είναι αναγνωρίσιμo ως μίμηση (85). Αντιθέτως, ο ακριβής σκοπός του είναι άνευ σημασίας: μπορεί να είναι, όπως στην «παρωδία», «εκδήλωση χιούμορ ή διακωμωδήσεως» ή άλλου είδους κριτική του αρχικού υλικού. Μπορεί, αντιθέτως, να αποτίνει φόρο τιμής στο αρχικό αυτό υλικό. Εντούτοις, η «μίμηση» δεν ενέχει κατ’ ανάγκην «αξιολόγηση» ή άλλο σχολιασμό του αρχικού υλικού. Για παράδειγμα, μπορεί επίσης να δημιουργηθεί ως αναφορά σε συγκεκριμένο πολιτιστικό πλαίσιο. Μπορεί επίσης να είναι αυτοσκοπός (ο «μιμητής» επιδεικνύει τη δεξιοτεχνία του αφηγούμενος μια νέα ιστορία μέσω μίμησης) κ.λπ. (86). Αυτή η μορφή εμφανούς αναφορικής μίμησης είναι χαρακτηριστική του μεταμοντερνισμού (87).

54.       Σε κινηματογραφικές μελέτες, τα έργα του Quentin Tarantino περιγράφονται συχνά ως «pastiche», καθώς αναπαράγουν δεξιοτεχνικά και εμφανώς στοιχεία, όπως κλισέ, κινηματογραφικές τεχνικές, «κάδρα», δομή, πλοκή, χαρακτήρες, θέματα κ.λπ., τα οποία χαρακτηρίζουν παλαιότερες ταινίες ορισμένου είδους (88). Το ίδιο ισχύει στη μουσική όσον αφορά το έργο σύγχρονων καλλιτεχνών, όπως ο Bruno Mars (89), λόγω της τάσης τους να μιμούνται παλαιότερα έργα ορισμένου είδους μέσω της σύνθεσης νέων κομματιών που ενσωματώνουν στυλ παραγωγής, περάσματα, φωνητικές τεχνικές, συνηθισμένα μοτίβα, ενορχηστρώσεις καθώς και πιασάρικα σημεία (hooks), τυπικά του είδους-αναφοράς. Ο όρος «pastiche» χρησιμοποιείται επίσης σε σχέση με έργα όπως η ταινία Blade Runner (1982) του Ridley Scott και η μεγάλη επιτυχία «Bohemian Rhapsody» των Queen, λόγω του ότι μιμούνται και συμπλέκουν με μαεστρία περισσότερα διαφορετικά στυλ (90). Εν πάση περιπτώσει, η υφολογική μίμηση βρίσκεται στο επίκεντρο της συγκεκριμένης ερμηνείας της έννοιας του «pastiche».

55.      Ασφαλώς, όπως υπογραμμίζουν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, ορισμένα λεξικά και ορισμένοι ειδικοί επισημαίνουν ότι ο όρος «pastiche» έχει επίσης χρησιμοποιηθεί, και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε κάποιον βαθμό, εναλλακτικώς, για να προσδιορίσει έργα τέχνης τα οποία παράγονται από τον εκ νέου συνδυασμό στοιχείων που λαμβάνονται από άλλα έργα, χωρίς καμία πρόθεση υφολογικής μίμησης (91). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η «όπερα pasticcio», ένα είδος οιονεί οπερετικών έργων που αποτελούσαν «συρραφή» από διάσημες άριες και μουσικά κομμάτια που είχαν απήχηση τον 18ο αιώνα. Υπ’ αυτή την έννοια το «pastiche» καθίσταται συνώνυμο διαφόρων όρων που παραπέμπουν σε παρόμοιες πρακτικές «συρραφής», όπως ο λογοτεχνικός κέντρωνας, το κολάζ των εικαστικών τεχνών, τα μουσικά ποτ-πουρί ή οι ταινίες της τεχνικής found-footage (92).

56.      Εντούτοις, πέραν του ότι ορισμένοι ειδικοί διαφοροποιούν, για παράδειγμα, στη μουσική, τον όρο «pastiche» από τον όρο «pasticcio» (93), φρονώ ότι, αν από την ανάλυση που εκτέθηκε στο προηγούμενο σημείο συναγόταν το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουν οι ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία, ότι δηλαδή ο όρος «pastiche» είναι ερμηνευτικά ανοικτός και μπορεί να καταλαμβάνει κάθε περίπτωση δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης υφιστάμενου υλικού (από memes έως mashups και sampling), θα υπερτονιζόταν η σημασία της εναλλακτικής αυτής σημασίας του όρου στην «καθομιλουμένη» (94) και, ως εκ τούτου, ο ρόλος που ενδέχεται να διαδραμάτισε κατά τη θέσπιση της οδηγίας 2001/29 (95).

57.      Τούτου λεχθέντος, συμφωνώ ότι, λαμβανομένης υπόψη της ασάφειας του όρου (96), η συστηματική και η τελεολογική ερμηνεία είναι καθοριστικής σημασίας για τη διαμόρφωση ομοιόμορφου ορισμού της νομικής έννοιας του «pastiche» (μίμηση) που περιέχεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29. Ωστόσο, όπως θα εκθέσω στη συνέχεια, η συστηματική και η τελεολογική ερμηνεία επιβεβαιώνουν την αρχική εντύπωσή μου αναφορικά με το ποιο πρέπει να γίνει δεκτό ως «σύνηθες νόημα» του όρου «pastiche».

2)      Το πλαίσιο εντός του οποίου χρησιμοποιείται ο όρος «pastiche»

58.      Υπενθυμίζω ότι ο όρος «pastiche» χρησιμοποιείται στο πλαίσιο εξαίρεσης από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, μαζί με τη «γελοιογραφία» και την «παρωδία».

59.      Από τη μία πλευρά, ορισμένα στοιχεία τα οποία απορρέουν από το συγκεκριμένο αυτό πλαίσιο συνηγορούν, κατά τη γνώμη μου, υπέρ του ορισμού της επίμαχης έννοιας ως υφολογικής μίμησης.

60.      Πρώτον, η συγκέντρωση της «γελοιογραφίας», της «παρωδίας» και του «pastiche» σε ενιαία διάταξη υποδηλώνει κατ’ ανάγκην ότι έχουν, για τον νομοθέτη της Ένωσης, ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Υπό το πρίσμα των επεξηγήσεων που παρασχέθηκαν στα σημεία 50 έως 54 των παρουσών προτάσεων, μπορεί ευλόγως να γίνει δεκτό ότι ο νομοθέτης της Ένωσης αντιλαμβάνεται το «pastiche», όπως και την «παρωδία» (και πιθανώς τη «γελοιογραφία»), ως παράγωγη μορφή έκφρασης βασισμένη σε μίμηση αρχικού υλικού.

61.      Δεύτερον, λαμβανομένου υπόψη του ανωτέρω πλαισίου, εκτιμώ ότι είναι σαφές ότι η νομική έννοια του «pastiche» δεν μπορεί να περιλαμβάνει το είδος της συγκεκαλυμμένης απομίμησης που μνημονεύθηκε στο σημείο 51 των παρουσών προτάσεων. Η θέσπιση εξαίρεσης για τη λογοκλοπή θα αντέβαινε στην ίδια τη φύση του ενωσιακού καθεστώτος καλλιτεχνικής και λογοτεχνικής ιδιοκτησίας. Η επίμαχη έννοια μπορεί να καλύπτει μόνον το είδος εμφανούς υφολογικής μίμησης που εξετάστηκε στα σημεία 52 έως 54 των παρουσών προτάσεων.

62.      Τρίτον, εν αντιθέσει προς τα όσα υποστηρίζει ο CG, η επίμαχη έννοια δεν μπορεί να περιοριστεί στη γαλλική λογοτεχνική αντίληψη του όρου «pastiche», η οποία μνημονεύεται στο σημείο 52, ως χιουμοριστικής ή σατιρικής μίμησης, κατά τρόπον ώστε να καθίσταται συνώνυμο της «παρωδίας». Το γεγονός ότι η «παρωδία» και το «pastiche» έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά και, για τον λόγο αυτόν, περιλαμβάνονται αμφότερα στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, δεν σημαίνει ότι οι δύο αυτοί όροι θα πρέπει να εξομοιωθούν πλήρως για νομικούς σκοπούς. Όταν ο νομοθέτης επιλέγει να περιλάβει διακριτούς όρους, σε ισότιμη βάση, στο γράμμα του νόμου, το Δικαστήριο θα πρέπει να αποφεύγει να ερμηνεύει έναν εξ αυτών ως πλεοναστικό από νομικής απόψεως (κατά μείζονα λόγο, όταν ερμηνεύει έναν περιοριστικό, εξαντλητικό κατάλογο εξαιρέσεων και περιορισμών) (97).

63.      Κατά τη γνώμη μου, από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η έννοια του «pastiche» κατά το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 καλύπτει το ευρύ φάσμα των έργων τέχνης που χαρακτηρίζονται από εμφανή υφολογική μίμηση και έχουν τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά τα οποία καθορίστηκαν στο σημείο 53 των παρουσών προτάσεων (98). Στο στάδιο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί ένα ακόμη στοιχείο του ευρύτερου πλαισίου. Το γράμμα της ως άνω διάταξης ουδόλως απαιτεί το «pastiche» που δημιουργεί ο χρήστης να είναι πρωτότυπο «έργο» κατά την έννοια του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας. Επομένως, μολονότι, όπως προαναφέρθηκε, το «pastiche» πρέπει να εμφανίζει «αντιληπτές διαφορές» σε σχέση με το αρχικό έργο, δεν χρειάζεται να υπερβαίνει το κατώτατο όριο «πρωτοτυπίας» (99).

64.      Το κύριο συστηματικής φύσεως επιχείρημα το οποίο προέβαλαν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή προς αντίκρουση της ανωτέρω ερμηνείας του «pastiche» ως υφολογικής μίμησης είναι ότι, κατά την άποψή τους, θα στερήσει από τη σχετική εξαίρεση κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα, σε αντίθεση προς τη νομολογιακή απαίτηση του Δικαστηρίου όσον αφορά την ερμηνεία των εξαιρέσεων (100). Και τούτο διότι μια τέτοια μίμηση δεν ενεργοποιεί, εκ προοιμίου, τα δικαιώματα αναπαραγωγής που προβλέπονται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29. Το «ύφος» δεν προστατεύεται, αυτό καθεαυτό, βάσει δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Ανήκει στη σφαίρα των ιδεών και όχι της έκφρασής τους (101). Ομοίως, στοιχεία όπως κοινά μοτίβα, δομές ή τεχνικές κ.λπ., τα οποία χαρακτηρίζουν μια καλλιτεχνική σχολή ή ένα είδος, μολονότι μπορεί να είναι συστατικά στοιχεία ενός έργου, επίσης δεν προστατεύονται (102).

65.      Η αντίρρηση αυτή δεν με πείθει. Προφανώς, ως παρέκκλιση από τα δικαιώματα αναπαραγωγής που προβλέπονται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2001/29 (δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας όσο και συγγενικά δικαιώματα), η εξαίρεση της «μίμησης», που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της ίδιας οδηγίας, θεσπίστηκε για περιπτώσεις στις οποίες υφίσταται ένα (τουλάχιστον) από τα δικαιώματα αυτά. Υπ’ αυτή την έννοια, πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο που θα καθιστά δυνατή, σε κάποιον βαθμό, τη «χρησιμοποίηση» προστατευόμενου υλικού, όπως «πρωτότυπα» μέρη έργων, ή samples φωνογραφημάτων, άλλως θα είναι πράγματι άνευ αντικειμένου.

66.      Εντούτοις, όταν πρόκειται περί μιμητικών έργων τέχνης, η διαχωριστική γραμμή μεταξύ δανεισμού μη προστατευόμενων στοιχείων και αναπαραγωγής προστατευόμενου υλικού είναι λεπτή. Στο πλαίσιο μιας σειράς πρόσφατων αγωγών, οι δημιουργοί ισχυρίστηκαν ότι το «μοναδικό» τους στυλ πληρούσε τις προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί ως «πρωτότυπη» έκφραση (103). Σε μια άλλη σειρά αγωγών, οι οποίες έχουν σχολιαστεί εκτενώς, οι δικαιούχοι επικαλέστηκαν προσβολή δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας λόγω της επαναχρησιμοποίησης υφολογικών χαρακτηριστικών των έργων τους (104). Τούτο συμβαίνει κατά μείζονα λόγο όταν το νέο έργο τέχνης μιμείται πιστά το ύφος ενός και μόνον παλαιότερου έργου. Τα δανειζόμενα στοιχεία, καίτοι «υφολογικά», ενδέχεται να θεωρούνται, παρά ταύτα, πρωτότυπα, ιδίως όταν συνδυάζονται μεταξύ τους (105).

67.      Πράγματι, με βάση τον ορισμό που προτείνω, η εξαίρεση του «pastiche» παρέχει στους δημιουργούς μια κάποια ελευθερία κινήσεων για την επαναχρησιμοποίηση (με «αναγνωρίσιμο» τρόπο) στις δημιουργίες τους προστατευόμενων στοιχείων από έργα ή αντικείμενα, εφόσον τα στοιχεία αυτά λειτουργούν ως εμφανής μίμηση (106). Για παράδειγμα, ο χρήστης μπορεί κάλλιστα να επαναχρησιμοποιήσει samples φωνογραφημάτων (107) για τη δημιουργία ενός «pastiche» του είδους στο οποίο ανήκουν τα υποκείμενα έργα (108). Με άλλα λόγια, το «pastiche» δεν συνίσταται στην αναπαραγωγή του προστατευόμενου υλικού καθεαυτήν. Το ίδιο το μιμητικό έργο τέχνης το οποίο προκύπτει είναι το «pastiche». Συνολικά, η ως άνω ερμηνεία διαφυλάσσει την πρακτική αποτελεσματικότητα της εξαίρεσης της «μίμησης».

68.      Από την άλλη πλευρά, άλλα στοιχεία του ευρύτερου πλαισίου αντιτίθενται σαφώς, κατά τη γνώμη μου, στον ορισμό της κατά το άρθρο 5, παράγραφος, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 έννοιας του «pastiche» ως έργου τέχνης που δημιουργείται από προστατευόμενο υλικό, χωρίς οποιαδήποτε πρόθεση υφολογικής μίμησης, όπως υποστήριξαν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή.

69.      Πρώτον, όπως υποστηρίζει ο CG, κανένα στοιχείο στο γράμμα ή στη διάρθρωση της προαναφερθείσας διάταξης δεν υποδηλώνει ότι η εξαίρεση της «μίμησης» προοριζόταν να αποτελέσει διάταξη επικουρικής εφαρμογής για τη δημιουργική (ή έστω επικοινωνιακή) επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού. O νομοθέτης, μνημονεύοντας εκεί, σε ισότιμη βάση, τρεις διακριτές έννοιες («γελοιογραφία», «παρωδία» και «μίμηση»), θέλησε να επιτρέψει τρεις σαφώς καθορισμένες κατηγορίες χρήσεων (109). Η μετατροπή της εξαίρεσης της «μίμησης» σε τέτοιου είδους «διάταξη επικουρικής εφαρμογής» θα καθιστούσε πλεοναστικές τις δύο άλλες έννοιες, καθώς η «γελοιογραφία» και η «παρωδία» θα αντιμετωπίζονταν απλώς και μόνον ως περιπτώσεις δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης, οι οποίες θα απορροφώνταν από τη «μίμηση» (110).

70.      Δεύτερον, μολονότι από τη νομολογία του Δικαστηρίου η οποία μνημονεύεται στο σημείο 64 των παρουσών προτάσεων συνάγεται ότι οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφοι 1 έως 4, της οδηγίας 2001/29 δεν πρέπει οπωσδήποτε να ερμηνεύονται στενά και ότι, αντιθέτως, επιβάλλεται μάλλον να διαφυλάσσεται η πρακτική αποτελεσματικότητά τους, θεωρώ ότι η ερμηνεία της εξαίρεσης της «μίμησης» την οποία πρότειναν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από μια στενή ερμηνεία. Η ερμηνεία τους δεν διασφαλίζει απλώς την πρακτική αποτελεσματικότητα της διάταξης· τη μεγιστοποιεί, προσδίδοντάς της το ευρύτερο δυνατό περιεχόμενο.

71.      Τρίτον, όπως προαναφέρθηκε στα σημεία 36 και 37 των παρουσών προτάσεων, το σύστημα εξαιρέσεων και περιορισμών που προβλέπεται στο άρθρο 5 της οδηγίας 2001/29, όπως ισχύει, απαριθμεί με εξαντλητικό τρόπο τις περιπτώσεις στις οποίες επιτρέπεται η ελεύθερη χρήση προστατευόμενου υλικού. Μολονότι ορισμένες από τις περιπτώσεις αυτές είναι σχετικά ευρείας εφαρμογής (όπως η «παράθεση αποσπασμάτων» ή η «ιδιωτική αντιγραφή»), εντούτοις, έχουν πάντοτε όρια. Αντιθέτως, κατά την ερμηνεία που προτείνουν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, η εξαίρεση της «μίμησης» δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της ως άνω οδηγίας καλύπτει ένα πλημμελώς καθορισμένο, δυνητικώς απεριόριστο εύρος δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού (111), το οποίο υπόκειται μόνον σε κατά περίπτωση στάθμιση βάσει του (εξίσου ανοιχτού) κριτηρίου τριών σταδίων το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, υπό το πρίσμα διαφόρων παραγόντων (έκταση και σκοπός της χρήσης, κίνδυνος υποκατάστασης κ.λπ.). Στην πραγματικότητα, όπως υποστηρίζει ο CG, τούτο θα μετέτρεπε την εξαίρεση σε γενική ρήτρα υπέρ της «θεμιτής χρήσης», όπως αυτή η οποία απαντά σε άλλα νομικά συστήματα, περιλαμβανομένου εκείνου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (112), του οποίου η ευέλικτη, κατά περίπτωση, λογική έρχεται σε αντίθεση με τον κλειστό χαρακτήρα του ενωσιακού συστήματος (113). Τούτο θα έχει επίσης το οξύμωρο αποτέλεσμα να νομιμοποιηθεί (εκ νέου) η ρήτρα περί «ελεύθερης χρήσης» η οποία προβλεπόταν στο άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG και είχε κριθεί από το Δικαστήριο, με την απόφαση Pelham I, ασύμβατη προς το ενωσιακό σύστημα προστασίας.

γ)      Ο σκοπός του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29

72.      Είναι σαφές ότι η εξαίρεση της «μίμησης» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 στηρίζεται στην ελευθερία έκφρασης και στην καλλιτεχνική ελευθερία των χρηστών των έργων ή άλλου προστατευόμενου αντικειμένου (114). Βάσει της λογικής αυτής είναι εξίσου σαφές ότι η ως άνω εξαίρεση συνεπάγεται «δικαιώματα» υπέρ των χρηστών (115).

73.      Τούτου λεχθέντος, κατά τη γνώμη μου, με την επίμαχη εξαίρεση, ο νομοθέτης επιδίωκε ειδικότερα να συμβάλει στις προαναφερθείσες μορφές ελευθερίας, επιτρέποντας ορισμένες «παράγωγες» μορφές έκφρασης οι οποίες προστατεύονται δυνάμει του άρθρου 11 ή/και του άρθρου 13 του Χάρτη, ήτοι τις «μιμήσεις». Πράγματι, τέτοιες «μιμήσεις», όπως ορίστηκαν στο σημείο 53 των παρουσών προτάσεων, είναι έργα τέχνης τα οποία εμπίπτουν στο άρθρο 13 του Χάρτη. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν επίσης για την έκφραση απόψεων που προστατεύονται από το άρθρο 11 του Χάρτη (116).

74.      Αντιθέτως, θα ήταν εσφαλμένο να συναχθεί από το γεγονός ότι η εξαίρεση της «μίμησης» έχει έρεισμα σε θεμελιώδες δικαίωμα το συμπέρασμα ότι η εν λόγω εξαίρεση προοριζόταν να καλύψει δυνητικώς όλες τις «παράγωγες» μορφές έκφρασης (υπό την επιφύλαξη του κριτηρίου τριών σταδίων του άρθρου 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29).

75.      Το γεγονός ότι τούτο ουδέποτε ήταν ο σκοπός της εξαίρεσης της «μίμησης» προκύπτει επίσης σαφώς τόσο από τη διαδικασία αναθεώρησης του ενωσιακού κεκτημένου στον τομέα της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας, η οποία προηγήθηκε της έκδοσης της οδηγίας 2019/790, όσο και από τις προπαρασκευαστικές εργασίες που κατέληξαν στην έκδοση της οδηγίας (117). Στο πλαίσιο αυτό, διατυπώθηκε η πρόταση να προστεθεί στο ενωσιακό κεκτημένο εξαίρεση για τη δημιουργική ή επικοινωνιακή επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού (ιδίως σε περιεχόμενο που παράγεται από τους χρήστες) (118), η οποία μάλιστα εξετάστηκε, για ένα διάστημα, από την Επιτροπή (119) καθώς και από βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (120). Προφανώς, εκείνη την εποχή ουδείς θεωρούσε ότι η εξαίρεση της «μίμησης» που προβλεπόταν στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 επιτελούσε ήδη τη λειτουργία αυτή. Τελικώς, αμφότερα τα θεσμικά όργανα εγκατέλειψαν την ιδέα (121), ο δε νομοθέτης της Ένωσης περιορίστηκε τελικώς στην αναδιατύπωση της εξαίρεσης της «μίμησης» στο άρθρο 17, παράγραφος 7, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2019/790 (122).

76.      Εντούτοις, το τελεολογικό επιχείρημα που προέβαλαν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή προς στήριξη της ερμηνείας που προτείνουν για τον όρο «μίμηση» είναι κάπως διαφορετικό. Υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν ότι, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 θα πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο που να «συνάδει πλήρως» με τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία κατοχυρώνονται στα άρθρα 11 και 13 του Χάρτη (123). Συναφώς, οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία υποστηρίζουν ότι, εάν ένα ευρύ φάσμα δημιουργικών (ή έστω απλώς και μόνον επικοινωνιακών) πρακτικών που βασίζονται σε επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, όπως ρεμίξ, μιμίδια, GIF, mashup, samples κ.λπ., δεν εμπίπτουν στην εξαίρεση της «μίμησης», τότε διακυβεύονται μορφές έκφρασης οι οποίες είναι, αφενός, πανταχού παρούσες στο τρέχον ψηφιακό περιβάλλον και, αφετέρου, κοινωνικά επιθυμητές. Μια τέτοια ερμηνεία της οδηγίας 2001/29 θα προσέκρουε στα θεμελιώδη αυτά δικαιώματα

77.      Όπως θα εκθέσω αναλυτικά στη συνέχεια, συμφωνώ σε κάποιο βαθμό με τις ανωτέρω παρατηρήσεις. Συγκεκριμένα, συμφωνώ ότι το ενωσιακό σύστημα προστασίας της λογοτεχνικής και της καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας, όπως ισχύει, δεν καταλείπει επαρκές περιθώριο κινήσεων για ορισμένες δημιουργικές επαναχρησιμοποιήσεις προστατευόμενου υλικού κατά τρόπο σύμφωνο, ειδικότερα, με την ελευθερία της τέχνης. Εντούτοις, η σύμφωνη με τα θεμελιώδη δικαιώματα ερμηνεία της έννοιας της «μίμησης», την οποία πρότειναν οι ανωτέρω μετέχοντες στη διαδικασία, δεν συνιστά κατάλληλο τρόπο επίλυσης του επίμαχου ζητήματος.

78.      Πράγματι, η σύμφωνη προς τον Χάρτη ερμηνεία πράξης του παράγωγου ενωσιακού δικαίου προϋποθέτει ότι η πράξη επιδέχεται τέτοια ερμηνεία, λαμβανομένων υπόψη του γράμματος, της οικονομίας και του σκοπού της (124). Εν προκειμένω, όπως προεκτέθηκε, η έννοια της «μίμησης» στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, λαμβανομένης υπόψη της συστηματικής και της τελεολογικής ερμηνείας της, δεν επιδέχεται την ερμηνεία που προτείνουν οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία. Η αποδοχή της άποψης αυτής θα διεύρυνε τη διάταξη σε βαθμό στρέβλωσης.

79.      Όπως προαναφέρθηκε στο σημείο 37 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, δεδομένου ότι ο κατάλογος των εξαιρέσεων και των περιορισμών που προβλέπονται στο άρθρο 5, παράγραφοι 1 έως 4, της οδηγίας 2001/29 είναι εξαντλητικός, τα δικαστήρια δεν μπορούν, με βάση τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, να αναγνωρίζουν πρόσθετες παρεκκλίσεις από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα. Ομοίως, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο δεν μπορεί να στρεβλώσει υφιστάμενη εξαίρεση, υπό το πρίσμα της ελευθερίας έκφρασης, ώστε να επιτρέψει χρήσεις για τις οποίες η εν λόγω εξαίρεση δεν προοριζόταν ποτέ (125). Τούτο θα ισοδυναμούσε με ερμηνεία contra legem. Θα έθιγε τη «δίκαιη ισορροπία» που ο νομοθέτης καθιέρωσε μεταξύ δικαιούχων και χρηστών και το «υψηλό επίπεδο προστασίας» των δικαιούχων που επιδίωκε ο νομοθέτης (126).

80.      Σε μια τέτοια κατάσταση, εφόσον η σύμφωνη ερμηνεία δεν είναι δυνατή, πρέπει να εξεταστεί αν η οδηγία 2001/29 συνάδει με τα προαναφερθέντα θεμελιώδη δικαιώματα. Όπως ήδη εξέθεσα, θα εξετάσω το ζήτημα αυτό στην ενότητα Γ.

δ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα

81.      Από τις ανωτέρω παρατηρήσεις προκύπτει ότι «pastiche», κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, είναι μια καλλιτεχνική δημιουργία η οποία i) αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο, χρησιμοποιώντας τη χαρακτηριστική «αισθητική γλώσσα» του, ii) ενώ εμφανίζει παραλλήλως αντιληπτές διαφορές από το αρχικό υλικό που μιμείται και iii) προορίζεται να είναι αναγνωρίσιμη ως μίμηση. Αντιθέτως, ο σκοπός που επιδιώκεται με αυτή την εμφανή υφολογική μίμηση είναι άνευ σημασίας. Η χρήση προστατευόμενων στοιχείων από έργα ή άλλα αντικείμενα, περιλαμβανομένων των samples φωνογραφημάτων, εμπίπτει στη σχετική εξαίρεση, υπό τον όρο ότι το αποτέλεσμα είναι μια καλλιτεχνική δημιουργία η οποία έχει τα ουσιώδη αυτά χαρακτηριστικά.

82.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το Bundesgerichtshof (Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο) ζητεί ειδικότερα από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν, για τη διαπίστωση της ύπαρξης «pastiche», πρέπει να εξακριβώνεται η υποκειμενική πρόθεση του χρήστη ή αν αρκεί το ευδιάκριτο της μιμητικής χρήσης για όποιον γνωρίζει το υλικό που αποτέλεσε αντικείμενο επαναχρησιμοποίησης και διαθέτει το απαιτούμενο διανοητικό υπόβαθρο ώστε να αντιληφθεί τη μίμηση. Κατά τη γνώμη μου, στο ερώτημα αυτό χωρεί σύντομη απάντηση. Αφενός, από τον ανωτέρω ορισμό προκύπτει ότι το «pastiche» χαρακτηρίζεται, μεταξύ άλλων, από το ότι προορίζεται να είναι αναγνωρίσιμο ως μίμηση (αντιθέτως προς τη λογοκλοπή). Επομένως, το αν ο χρήστης είχε τέτοια πρόθεση είναι πράγματι αποφασιστικής σημασίας. Αφετέρου, φρονώ ότι, προκειμένου να διαφυλαχθεί η αναγκαία ασφάλεια δικαίου (και να αποφευχθεί, ειδικότερα, το ενδεχόμενο κακόπιστοι χρήστες να παρουσιάζουν εκ των υστέρων μια λογοκλοπή ως «μίμηση» στο πλαίσιο διαδικασιών λόγω προσβολής δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ή συγγενικών δικαιωμάτων), η πρόθεση θα πρέπει να αξιολογείται αντικειμενικώς. Ως εκ τούτου, ο μιμητικός χαρακτήρας της χρήσης θα πρέπει να είναι εμφανής στο τελικό αποτέλεσμα. Θα πρέπει να εκφράζεται (με τον έναν ή τον άλλον τρόπο) στο τελικό αποτέλεσμα ή, τουλάχιστον, θα πρέπει να είναι αναγνωρίσιμος από τον θεατή/ακροατή που γνωρίζει το αρχικό υλικό.

83.      Συνεπώς, η εξαίρεση της «μίμησης», που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29, παρέχει περιορισμένη ελευθερία κινήσεων για δημιουργική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού. Samples και άλλα στοιχεία τα οποία αντλούνται από προστατευόμενο υλικό και δεν προορίζονται για τέτοια καλλιτεχνική, εμφανή, υφολογική μίμηση δεν εμπίπτουν στην εξαίρεση του «pastiche». Για παράδειγμα, η εξαίρεση αυτή δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην επαναχρησιμοποίηση sample από φωνογράφημα, όπως ο δίσκος από τον οποίο προέρχεται το κομμάτι «Metall auf Metall», για τη δημιουργία νέου μουσικού έργου εντελώς διαφορετικού στυλ, όπως είναι το τραγούδι «Nur mir» (127). Οι λοιπές εξαιρέσεις και οι λοιποί περιορισμοί παρέχουν ομοίως περιορισμένη ελευθερία κινήσεων, όπως διευκρινίζεται στις επόμενες ενότητες.

2.      Η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων»

84.      Το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29 περιέχει μια προαιρετική εξαίρεση, μεταξύ άλλων, από τα δικαιώματα αναπαραγωγής που προβλέπονται στο άρθρο 2 της ίδιας οδηγίας για χρήσεις οι οποίες μπορούν να χαρακτηριστούν ως «παράθεση αποσπασμάτων» και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις. Επιπλέον, βάσει του άρθρου 17, παράγραφος 7, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2019/790, πρόκειται για εξαίρεση που είναι υποχρεωτική όσον αφορά τις διαδικτυακές χρήσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της διάταξης (128).

85.      Από την απόφαση Pelham I συνάγεται ότι η συγκεκριμένη εξαίρεση δεν περιορίζεται στην αρχετυπική αναπαραγωγή αποσπάσματος λογοτεχνικού έργου σε άλλο κείμενο, αλλά μπορεί να καταλαμβάνει τη χρήση άλλων ειδών έργων (μουσικών, κινηματογραφικών κ.λπ.) ή αντικειμένων (φωνογραφήματα, υλική ενσωμάτωση ταινιών κ.λπ.) σε άλλα είδη περιεχομένου. Ειδικότερα, η χρήση sample φωνογραφήματος και η ενσωμάτωσή του σε νέο μουσικό περιεχόμενο μπορεί να πληροί τις προϋποθέσεις ώστε να χαρακτηριστεί «παράθεση αποσπασμάτων» (129).

86.      Επιπλέον, «παραθέσεις αποσπασμάτων» επιτρέπονται και για άλλους σκοπούς πέραν των αναφερόμενων στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29 (συγκεκριμένα, «άσκηση κριτικής ή βιβλιοπαρουσίαση»), δεδομένου ότι η απαρίθμησή τους είναι ενδεικτική («με σκοπούς όπως»). Όπως δέχθηκε (εμμέσως) το Δικαστήριο με την απόφαση Pelham I, τέτοια «παράθεση αποσπασμάτων» μπορεί κάλλιστα να επιδιώκει διαφορετικό, καλλιτεχνικό, σκοπό (130).

87.      Προφανώς, τούτο σημαίνει ότι η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» μπορεί να τυγχάνει εφαρμογής όταν πρόκειται περί επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού στον τομέα των τεχνών. Οι ρητές προϋποθέσεις που προβλέπονται στην ανωτέρω διάταξη δεν είναι εξάλλου υπέρμετρα περιοριστικές συναφώς. Πρώτον, πρέπει να μνημονεύεται η «πηγή, συμπεριλαμβανομένου του ονόματος του δημιουργού, εκτός εάν διαπιστωθεί ότι αυτό είναι αδύνατο». Σε σχέση, για παράδειγμα, με την «παράθεση αποσπασμάτων» μουσικού έργου σε άλλο μουσικό περιεχόμενο, ενδέχεται να είναι δύσκολη η μνεία εντός του ίδιου του περιεχομένου (131). Εντούτοις, η αναγραφή τέτοιων πληροφοριών στο συνοδευτικό υλικό (φυλλάδιο, περιγραφή κ.λπ.) ανταποκρίνεται στο «πνεύμα» της απαίτησης να κατονομάζεται ο δημιουργός (132). Δεύτερον, η χρήση της «παράθεσης αποσπασμάτων» πρέπει απλώς να είναι «σύμφωνη με τα χρηστά ήθη» και «η έκτασή της [να] δικαιολογείται ως εκ του σκοπού της», ήτοι πρέπει να έχει αναλογικό χαρακτήρα. Επομένως, η «παράθεση» μακροσκελών αποσπασμάτων προστατευόμενου έργου ή αντικειμένου, ή ακόμη του συνόλου του προστατευόμενου έργου ή αντικειμένου, μπορεί, αναλόγως των περιστάσεων, να επιτρέπεται χωρίς περιορισμούς (133).

88.      Εντούτοις, η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29 δεν καλύπτει όλα τα είδη καλλιτεχνικής επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού. Κατά τον ορισμό της «παράθεσης αποσπασμάτων» στον οποίο κατέληξε το Δικαστήριο με την απόφαση Pelham I, προκειμένου να μπορεί να χαρακτηριστεί ως «παράθεση αποσπασμάτων», το υλικό τρίτου, για παράδειγμα το sample από φωνογράφημα, πρέπει να αναπαράγεται i) με σκοπό «μια διάδραση», έναν διάλογο με το υποκείμενο έργο το οποίο παρατίθεται, τούτο δε προϋποθέτει ότι ii) ο ακροατής/θεατής είναι σε θέση να «προσδιορίσει» ποιο είναι το υποκείμενο έργο (134).

89.      Με άλλα λόγια, πέρα από την αμιγώς υλική σύνδεση η οποία είναι εγγενής σε κάθε χρήση υφιστάμενων έργων ή άλλων αντικειμένων σε νέα δημιουργία, μια τέτοια χρήση, προκειμένου να μπορεί να χαρακτηριστεί ως «παράθεση αποσπασμάτων», πρέπει να αποτελεί μέσο για κάποιου είδους διανοητική αλληλεπίδραση μεταξύ της νέας δημιουργίας και του αρχικού υλικού, «είτε πρόκειται για αντιπαράθεση είτε για φόρο τιμής ή ακόμη για παράθεση με άλλο τρόπο» (135). Δεν αρκεί η οικειοποίηση και μόνον υλικού τρίτου, λόγω των αισθητικών ιδιοτήτων του, με σκοπό τη χρήση του ως δομικής μονάδας. Επιπλέον, για την επιτέλεση της «διαλογικής» λειτουργίας, η «παράθεση αποσπάσματος» πρέπει να είναι αναγνωρίσιμη ως παραπομπή στο περιεχόμενο τρίτου. Διευκρινίζεται ότι η «παράθεση αποσπασμάτων» δεν χρειάζεται να απομονώνεται στη νέα δημιουργία (όπως συμβαίνει σε ένα κείμενο με τη χρήση εισαγωγικών ή πλάγιων χαρακτήρων). Για παράδειγμα, τούτο θα ήταν αδύνατον στην περίπτωση της παραπομπής σε παλαιότερο μουσικό έργο εντός νέου μουσικού περιεχομένου. Το απόσπασμα του υλικού τρίτου μπορεί, σιωπηρά, να ενσωματώνεται στο νέο περιεχόμενο χωρίς να διακόπτει τη ροή του. Εντούτοις, πρέπει να είναι αναγνωρίσιμο ως «παράθεση αποσπάσματος» από όποιον γνωρίζει το αρχικό έργο και διαθέτει το απαιτούμενο υπόβαθρο για να αντιληφθεί την «παραπομπή» (136).

90.      Ερμηνευόμενη κατ’ αυτόν τον τρόπο, η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29 καταλαμβάνει περιπτώσεις στις οποίες οι δημιουργοί παραπέμπουν εμφανώς, με τη δική τους δημιουργία, σε υφιστάμενα έργα, αποτίνοντας φόρο τιμής στον δημιουργό τους ή στην πολιτιστική σημασία τους, προκειμένου να αναφερθούν σε ένα κοινό πολιτιστικό πλαίσιο (137) ή να αντιπαραβάλλουν τις δικές τους ιδέες, μέσω τέτοιων «παραθέσεων αποσπασμάτων», με τις ιδέες παλαιότερων συνθετών (138). Η εξαίρεση καταλαμβάνει επίσης, όπως υπαινίχθηκε το Δικαστήριο με την απόφαση Pelham I, ορισμένες περιπτώσεις sampling, μεταξύ άλλων στη μουσική χιπ χοπ, στις οποίες αναγνωρίσιμα samples προορίζονται να λειτουργήσουν ως αναφορικές, ψηφιακές «παραθέσεις αποσπασμάτων» από τα υποκείμενα έργα (139).

91.      Εντούτοις, η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» δεν θα καλύπτει πολλές περιπτώσεις επαναχρησιμοποίησης προστατευόμενου υλικού, όταν ο «δανεισμός» από το υλικό αυτό δεν είναι αναγνωρίσιμος ως «παράθεση αποσπασμάτων» και η οικειοποίηση του αρχικού έργου αποσκοπεί «απλώς και μόνον» στην κατασκευή μιας νέας δημιουργίας, χωρίς οποιαδήποτε περαιτέρω διανοητική αλληλεπίδραση. Εδώ θα εμπίπτουν, για παράδειγμα, πέραν των περισσότερων μιμιδίων (140) και GIF, η καλλιτεχνική πρακτική της οικειοποίησης διάσημων θεμάτων για τη δημιουργία παραλλαγών ή η χρήση samples, τα οποία δεν προορίζονται να αναγνωριστούν από τον ακροατή ως παραπομπή ή/και είναι τόσο μικρής διάρκειας ώστε να καθίσταται δυνατή οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το υποκείμενο έργο (για παράδειγμα, ένα σκέτο χτύπημα σε μπάσο τύμπανο ή ελάχιστα δευτερόλεπτα ορχηστρικού κομματιού, επαναχρησιμοποιούμενα σε λούπα προκειμένου να αποτελέσουν τη ρυθμική βάση μιας νέας δημιουργίας), όπως το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης sample (141).

3.      Η εξαίρεση της «παρωδίας»

92.      Υπενθυμίζω ότι το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 περιέχει μια προαιρετική εξαίρεση σχετικά με τη χρήση προστατευόμενου υλικού «για παρωδία». Η εν λόγω εξαίρεση κατέστη επίσης υποχρεωτική, δυνάμει του άρθρου 17, παράγραφος 7, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2019/790, όσον αφορά τις διαδικτυακές χρήσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της διάταξης.

93.      Υπενθυμίζω εξάλλου ότι, με την απόφαση Deckmyn, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της «παρωδίας», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, είναι ότι i) «αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο», ii) «εμφανίζοντας παραλλήλως αντιληπτές διαφορές σε σχέση με αυτό», και iii) «συνιστά εκδήλωση χιούμορ ή διακωμωδήσεως». Πέραν τούτου, το περιεχόμενο της παρωδίας δεν χρειάζεται να υπερβαίνει κάποιο κατώτατο όριο «πρωτοτυπίας». Επιπλέον, δεν χρειάζεται να είναι παρωδία του αρχικού έργου αυτού καθεαυτό. Το αρχικό έργο μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί απλώς και μόνον ως μέσο έκφρασης ενός χιουμοριστικού ή σατιρικού μηνύματος το οποίο στοχεύει κάτι άλλο.

94.      Η προεκτεθείσα, μάλλον ευρεία, προσέγγιση της «παρωδίας» καταλείπει κάποιο περιθώριο για δημιουργική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού (142). Για παράδειγμα, μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές περιπτώσεις μιμιδίων, όπου υπάρχει «αναγνωρίσιμη» αναπαραγωγή πλάνων ταινιών (143) και, ταυτόχρονα, χιουμοριστική αλλοίωσή τους μέσα από ουσιώδεις τροποποιήσεις ή/και λεζάντες που προστίθενται(144). Ομοίως, η εξαίρεση μπορεί να καταλαμβάνει ορισμένες περιπτώσεις «mashup», που δημιουργούνται ενδεχομένως μέσω sampling από άλλα φωνογραφήματα και χαρακτηρίζονται από τον χιουμοριστικό τόνο ή την παράταιρη φύση τους (145). Η εξαίρεση μπορεί να καταλαμβάνει επίσης την τεχνική «found footage», στην οποία πλάνα ταινιών επαναχρησιμοποιούνται με χιουμοριστικό τρόπο (146), ή ακόμη τη δημιουργική détournement (μετάπλαση) ορισμένων αγαπημένων χαρακτήρων που προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (147).

95.      Εντούτοις, η εξαίρεση της «παρωδίας», δεδομένου ότι προϋποθέτει τη χιουμοριστική ή σατιρική αλλοίωση του προστατευόμενου υλικού, δεν μπορεί να καταλαμβάνει αντικείμενα όπως GIF αντιδράσεων ή μιμιδίων που βασίζονται σε υλικό το οποίο ήταν ήδη χιουμοριστικό. Αποκλείεται δε εξ ορισμού να τύχει εφαρμογής σε οποιαδήποτε από τις πολλές εκφάνσεις δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης οι οποίες δεν έχουν χιουμοριστικό ή κριτικό σκοπό, περιλαμβανομένων των περισσότερων περιπτώσεων sampling (όπως και την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης).

Γ.      Η συμβατότητα της οδηγίας 2001/29 με την ελευθερία της τέχνης

96.      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, αφενός, τα αποκλειστικά δικαιώματα αναπαραγωγής που αναγνωρίζονται, δυνάμει του άρθρου 2 της οδηγίας 2001/29, στους δικαιούχους επί του προστατευόμενου υλικού τους περιορίζουν τη δυνατότητα μελλοντικών δημιουργών να το επαναχρησιμοποιήσουν (έστω και εν μέρει) κατά τρόπο αντιληπτό σε νέες δημιουργίες. Αφετέρου, οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί που προβλέπονται στο άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας, περιλαμβανομένης της εξαίρεσης της «μίμησης», παρέχουν συναφώς περιορισμένη ελευθερία κινήσεων. Επομένως, απομένει να εξεταστεί το ζήτημα της συμβατότητας ενός τέτοιου συστήματος με την ελευθερία της τέχνης η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 του Χάρτη.

97.      Οι «παράγωγες» μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης εμπίπτουν σαφώς στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 13 του Χάρτη. Θέτοντας όρια σε αυτές τις εκφράσεις, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα συνεπάγονται περιορισμούς στη θεμελιώδη αυτή ελευθερία. Περιορίζουν, επίσης, εμμέσως το δικαίωμα πρόσβασης του κοινού σε τέτοιες μορφές έκφρασης. Εντούτοις, η ελευθερία της τέχνης δεν είναι απόλυτη. Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, τέτοιοι περιορισμοί επιτρέπονται υπό τον όρο ότι i) «προβλέπονται από τον νόμο», ii) σέβονται το «βασικό περιεχόμενο» της ελευθερίας της τέχνης, και iii) τηρούν την αρχή της αναλογικότητας, η οποία συνεπάγεται ότι οι περιορισμοί α) «ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων» και β) είναι κατάλληλοι, αναγκαίοι και αναλογικοί stricto sensu.

98.      Δεν αμφισβητείται ότι οι επίμαχοι περιορισμοί «προβλέπονται από τον νόμο» (συγκεκριμένα, την οδηγία 2001/29) και σέβονται το «βασικό περιεχόμενο» της ελευθερίας της τέχνης, όπως προαναφέρθηκε στο σημείο 26 των παρουσών προτάσεων (148). Είναι επίσης σαφές ότι ανταποκρίνονται στην «ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων». Όπως αναφέρθηκε ανωτέρω στα σημεία 24 και 28 αντιστοίχως των παρουσών προτάσεων, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας που αναγνωρίζεται στους δημιουργούς επί των έργων τους είναι θετικό μέτρο το οποίο αποσκοπεί στην προστασία του δικαιώματός τους στην ελευθερία της τέχνης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 του Χάρτη· τα συγγενικά δικαιώματα που αναγνωρίζονται στους παραγωγούς φωνογραφημάτων και ταινιών και στους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς έχουν θεσπιστεί για την προστασία της επένδυσής τους. Επιπλέον, αμφότερα τα είδη δικαιωμάτων προστατεύονται δικαιολογημένα ως «διανοητική ιδιοκτησία» κατά το άρθρο 17, παράγραφος 2, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (149). Τέλος, το σύστημα που θεσπίζει η οδηγία 2001/29 αποτελεί «κατάλληλο» μέσο για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών. Από την άποψη αυτή, το εν λόγω σύστημα αποτελεί επίσης «αναγκαίο» μέσο, δεδομένου ότι στενότερα αποκλειστικά δικαιώματα ή ευρύτερες εξαιρέσεις και ευρύτεροι περιορισμοί δεν θα επιτύγχαναν, κατά τρόπο εξίσου αποτελεσματικό, το «υψηλό επίπεδο προστασίας» της διανοητικής ιδιοκτησίας το οποίο επιδιώκει ο νομοθέτης της Ένωσης.

99.      Το μοναδικό ζήτημα που τίθεται είναι κατά πόσον πληρούται η απαίτηση της αναλογικότητας stricto sensu και, συγκεκριμένα, αν τα μειονεκτήματα τα οποία απορρέουν από τους περιορισμούς που επιβάλλονται στην ελευθερία της τέχνης με το σύστημα το οποίο θέσπισε η οδηγία 2001/29 είναι αναλογικά προς τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από το ίδιο σύστημα σε σχέση με τους σκοπούς του (150).

100. Τα μειονεκτήματα αυτά εξετάστηκαν ανωτέρω. Κατά κανόνα, η επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού σε νέα δημιουργία, κατά τρόπον ώστε τούτο να γίνεται αντιληπτό, ενεργοποιεί το δικαίωμα αναπαραγωγής, το οποίο μπορεί να περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα οποιουδήποτε να δημιουργήσει «παράγωγη» καλλιτεχνική έκφραση. Θα ήταν δε κάπως απλουστευτικό να υποτιμηθεί το όλο ζήτημα με το επιχείρημα ότι όποιος επιθυμεί να χρησιμοποιήσει προστατευόμενο υλικό πρέπει «απλώς» να λάβει την άδεια του δικαιούχου και να καταβάλει τη σχετική αμοιβή.

101. Για παράδειγμα, προκειμένου ένας καλλιτέχνης να δανειστεί νομίμως ένα sample φωνογραφήματος και να το χρησιμοποιήσει σε νέα σύνθεση, θα πρέπει, κατά κανόνα, να λάβει, i) οπωσδήποτε, άδεια χρήσης του φωνογραφήματος και, ii) ενδεχομένως, άδεια χρήσης του υποκείμενου έργου (εάν το sample περιλαμβάνει «πρωτότυπα» στοιχεία του υποκείμενου έργου) (151). Συναφώς, πέραν του ότι οι δικαιούχοι δεν είναι πάντοτε γνωστοί ούτε μπορούν να εντοπιστούν ευχερώς, η απόκτηση τέτοιων αδειών θα συνιστά, συχνά, υπέρμετρη επιβάρυνση για τους νέους δημιουργούς.

102. Ελλείψει ενός συστήματος υποχρεωτικών αδειών για την καλλιτεχνική επαναχρησιμοποίηση έργων ή φωνογραφημάτων κ.λπ., ισχύει η συμβατική ελευθερία. Ωστόσο, τα μέρη δεν έχουν την ίδια διαπραγματευτική ισχύ. Το σύστημα των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας παρέχει στους δικαιούχους απόλυτη ελευθερία όσον αφορά τη χορήγηση ή μη της άδειας, γεγονός το οποίο τους εξασφαλίζει, εξαρχής, ισχυρή διαπραγματευτική θέση. Οι δικαιούχοι μπορούν να αξιώσουν, για τη χρήση του υλικού τους, αμοιβή η οποία ενδέχεται να μην είναι ανάλογη των εσόδων που μπορεί να αποδώσει η «παράγωγη» δημιουργία, εάν αποτελέσει αντικείμενο εκμετάλλευσης (152). Επιπλέον, οι καλλιτέχνες του παρελθόντος και οι παραγωγοί τους (όπως οι μεγάλες εταιρίες παραγωγής και διανομής) διαθέτουν συνήθως τα αναγκαία οικονομικά μέσα για να ενισχύουν τη διαπραγματευτική θέση τους. Ενώ οι διάσημοι καλλιτέχνες και παραγωγοί θα είναι σε θέση να διαπραγματευθούν επί ίσοις όροις, τούτο δεν θα ισχύει για τους άγνωστους καλλιτέχνες. Το γεγονός αυτό ενέχει τον κίνδυνο δημιουργίας ενός συστήματος «δύο ταχυτήτων», στο πλαίσιο του οποίου τα «παράγωγα» έργα αποτελούν προνόμιο των ισχυρών και των πλουσίων.

103. Τέλος, οι δικαιούχοι του παρελθόντος μπορούν απλούστατα να αρνηθούν να επιτρέψουν την επαναχρησιμοποίηση του έργου τους, με αποτέλεσμα οι δημιουργοί να πρέπει να επιλέξουν μεταξύ του i) να μη δημιουργήσουν το έργο τέχνης το οποίο έχουν εμπνευστεί ή ii) να επαναχρησιμοποιήσουν, παρά ταύτα, το προστατευόμενο υλικό, διατρέχοντας τον κίνδυνο να ασκηθεί εναντίον τους αγωγή, λόγω προσβολής δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, με υψηλές οικονομικές αξιώσεις (153). Η υπέρβαση τέτοιων «περιορισμών» είναι ιδιαιτέρως δυσχερής όταν πρόκειται για μια μορφή τέχνης που εξαρτάται ακριβώς από δανεισμό, όπως το sampling (αλλά και το κολάζ κ.ο.κ.). Συνολικά, μπορούν να αναστείλουν πολλές μορφές δημιουργίας.

104. Τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από το σύστημα που θεσπίζεται με την οδηγία 2001/29 αποτελούν την «άλλη όψη του νομίσματος». Η οδηγία 2001/29 ανταμείβει τη δημιουργικότητα ή/και τις επενδύσεις του παρελθόντος διασφαλίζοντας ότι οι δικαιούχοι διατηρούν σχεδόν πλήρη έλεγχο επί της χρήσης της πνευματικής ιδιοκτησίας τους καθώς και σαφή δυνατότητα να την εκμεταλλεύονται στο έπακρο.

105. Όπως αναφέρθηκε στην ενότητα Β των παρουσών προτάσεων, ο νομοθέτης της Ένωσης επιδίωξε να επιτύχει μια «ισορροπία» μεταξύ της ανταμοιβής των δημιουργιών του παρελθόντος και της στήριξης των νέων δημιουργιών. Οι υφιστάμενες εξαιρέσεις και οι υφιστάμενοι περιορισμοί των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων, ειδικότερα οι εξαιρέσεις της «παράθεσης αποσπασμάτων», της «παρωδίας» και της «μίμησης», στηρίζουν συναφώς τους δημιουργούς του μέλλοντος έναντι των δημιουργών του παρελθόντος. Κατά τη γνώμη μου, δεν χωρεί αμφιβολία ότι, μολονότι ο νομοθέτης χαρακτηρίζει τις εξαιρέσεις και τους περιορισμούς του άρθρου 5, παράγραφος 3, της οδηγίας 2001/29 ως προαιρετικής εφαρμογής, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να τα μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιό τους προκειμένου να συμμορφωθούν με το άρθρο 13 του Χάρτη (154).

106. Εντούτοις, το ζήτημα που συχνά υπογραμμίζεται στη θεωρία του δικαίου (και τροφοδοτεί την κάπως «δημιουργική» ερμηνεία της «μίμησης» την οποία προτείνουν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή) είναι ότι ένα τέτοιο σύστημα εκτενών αποκλειστικών δικαιωμάτων και κλειστής, εξαντλητικής παράθεσης εξαιρέσεων και περιορισμών είναι, εκ της φύσεώς του, ιδιαιτέρως ανελαστικό.

107. Όπως προαναφέρθηκε, κατ’ εφαρμογήν των εξαιρέσεων και των περιορισμών που ισχύουν επί του παρόντος, το προστατευόμενο υλικό μπορεί να επαναχρησιμοποιείται ελεύθερα μόνον εάν συνεισφέρει σε μια εμφανώς μιμητική καλλιτεχνική δημιουργία («pastiche»), ως παραπομπή στο αρχικό έργο χάριν «διαλόγου» με αυτό («παράθεση αποσπασμάτων») ή ως χιουμοριστική ή κριτική détournement (μετάπλαση) («παρωδία»). Το ισχύον σύστημα δεν επιτρέπει ποτέ την οικειοποίηση προστατευόμενου υλικού, το οποίο επιλέγεται «απλώς και μόνον» για την αισθητική αξία του, και την επαναχρησιμοποίησή του σε νέα δημιουργία. Τούτο ισχύει ανεξαρτήτως i) της έκτασης και της αξίας (τόσο δημιουργικής όσο και οικονομικής) του δανειζόμενου υλικού και ii) της σημασίας της επιπρόσθετης συνεισφοράς του χρήστη και, επομένως, της «δημιουργικής έντασης» της νέας δημιουργίας. Είναι προφανές ότι η βαρύτητα των συμφερόντων που επικαλείται ο δικαιούχος ως προς την πνευματική ιδιοκτησία του, δυνάμει του άρθρου 13 και/ή του άρθρου 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, εξαρτάται από την πρώτη παράμετρο, ενώ η βαρύτητα των συμφερόντων που επικαλείται ο νέος δημιουργός ως προς την ελευθερία της τέχνης, δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη, εξαρτάται από τη δεύτερη παράμετρο. Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα που εκτίθενται στο σημείο 32 των παρουσών προτάσεων, η καινοτομία και η πολιτιστική αξία που συνδέονται με την επαναχρησιμοποίηση μπορεί να είναι σημαντικές (155). Εντούτοις, το ισχύον σύστημα δεν καταλείπει περιθώριο για τέτοιες λεπτές διαφοροποιήσεις.

108. Στην πραγματικότητα, το ισχύον σύστημα αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο, αφενός, την παραποίηση/απομίμηση, τη λογοκλοπή και τις υπερβολές ορισμένων επιτήδειων της «καλλιτεχνικής οικειοποίησης» («appropriation art») (που δανείζονται σε πολύ μεγάλο βαθμό στοιχεία από υφιστάμενα έργα, συνεισφέροντας συγχρόνως ελάχιστα οι ίδιοι στη δημιουργία) (156), των οποίων τα προϊόντα θα μπορούσαν να θίξουν σημαντικά τα οικονομικά συμφέροντα των δικαιούχων, υποκαθιστώντας το αρχικό υλικό (157), και, αφετέρου, τα έργα τέχνης που δημιουργούνται με δανεισμό ελάχιστου προστατευόμενου υλικού ή με όλως «μεταπλαστική» χρήση του και, για τον λόγο αυτόν, δεν ανταγωνίζονται το αρχικό υλικό και, συνακόλουθα, δεν προκαλούν οικονομική ζημία. Για παράδειγμα, στην υπόθεση της κύριας δίκης, τα γερμανικά δικαστήρια διαπίστωσαν ότι η δημιουργία και η οικονομική εκμετάλλευση του «Nur mir» δεν είχαν κανέναν δυσμενή αντίκτυπο στην κανονική εκμετάλλευση του μουσικού έργου «Metall auf Metall» (158). Εντούτοις, ελλείψει εφαρμοστέας εξαίρεσης ή εφαρμοστέου περιορισμού, οι ισχύοντες κανόνες απλούστατα δεν λαμβάνουν υπόψη τέτοιες οικονομικές παραμέτρους (159).

109. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν η ως άνω «ισορροπία» πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (και μπορεί, επομένως, να θεωρηθεί ως πραγματικά «δίκαιη»). Στο παρόν στάδιο, επισημαίνεται ότι είναι προφανές ότι ο νομοθέτης της Ένωσης διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης κατά την εξισορρόπηση δύο συνόλων ανταγωνιστικών δικαιωμάτων και συμφερόντων που προστατεύονται αμφότερα από τον Χάρτη (160). Συνεπώς, δεν είναι μόνον μία η κατάσταση που μπορεί να θεωρηθεί ως «δίκαιη ισορροπία» και να έχει αποτελέσματα συμβατά με την ως άνω διάταξη. Στο πλαίσιο αυτό, ο νομοθέτης μπορεί κάλλιστα να επιλέξει, κατ’ αρχήν, να ευνοήσει περισσότερο τους δικαιούχους και να παράσχει «υψηλό επίπεδο» προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας τους. Εντούτοις, η διακριτική του ευχέρεια δεν μπορεί να είναι και απεριόριστη. Διαφορετικά, η απαίτηση της αναλογικότητας stricto sensu θα καθίστατο άνευ αντικειμένου, και μαζί της η κατοχύρωση του θεμελιώδους δικαιώματος που προορίζεται να διασφαλίσει. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Η. Saugmandsgaard Øe με τις προτάσεις του στην υπόθεση Tele2 Sverige κ.λπ. (161), η απαίτηση αυτή «ανοίγει μια συζήτηση σχετικά με τις αξίες που πρέπει να υπερισχύουν σε μια δημοκρατική κοινωνία και, σε τελική ανάλυση, σχετικά με το είδος της κοινωνίας στην οποία θέλουμε να ζούμε».

110. Προκειμένου να συγκεραστεί το περιθώριο εκτίμησης του νομοθέτη με την απαίτηση δικαστικού ελέγχου, θα πρέπει να εφαρμόζεται κατάλληλο κριτήριο ελέγχου. Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο θα πρέπει να είναι σε θέση να αποδοκιμάσει τυχόν μέτρο το οποίο έχει λάβει ο νομοθέτης της Ένωσης σε τέτοιο πλαίσιο, όταν η «ισορροπία» μεταξύ των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της εφαρμογής του είναι προδήλως εσφαλμένη (162).

111. Θεωρώ ότι πρέπει να γίνει μια διάκριση όσον αφορά το σύστημα που θεσπίζεται με την οδηγία 2001/29. Όσον αφορά τα συγγενικά δικαιώματα που αναγνωρίζονται στους παραγωγούς φωνογραφημάτων, ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Δικαστήριο, η ισορροπία είναι, κατ’ εμέ, προδήλως εσφαλμένη (1). Αντιθέτως, όσον αφορά το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας που αναγνωρίζεται στους δημιουργούς, η ισορροπία είναι, γενικώς, σύμφωνη προς το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (2). Εντούτοις, κάποιες εξελίξεις θα ήταν ευκταίες de lege ferenda (3).

1.      Η ανισορροπία ως προς τα συγγενικά δικαιώματα, όπως ερμηνεύονται επί του παρόντος

112. Όσον αφορά τα συγγενικά δικαιώματα, είναι κατά τη γνώμη μου προφανές ότι το να καλύπτεται από τα αποκλειστικά δικαιώματα των παραγωγών ή των ραδιοτηλεοπτικών φορέων η «αναγνωρίσιμη» επαναχρησιμοποίηση, στο πλαίσιο μιας νέας δημιουργίας, οποιουδήποτε αποσπάσματος, έστω «πολύ μικρής διάρκειας», από υλικό το οποίο προέρχεται από φωνογραφήματα, υλικές ενσωματώσεις ταινιών ή ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές και έχει επιλεγεί «απλώς και μόνον» για τις αισθητικές ιδιότητές του, είναι ένα αποτέλεσμα που προδήλως δεν διασφαλίζει «δίκαιη ισορροπία» μεταξύ, αφενός, του δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας των εν λόγω ενδιαφερομένων, δυνάμει του άρθρου 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, και, αφετέρου, του δικαιώματος κάθε προσώπου στην ελευθερία της τέχνης, δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη. Μάλιστα, αυτό ακριβώς έκρινε το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο) στην υπόθεση της κύριας δίκης, βάσει των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο γερμανικό Σύνταγμα (163), όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση samples (164).

113. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της ανωτέρω στάθμισης, η ελευθερία της τέχνης δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη θα πρέπει να έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Και τούτο διότι, ως απόρροια της ελευθερίας έκφρασης, «συνιστά ένα από τα βασικά θεμέλια» μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Ειδικότερα, το δικαίωμα κάθε προσώπου να συμμετέχει στην πολιτιστική ζωή της κοινότητας είναι «μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόοδο μιας τέτοιας κοινωνίας» (165).

114. Αντιθέτως, η επίκληση του άρθρου 17, παράγραφος 2, του Χάρτη από τους παραγωγούς και τους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς έχει μικρότερη βαρύτητα. Υπενθυμίζεται ότι το δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας που προβλέπεται στην ως άνω διάταξη πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε σχέση με τη λειτουργία του εντός της κοινωνίας (166). Με άλλα λόγια, η προστασία της «ιδιοκτησίας» του παραγωγού/ραδιοτηλεοπτικού φορέα δεν είναι αυτοσκοπός. Τα αποκλειστικά συγγενικά δικαιώματα επί φωνογραφημάτων, ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών θα πρέπει να εξετάζονται υπό το πρίσμα του δικαιολογητικού λόγου τους. Στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι θέτουν όρια στην ελευθερία της τέχνης ως καθολικό αγαθό, δεν πρέπει να τους προσδίδεται πεδίο εφαρμογής ευρύτερο από εκείνο που απαιτείται για τον δικαιολογητικό αυτό λόγο (167).

115. Κατά τη γνώμη μου, η προστασία των επενδύσεων ως λόγος ο οποίος δικαιολογεί τα συγγενικά δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε παραγωγούς και ραδιοτηλεοπτικούς φορείς, κατά τα προεκτεθέντα στο σημείο 28 των παρουσών προτάσεων, ανεξαρτήτως της βασιμότητάς του (168), δεν είναι δυνατόν να επιβάλλει, λαμβανομένης υπόψη της ελευθερίας της τέχνης, να καλύπτουν τα συγγενικά αυτά δικαιώματα τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση κάθε «αναγνωρίσιμου» αποσπάσματος φωνογραφημάτων, ταινιών ή ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών.

116. Το γεγονός και μόνον ότι παραγωγοί και ραδιοτηλεοπτικοί φορείς μπορούν να αποκομίζουν έσοδα από τη χορήγηση αδειών για τέτοια αποσπάσματα δεν είναι, αυτό καθεαυτό, κρίσιμο. Σκοπός των συγγενικών δικαιωμάτων είναι να διασφαλίσουν ότι οι πωλήσεις και οι νόμιμες συναλλαγές που αφορούν το υλικό αυτό δεν απειλούνται από παράνομα αντίγραφα, κατά τρόπον ώστε οι παραγωγοί και οι ραδιοτηλεοπτικοί φορείς να μπορούν να εξασφαλίσουν ικανοποιητική απόδοση και να αποσβέσουν τις επενδύσεις που πραγματοποίησαν για την παραγωγή του (169). Σκοπός των συγγενικών δικαιωμάτων δεν είναι να διασφαλίσουν τη δυνατότητα των παραγωγών και ραδιοτηλεοπτικών φορέων να εισπράττουν την υψηλότερη δυνατή αμοιβή από τα φωνογραφήματα, τις ταινίες και τις ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές τους, μέσω της χορήγησης άδειας χρήσης για οποιοδήποτε απόσπασμα (170).

117. Εν αντιθέσει προς ό,τι ισχύει για τον «δανεισμό» της υλικής περιουσίας ενός προσώπου, δεν είναι απαραίτητο ότι κάθε μεμονωμένη αναπαραγωγή αποσπασμάτων φωνογραφήματος, ταινίας ή ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής μειώνει την αξία του έργου και απειλεί την επένδυση του οικείου παραγωγού ή ραδιοτηλεοπτικού φορέα. Οι δικαιούχοι αυτοί θα πρέπει να προφυλάσσονται μόνον έναντι της αναπαραγωγής μερών των προστατευόμενων αντικειμένων τους, όπως τα samples φωνογραφημάτων, τα οποία είναι αρκούντως σημαντικά (από ποσοτικής ή ποιοτικής απόψεως) ώστε να θίγεται η δυνατότητά τους να επιτύχουν ικανοποιητική απόδοση της επένδυσής τους, διότι τέτοιες αναπαραγωγές θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία υποκατάστατου προϊόντος, όπερ θα μπορούσε να έχει δυσμενείς συνέπειες στις πωλήσεις ή σε άλλες νόμιμες συναλλαγές που αφορούν τα προστατευόμενα αντικείμενά τους (171).

118. Για παράδειγμα, όσον αφορά τα φωνογραφήματα, στην περίπτωση αυτή θα ενέπιπταν μεγάλης διάρκειας ή/και χαρακτηριστικά samples τα οποία ενσωματώνουν τα πιο πιασάρικα και αξιομνημόνευτα σημεία διάσημων τραγουδιών. Αντιθέτως, η επαναχρησιμοποίηση μικρής διάρκειας ή/και μη χαρακτηριστικών samples δεν συνεπάγεται τέτοιο κίνδυνο, ανεξαρτήτως του αν, στο πλαίσιο παράλληλης ακρόασης, τα samples είναι «αναγνωρίσιμα κατά την ακρόαση». Επομένως, κανένας λόγος δεν δικαιολογεί την υπερίσχυση των συμφερόντων των δικαιούχων επί της ελευθερίας της τέχνης στη δεύτερη περίπτωση (172).

119. Αντιθέτως, μια τέτοια ερμηνεία θίγει σημαντικά την ελευθερία της τέχνης, δεδομένου ότι παρεμποδίζει, αγνοώντας την όποια πολιτιστική τους αξία, σύγχρονες μορφές τέχνης που κατέστησαν δυνατές χάρη στην ψηφιακή επανάσταση και βασίζονται στην επαναχρησιμοποίηση φωνογραφημάτων, υλικής ενσωμάτωσης ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, όπως είναι το sampling. Εξάλλου, το να υπόκειται κάθε «αναγνωρίσιμη» επαναχρησιμοποίηση οποιουδήποτε αποσπάσματος φωνογραφημάτων, υλικής ενσωμάτωσης ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στον προηγούμενο έλεγχο των δικαιούχων δεν συνάδει με την ίδια τη λειτουργία και την πραγματικότητα του διαδικτύου. Ερμηνευόμενα κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα ως άνω δικαιώματα υπεισέρχονται σε όλες τις καθημερινές επικοινωνίες και τις διαδικτυακές τάσεις, όπως τα μιμίδια, τα GIF, καθώς και όλο το περιεχόμενο που παράγεται από χρήστες, όπως εκτέθηκε ανωτέρω (173).

120. Κατά τη γνώμη μου, τα επιχειρήματα περί του αντιθέτου δεν ευσταθούν. Ήδη έκανα λόγο για τις δυσκολίες που ενέχει η λήψη άδειας χρήσης samples. Το επιχείρημα, το οποίο ο CG επανέλαβε ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι δεν υφίσταται πραγματικό εμπόδιο για την τέχνη, διότι, εφόσον τα συγγενικά δικαιώματα ισχύουν μόνον για τις αναπαραγωγές του καθεαυτό φωνογραφήματος (ή της υλικής ενσωμάτωσης της ταινίας κ.λπ.), οι δημιουργοί θα μπορούν πάντοτε να δημιουργήσουν ελεύθερα εκ νέου, οι ίδιοι, τους ήχους (ή τις εικόνες) που έχουν καταγραφεί (με τη χρήση μουσικών οργάνων ή οποιουδήποτε άλλου αναγκαίου μέσου), δεν με πείθει. Κατά τη γνώμη μου, το ως άνω επιχείρημα αναιρεί την ίδια την ουσία μιας μορφής τέχνης η οποία έγκειται, ακριβώς, στη χρήση ηχογραφημένης μουσικής για τη δημιουργία νέας μουσικής (ή οπτικοακουστικών εγγραφών για τη δημιουργία νέου οπτικοακουστικού περιεχομένου). Το επιχείρημα αυτό εκκινεί από την απαξιωτική παραδοχή ότι, για παράδειγμα, στη μουσική τα samples φωνογραφημάτων χρησιμοποιούνται ως μέσο για να γλιτώσει ο δημιουργός τον κόπο, τον χρόνο και την προσπάθεια που θα απαιτούνταν για να δημιουργηθεί εκ του μηδενός ο υποκείμενος ήχος. Στην πραγματικότητα, συχνά, τα samples χρησιμοποιούνται και συνδυάζονται λόγω των ιδιαίτερων αισθητικών αποτελεσμάτων τους. Δεν θα είναι πάντοτε δυνατό να επιτευχθεί το ίδιο αποτέλεσμα μέσω της εκ νέου ηχογράφησης του ήχου που περιέχεται σε έναν δίσκο. Επομένως, το ένα δεν είναι πάντοτε (από καλλιτεχνικής απόψεως) υποκατάστατο του άλλου. Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις, το sampling απαιτεί περισσότερο χρόνο και προσπάθεια από την αυτοτελή παραγωγή παρόμοιου ήχου. Οι samplers ακούν πολλή και διαφορετική μουσική, επιλέγουν εκείνα που, κατά τη γνώμη τους, συνδυάζονται καλύτερα μεταξύ τους και, εν συνεχεία, τα επεξεργάζονται. Το έργο τους μπορεί να είναι κοπιώδες (174).

121. Έχω ασφαλώς επίγνωση ότι το Δικαστήριο επισήμανε, με την απόφαση Pelham I, ότι, αν εξαιρεθούν από το δικαίωμα αναπαραγωγής του οποίου απολαύουν οι παραγωγοί φωνογραφημάτων εκείνα τα samples που τροποποιούνται σε βαθμό ώστε να «μην είναι αναγνωρίσιμα κατά την ακρόαση», τούτο συμβάλλει ήδη στη διασφάλιση «δίκαιης ισορροπίας» μεταξύ, αφενός, της ελευθερίας της τέχνης και, αφετέρου, του δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας το οποίο έχει ο παραγωγός.

122. Εντούτοις, πρώτον, το επιχείρημα ότι το sampling επιτρέπεται χωρίς περιορισμούς εφόσον το sample δεν είναι αναγνωρίσιμο αναιρεί επίσης μέρος της ουσίας των μορφών τέχνης που βασίζονται στη δημιουργία μουσικής μέσω της χρήσης ηχογραφήσεων οι οποίες επιλέγονται για τις αισθητικές ιδιότητές τους: εάν το sample πρέπει να παραμορφωθεί σε βαθμό τέτοιο ώστε να μην αναγνωρίζεται, ποιος ο λόγος χρησιμοποίησής του εξαρχής (175); Κυρίως όμως θα τολμούσα να πω, με όλον τον δέοντα σεβασμό, ότι το Δικαστήριο δεν στάθμισε διεξοδικώς τα επίμαχα δικαιώματα και συμφέροντα (176). Μολονότι το Δικαστήριο έκρινε ότι η ερμηνεία του καταλείπει περιθώριο για την ελεύθερη επαναχρησιμοποίηση samples (μέσω παραμόρφωσης) (177), εντούτοις δεν εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους i) οποιοδήποτε «αναγνωρίσιμο» sample, ακόμη και ελάχιστης διάρκειας, θα μπορούσε να θίγει τη δυνατότητα του παραγωγού να επιτύχει ικανοποιητική απόδοση της επένδυσής του και ii) τα οικονομικά συμφέροντα του παραγωγού θα πρέπει να υπερισχύουν της θεμελιώδους για την κοινωνία ελευθερίας της τέχνης, ακόμη και όσον αφορά μικρής διάρκειας αποσπάσματα.

123. Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να αποκατασταθεί αυτή η ανισορροπία, εάν υιοθετηθεί μια ολιστική προσέγγιση του συστήματος που θεσπίζεται με την οδηγία 2001/29.

124. Αφενός, το Δικαστήριο θα μπορούσε να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα από την απόφαση Pelham I και να υιοθετήσει μια τελεολογική ερμηνεία της μάλλον ανοικτής έννοιας της «εν μέρει αναπαραγωγής», κατά το άρθρο 2, στοιχεία γʹ έως εʹ, της οδηγίας 2001/29 (178), λαμβάνοντας δεόντως υπόψη τον λόγο θέσπισης του εκεί προβλεπόμενου δικαιώματος και καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι καταλαμβάνει μόνον αποσπάσματα τα οποία μπορούν να θίξουν τη δυνατότητα του παραγωγού/ραδιοτηλεοπτικού φορέα να επιτύχει ικανοποιητική απόδοση της επένδυσής του. Η εφαρμογή ενός τέτοιου κανόνα de minimis θα μπορούσε να «αποκαταστήσει την ισορροπία» μεταξύ των συγγενικών δικαιωμάτων και, ως εκ τούτου, να διασφαλίσει τη συμβατότητά τους με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.

125. Αφετέρου, η αναγκαία «εξισορρόπηση» θα επιτυγχανόταν επίσης εάν ο νομοθέτης της Ένωσης ρητώς τροποποιούσε την οδηγία 2001/29 κατά τρόπον ώστε να αποκλειστούν από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 2, στοιχεία γʹ έως εʹ, μικρής διάρκειας αποσπάσματα (179) ή ώστε να περιληφθεί εξαίρεση σχετικά με την εν νέου χρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, περιλαμβανομένων αποσπασμάτων φωνογραφημάτων, ταινιών ή ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών σε νέα καλλιτεχνική δημιουργία, με την επιφύλαξη (μεταξύ άλλων) του κριτηρίου τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της ίδιας οδηγίας (το οποίο –υπενθυμίζω– περιλαμβάνει την απαίτηση οι χρήσεις να μην «αντίκεινται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου ή άλλου προστατευόμενου αντικειμένου»), όπως επεξηγείται στην ενότητα 3 των παρουσών προτάσεων.

2.      Η διασφάλιση επαρκούς ισορροπίας σε σχέση με το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας

126. Αντιθέτως, θεωρώ ότι πληροί τις απαιτήσεις της αναλογικότητας stricto sensu η απαγόρευση λήψης «πρωτότυπων» μερών, έστω και μικρής έκτασης, από προστατευόμενα έργα για τους σκοπούς μια νέας δημιουργίας, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων της «παράθεσης αποσπασμάτων», της «παρωδίας» και της «μίμησης».

127. Το συμφέρον που επικαλείται ο δημιουργός ως προς τη διανοητική ιδιοκτησία του, δυνάμει του άρθρου 17, παράγραφος 2, του Χάρτη, έχει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από το αντίστοιχο συμφέρον των παραγωγών και των ραδιοτηλεοπτικών φορέων, όπως εκτέθηκε στην προηγούμενη ενότητα. Συγκεκριμένα, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας του δημιουργού επί των «έργων» του λειτουργεί υπέρ της προστασίας του δικού του δικαιώματος στην ελευθερία της τέχνης, δυνάμει του άρθρου 13 του Χάρτη. Δεν πρόκειται απλώς και μόνον περί της προστασίας μιας οικονομικής επένδυσης. Υπάρχουν και άλλοι πιο προσωπικοί και ουσιώδεις δεσμοί ανάμεσα στον δημιουργό και τους καρπούς της δημιουργίας του, οι οποίοι δικαιολογούν τη θεμιτή επιθυμία του να μπορεί να εκφέρει άποψη σχετικά με την επαναχρησιμοποίησή του από άλλους δημιουργούς (180).

128. Επομένως, οι περιπτώσεις επαναχρησιμοποίησης ενός έργου σε μια νέα δημιουργία φέρνουν, στην πραγματικότητα, αντιμέτωπους δύο δημιουργούς, με δύο αντικρουόμενα δικαιώματα στην ελευθερία της τέχνης, καθιστώντας τον συγκερασμό των ανταγωνιστικών αυτών συμφερόντων ιδιαιτέρως περίπλοκο. Το γεγονός αυτό δικαιολογεί την παροχή στον νομοθέτη της Ένωσης ιδιαιτέρως ευρείας διακριτικής ευχέρειας.

129. Κατά τη γνώμη μου, μολονότι η ακριβής βαρύτητα των αντίστοιχων συμφερόντων τους ενδέχεται να διαφέρει σε κάθε περίπτωση, όπως διευκρινίζεται στο σημείο 107 των παρουσών προτάσεων, εντούτοις, η αφηρημένη «ισορροπία» την οποία καθιερώνει η οδηγία 2001/29 είναι γενικώς «δίκαιη». Το περιεχόμενο του δικαιώματος αναπαραγωγής που αναγνωρίζεται στους δημιουργούς επί των «έργων» τους, δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, μολονότι έχει αντίκτυπο στις μορφές τέχνης που βασίζονται στην επαναχρησιμοποίηση και στην καθημερινή επικοινωνία στο διαδίκτυο (181), δεν υπερβαίνει τον δικαιολογητικό λόγο θέσπισής του, δεδομένου ότι περιορίζεται στην αντιγραφή «πρωτότυπων» μερών των έργων, επιτρέποντας σε καθέναν να επαναχρησιμοποιήσει χωρίς περιορισμούς στοιχεία τα οποία δεν συνιστούν δημιουργία του ίδιου του δημιουργού, όπως εκτέθηκε ανωτέρω στο σημείο 26 των παρουσών προτάσεων. Επιπλέον, οι εξαιρέσεις για «παράθεση αποσπασμάτων», «παρωδία» και «μίμηση» καταλείπουν περιθώριο για αναφορική/διαλογική και μιμητική χρήση υφιστάμενων έργων, ακόμη και για την αλλοίωσή τους για χιουμοριστικούς ή σατιρικούς σκοπούς (182). Τούτο δεν σημαίνει ότι η «ισορροπία» που επιτυγχάνεται με το ισχύον σύστημα είναι η μόνη δυνατή, όπως θα εκθέσω στην επόμενη ενότητα.

3.      Μια ευκταία de lege ferenda εξέλιξη

130. Επισημαίνεται συχνά ότι απώτατος σκοπός των ενωσιακών κανόνων περί λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας είναι η προώθηση της δημιουργίας, της παραγωγής και της διάδοσης πληροφοριών, γνώσεων και πολιτισμού (183). Κατά λογική συνέπεια, τα αποκλειστικά δικαιώματα καθώς και οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί θα πρέπει να θεσπίζονται με γνώμονα τον απώτατο αυτόν σκοπό.

131. Συναφώς, θα ήταν ευκταίο να αυξηθεί η ευελιξία του ισχύοντος συστήματος σε σχέση με την καλλιτεχνική (ή έστω την επικοινωνιακή) επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού. Το εν λόγω σύστημα θα ευθυγραμμιζόταν περισσότερο με τις ανάγκες διαφόρων κινημάτων της σύγχρονης τέχνης, όπως η μουσική χιπ χοπ. Είναι, αν μη τι άλλο, αμφίβολο αν το συγκεκριμένο είδος μουσικής θα μπορούσε να ανθίσει όπως συνέβη στη δεκαετία του 1980, εάν τα αποκλειστικά δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε δημιουργούς και παραγωγούς, όπως προβλέπονται στην οδηγία 2001/29, είχαν εφαρμοστεί αυστηρά. Το ίδιο ισχύει για πολλά από τα ιστορικά παραδείγματα που παρατίθενται στο σημείο 32 των παρουσών προτάσεων. Η παρεμπόδιση της ανάπτυξης νέων μορφών τέχνης δεν αποτελεί κοινωνικά επιθυμητό αποτέλεσμα. Το ενωσιακό σύστημα θα μπορούσε επίσης να ευθυγραμμιστεί καλύτερα με τη λειτουργία και τις τάσεις του διαδικτύου. Συναφώς, το περιεχόμενο που παράγουν οι χρήστες είναι σημαντικό κοινωνικό φαινόμενο. Εντούτοις, ως έχει, το σύστημα δεν παρέχει ειδικές λύσεις προσαρμοσμένες στη νέα πραγματικότητα. Πολλές πολύτιμες παράγωγες μορφές έκφρασης επιβιώνουν σε ένα είδος διαδικτυακής «γκρίζας ζώνης», ως επί το πλείστον χάρη στη σιωπηρή ανοχή των δικαιούχων (ή λόγω της πρακτικής αδυναμίας τους να τις ελέγξουν όλες). Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι τέτοιες μορφές δημιουργικότητας χρήζουν επίσης στήριξης. Τούτο δεν είναι μόνον ζήτημα κοινωνικής συμμετοχής, αλλά και ζήτημα καλλιτεχνικής ποικιλομορφίας. Εν τέλει υπάρχει επίσης κίνδυνος το ισχύον σύστημα να απορριφθεί τόσο από τους δημιουργούς όσο και από το κοινό, εάν οι ανελαστικοί κανόνες του δεν προσαρμοστούν στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον.

132. Από την άποψη αυτή, θα μπορούσε να είναι χρήσιμη η θέσπιση ειδικής εξαίρεσης για την καλλιτεχνική επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού (όπως η διάταξη περί «ελεύθερης χρήσης» του γερμανικού δικαίου), η οποία θα επέτρεπε μια στοχευμένη, κατά περίπτωση εξισορρόπηση των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των μερών. Μια τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να στηρίξει εξαιρετικά δημιουργικές και, επομένως, κοινωνικά πολύτιμες περιπτώσεις καλλιτεχνικής επαναχρησιμοποίησης (χωρίς να ενθαρρύνει την ανέμπνευστη αντιγραφή). Θα μπορούσε επίσης να προβλεφθεί ένα σύστημα ρυθμιζόμενων υποχρεωτικών αδειών ή νόμιμης αμοιβής (184) για τη στήριξη των δημιουργών του παρελθόντος σε ορισμένες περιπτώσεις. Μια τέτοια ευέλικτη και ανοικτή εξαίρεση θα διασφάλιζε επίσης την έγκαιρη προσαρμογή του συστήματος λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ιδιοκτησίας στις τρέχουσες και μελλοντικές κοινωνικές και τεχνολογικές εξελίξεις. Από οικονομικής απόψεως, το γεγονός ότι πολλές χώρες ανά τον κόσμο έχουν θεσπίσει τέτοια διάταξη θα πρέπει να καθησυχάσει όσους εκφράζουν φόβους ότι μια τέτοια διάταξη θα «καταστρέψει» την πολιτιστική βιομηχανία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (185). Εν πάση περιπτώσει, απόκειται στον νομοθέτη να θεσπίσει τέτοιους μηχανισμούς (186).

V.      Πρόταση

133. Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Bundesgerichtshof (Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου, Γερμανία) ως εξής:

1)      Το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας,

έχει την έννοια ότι ο όρος «μίμηση» (pastiche), κατά την ως άνω διάταξη, αφορά καλλιτεχνική δημιουργία η οποία i) αναφέρεται σε υφιστάμενο έργο χρησιμοποιώντας τη χαρακτηριστική «αισθητική γλώσσα» του, ii) ενώ παράλληλα εμφανίζει αντιληπτές διαφορές από το αρχικό υλικό που μιμείται και iii) προορίζεται να είναι αναγνωρίσιμη ως μίμηση. Ο σκοπός ο οποίος επιδιώκεται με την εμφανή αυτή υφολογική μίμηση είναι άνευ σημασίας. Η χρήση προστατευόμενων στοιχείων από έργα ή άλλα αντικείμενα, περιλαμβανομένων samples φωνογραφημάτων, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της σχετικής εξαίρεσης, όταν έχει ως αποτέλεσμα καλλιτεχνική δημιουργία που έχει τα ουσιώδη αυτά χαρακτηριστικά.

2)      Το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 έχει την έννοια ότι:

η χρήση προστατευόμενου έργου ή άλλου αντικειμένου πρέπει να θεωρείται ότι γίνεται «για […] μίμηση» (pastiche), κατά την έννοια της διάταξης αυτής, εάν ο «μιμητικός» χαρακτήρας της χρήσης είναι αναγνωρίσιμος από όποιον, αφενός, γνωρίζει το προστατευόμενο υλικό που επαναχρησιμοποιήθηκε και, αφετέρου, διαθέτει το απαιτούμενο διανοητικό υπόβαθρο ώστε να αντιληφθεί τη «μίμηση».


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.


2      Βλ., για ορισμό του sampling, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham κ.λπ. (C‑476/17, EU:C:2018:1002, σημείο 1): «[τ]ο sampling (δειγματοληψία) αποτελεί τεχνική με την οποία, χάρη στη βοήθεια ηλεκτρονικού εξοπλισμού, μπορεί να απομονωθούν και να αντιγραφούν ελάχιστα αποσπάσματα (samples ή δείγματα […]) φωνογραφημάτων, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως στοιχεία μιας νέας σύνθεσης σε άλλο φωνογράφημα».


3      Ως «φωνογράφημα» νοείται, στο δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, κάθε αποκλειστική ηχητική εγγραφή ήχων (ήτοι ηχογράφηση) [βλ. άρθρο 3 της Διεθνούς Σύμβασης περί της προστασίας των ερμηνευτών ή εκτελεστών καλλιτεχνών, των παραγωγών φωνογραφημάτων και των οργανισμών ραδιοτηλεόρασης, η οποία συνήφθη στη Ρώμη στις 26 Οκτωβρίου 1961 (στο εξής: Σύμβαση της Ρώμης), και άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της Συνθήκης του Παγκόσμιου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΔΙ) για τις εκτελέσεις και τα φωνογραφήματα, η οποία θεσπίστηκε στη Γενεύη στις 20 Δεκεμβρίου 1996 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2000/278/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης Μαρτίου 2000 (ΕΕ 2000 L 89, σ. 6) (στο εξής: WPPT 1996)].


4      Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Pelham κ.λπ. (C‑476/17, στο εξής: απόφαση Pelham I, EU:C:2019:624).


5      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2001, L 167, σ. 10, και διορθωτικό ΕΕ 2008, L 314, σ. 16).


6      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά και την τροποποίηση των οδηγιών 96/9/ΕΚ και 2001/29/ΕΚ (ΕΕ 2019, L 130, σ. 92).


7      Μολονότι το άρθρο 17, παράγραφος 7, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2019/790 δεν τυγχάνει εφαρμογής στην υπό κρίση υπόθεση (δεδομένου ότι αυτή δεν αφορά ούτε το δικαίωμα παρουσίασης στο κοινό ούτε την επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού από χρήστες «επιγραμμικών υπηρεσιών ανταλλαγής περιεχομένου»), εντούτοις, η εν λόγω διάταξη και το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 θα πρέπει να ερμηνεύονται ομοιόμορφα (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 31ης Μαΐου 2016, Reha Training, C‑117/15, EU:C:2016:379, σκέψεις 28 έως 34).


8      Βλ. άρθρο 5 του Grundgesetz (Βασικού Νόμου).


9      Κατά τη διάταξη αυτή, «ανεξάρτητο έργο το οποίο δημιουργήθηκε με ελεύθερη χρήση του έργου τρίτου, μπορεί να δημοσιευθεί και να αποτελέσει αντικείμενο εκμετάλλευσης χωρίς την άδεια του δημιουργού του έργου που χρησιμοποιήθηκε». Το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο) έκρινε ότι η εν λόγω διάταξη μπορούσε να εφαρμοστεί κατ’ αναλογίαν στην επαναχρησιμοποίηση φωνογραφημάτων.


10      Είναι αληθές ότι τα μέλη του συγκροτήματος Kraftwerk επικαλούνται πρωτίστως τα συγγενικά δικαιώματα παραγωγών φωνογραφημάτων. Εντούτοις, επικαλούνται επίσης, επικουρικώς, δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. Εν πάση περιπτώσει, η εξαίρεση της «μίμησης» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 εφαρμόζεται οριζόντια στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και σε όλα τα συγγενικά δικαιώματα (βλ. σημείο 36 των παρουσών προτάσεων). Επομένως, τα σχετικά με την εν λόγω εξαίρεση ερωτήματα δεν περιορίζονται σε χρήσεις φωνογραφημάτων, αλλά εκτείνονται και σε χρήσεις άλλων αντικειμένων προστασίας, π.χ. έργων. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να εξεταστούν αμφότερα τα είδη δικαιωμάτων.


11      Μολονότι το ζήτημα αφορά την τέχνη γενικά, δεδομένου ότι η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά τη μουσική, οι παρατηρήσεις μου θα επικεντρωθούν στον συγκεκριμένο τομέα, με περιστασιακές αναφορές σε άλλους τομείς.


12      Η ελευθερία της τέχνης αναγνωρίζεται ως αυτοτελές θεμελιώδες δικαίωμα σε πλείονα κράτη μέλη, περιλαμβανομένης της Γερμανίας [βλ. άρθρο 5 του Grundgesetz (Βασικού Νόμου)], και στο διεθνές δίκαιο (βλ. άρθρο 27 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του Διεθνούς Συμφώνου των Ηνωμένων Εθνών για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και άρθρο 19, παράγραφος 2, του Διεθνούς Συμφώνου των Ηνωμένων Εθνών για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα).


13      Επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) έχει αποφανθεί ότι η ελευθερία έκφρασης, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υπεγράφη στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ), περιλαμβάνει την «ελευθερία καλλιτεχνικής έκφρασης» (απόφαση του ΕΔΔΑ της 24ης Μαΐου 1988, Müller και λοιποί κατά Ελβετίας, CE:ECHR:1988:0524JUD001073784, § 27). Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ των δύο εννοιών έγκειται στον «καλλιτεχνικό» χαρακτήρα της έκφρασης.


14      Πρβλ. απόφαση Pelham I (σκέψη 34)· αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 24ης Μαΐου 1988, Müller και λοιποί κατά Ελβετίας (CE:ECHR:1988:0524JUD001073784, § 27), και της 8ης Ιουλίου 1999, Karataş κατά Τουρκίας (CE:ECHR:1999:0708JUD002316894, § 49).


15      Όπως καθίσταται σαφές από τη χρήση του γενικού όρου «η τέχνη» στο άρθρο 13 του Χάρτη, η σχετική ελευθερία έχει ευρύ περιεχόμενο και καλύπτει κάθε μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης, ανεξαρτήτως του μέσου (λογοτεχνία, μουσική, εικαστικές τέχνες κ.λπ.) [βλ. Peers, S., Hervey, T., Kenner, J., και Ward, A. (επιμ.), The EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, Hart Publishing, Οξφόρδη, 2021, σ. 417 έως 419].


16      Βλ. Σύμβαση της Βέρνης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων (Πράξη των Παρισίων της 24ης Ιουλίου 1971), όπως τροποποιήθηκε στις 28 Ιουλίου 1979 (στο εξής: Σύμβαση της Βέρνης)· Συνθήκη του Παγκόσμιου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΔΙ) για την πνευματική ιδιοκτησία, η οποία συνήφθη στη Γενεύη στις 20 Δεκεμβρίου 1996 και εγκρίθηκε εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με την απόφαση 2000/278/ΕΚ του Συμβουλίου, της 16ης Μαρτίου 2000 (ΕΕ 2000, L 89, σ. 6) (στο εξής: ΣΠΙ)· Συμφωνία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα του εμπορίου, που συνιστά το παράρτημα 1Γ της Συμφωνίας για την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), η οποία υπογράφηκε στο Μαρακές στις 15 Απριλίου 1994 και εγκρίθηκε με την απόφαση 94/800/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 1994, σχετικά με την εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σύναψη των συμφωνιών που απέρρευσαν από τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης (1986-1994), καθ’ όσον αφορά τα θέματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της (1986-1994) (ΕΕ 1994, L 336, σ. 1) (στο εξής: συμφωνία TRIPS).


17      Βλ., όσον αφορά το γεγονός ότι το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ (και, κατ’ επέκταση το άρθρο 13 του Χάρτη) επιβάλλει στις δημόσιες αρχές όχι μόνον «αρνητικές» (μη επέμβαση), αλλά και «θετικές υποχρεώσεις» (λήψη μέτρων για τη διασφάλιση της πραγματικής άσκησης της ελευθερίας έκφρασης), απόφαση του ΕΔΔΑ της 6ης Μαΐου 2003, Appleby κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:2003:0506JUD004430698, § 39). Ειδικότερα, η καλλιτεχνική ελευθερία και η προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας προβλέπονται μαζί σε πράξεις του διεθνούς δικαίου (βλ. άρθρο 27, παράγραφοι 1 και 2, της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και άρθρο 15, στοιχεία αʹ και γʹ, του Διεθνούς Συμφώνου των Ηνωμένων Εθνών για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα).


18      Καθώς και ένα σύνολο «ηθικών δικαιωμάτων» (βλ. άρθρο 6α της Σύμβασης της Βέρνης), τα οποία δεν καλύπτονται από την οδηγία 2001/29. Βλ. επίσης υποσημείωση 54 των παρουσών προτάσεων.


19      Υπό την έννοια ότι «αντανακλούν την προσωπικότητα του δημιουργού τους» (πρβλ. απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, Infopaq International, C‑5/08, στο εξής: απόφαση Infopaq, EU:C:2009:465, σκέψη 3). Αντιθέτως, η καλλιτεχνική αξία είναι άνευ σημασίας. Συγκεκριμένα, ο δικαστής δεν δύναται να κρίνει τι συνιστά «καλή» ή «κακή» τέχνη (διότι το ζήτημα αυτό είναι εγγενώς υποκειμενικό).


20      Βλ. επίσης άρθρο 9 της Σύμβασης της Βέρνης.


21      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 9 έως 11 και 14 της οδηγίας 2001/29, καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (σημείο 83).


22      Όπως και η ελευθερία έκφρασης δυνάμει του άρθρου 11 του Χάρτη, η ελευθερία της τέχνης, λαμβανομένης υπόψη της ευρείας διατύπωσης του άρθρου 13 του Χάρτη, δεν αντιτίθεται μόνο στη λογοκρισία για πολιτικούς ή ηθικούς λόγους. Ο έλεγχος ως προς το είδος του υλικού που μπορούν να χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες συνεπάγεται επίσης «περιορισμό» της τέχνης κατά την έννοια του άρθρου 13 του Χάρτη.


23      Βλ. άρθρο 2 της ΣΠΙ και άρθρο 9, παράγραφος 2, της συμφωνίας TRIPS.


24      Βλ. απόφαση Infopaq (σκέψεις 38, 39 και 48).


25      Μολονότι η συγκεκριμένη διευθέτηση τέτοιων στοιχείων σε μια σύνθεση μπορεί να είναι «πρωτότυπη» και να δικαιολογεί την προστασία δυνάμει δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, εντούτοις, δεν καθιστά τον συνθέτη αποκλειστικό κύριο κάθε επιμέρους στοιχείου, διότι τα συστατικά αυτά στοιχεία δεν αποτελούν «δημιουργία του», αλλά ένα κοινό λεξιλόγιο, το οποίο χρησιμοποιείται από αναρίθμητους δημιουργούς. Βλ. Wilson, L., «The case for Common Property in Musical Objects», Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law, τόμος 26, αριθ. 3, 2024, σ. 413 έως 460.


26      Πρβλ. αποφάσεις Infopaq (σκέψεις 38, 39 και 48) και της 1ης Δεκεμβρίου 2011, Painer (C‑145/10, EU:C:2011:798, σκέψεις 36, 40, 41, 42 και 95 έως 98).


27      Δεν υπάρχει όσον αφορά τις νότες, και δη το πόσες μπορούν να αντιγραφούν χωρίς περιορισμό, κάποιο κατώτατο όριο πέραν του οποίου ενεργοποιείται το δικαίωμα αναπαραγωγής. Το κατά πόσον εξακολουθούν να υφίστανται δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των δανειζόμενων στοιχείων συνιστά όχι ποσοτικό, αλλά ποιοτικό ζήτημα.


28      Το κριτήριο για την εξακρίβωση της ύπαρξης προσβολής συνίσταται στη σύγκριση των συστατικών στοιχείων του υφιστάμενου έργου και τη νέα δημιουργία. Για τα μουσικά έργα, η σύγκριση είναι ακουστική. Προσβολή διαπιστώνεται εάν ορισμένα από τα πρωτότυπα χαρακτηριστικά του υφιστάμενου έργου μπορούν να γίνουν αντιληπτά (με την αίσθηση της ακοής) στη νέα δημιουργία. Μικρές μεταβολές, όπως αλλαγή κλειδιού ή ταχύτητας, δεν έχουν σημασία. Εντούτοις, εάν οι μεταβολές είναι τέτοιες ώστε τα πρωτότυπα στοιχεία του υφιστάμενου έργου να μην είναι πλέον αντιληπτά στο νέο αντικείμενο, δεν υφίσταται «αναπαραγωγή» κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29 (πρβλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2021, VG Bild-Kunst, C‑392/19, EU:C:2021:181, σκέψη 25).


29      Με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων και των περιορισμών που εξετάζονται στην ενότητα B των παρουσών προτάσεων


30      Δεν αναφέρομαι εδώ (διότι δεν είναι δυνατόν να εξετάσω με τις παρούσες προτάσεις καθένα από τα επιμέρους ζητήματα που ενδέχεται να ανακύψουν) στο δικαίωμα αναπαραγωγής που αναγνωρίζεται στους καλλιτέχνες ερμηνευτές ή εκτελεστές επί της εγγραφής σε υλικό φορέα των ερμηνειών ή εκτελέσεών τους, δυνάμει του άρθρου 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2001/29, το οποίο θεσπίστηκε για διαφορετικούς λόγους.


31      Βλ. επίσης άρθρο 10 της Σύμβασης της Ρώμης, άρθρο 11 της WPPT 1996 και άρθρο 14, παράγραφος 2, της συμφωνίας TRIPS.


32      Για παράδειγμα, εάν ένα μουσικό έργο ηχογραφηθεί, επιπλέον του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί του έργου, το οποίο αναγνωρίζεται στον δημιουργό, η ηχογράφηση προστατεύεται, αυτή καθεαυτήν, δυνάμει του προβλεπόμενου στο άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2001/29 συγγενικού δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας , το οποίο αναγνωρίζεται στον παραγωγό.


33      Βλ. αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2001/29.


34      Για το ότι το sampling αποτελεί μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης που προστατεύεται από το άρθρο 13 του Χάρτη, βλ. απόφαση Pelham I (σκέψη 35). Το ίδιο ισχύει, κατ’ αναλογίαν, για την επαναχρησιμοποίηση στιγμιοτύπων ταινίας ή ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής για τη δημιουργία έργου τέχνης.


35      Με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων και των περιορισμών που εξετάζονται στην ενότητα B των παρουσών προτάσεων.


36      Βλ. Grisse, K., και Kaiser, C., «On the significance of (un)recognisability for the reproduction right in European copyright law: Pelham GmbH v Hutter (C‑476/17)», European Intellectual Property Review, τόμος 44, αριθ. 2, 2022, σ. 78 έως 90, ιδίως σ. 82.


37      Η συζήτηση σχετικά με την έννοια της συγκεκριμένης φράσης του Δικαστηρίου είναι εκτενής (βλ., μεταξύ άλλων, Grisse, K., και Kaiser, C., υποσημείωση 36, όπ.π., σ. 82). Κατά τη γνώμη μου, με τον όρο «αναγνωρίσιμο» το Δικαστήριο υποδήλωσε ότι το sample μπορεί να αποδοθεί στο αρχικό φωνογράφημα μέσω ακουστικής σύγκρισης (βλ., κατ’ αναλογίαν, υποσημείωση 28 των παρουσών προτάσεων). Η φράση «κατά την ακρόαση» υποδηλώνει (σαφώς) ότι το sample πρέπει να μπορεί να γίνει αντιληπτό από τον άνθρωπο. Samples τα οποία μπορούν να τα εντοπίσουν μόνον ρομπότ και μηχανές δεν εμπίπτουν στη φράση. Κρίσιμο ζήτημα είναι τίνος η ακρόαση έχει σημασία. Ένας παραγωγός ειδικός στη μουσική χιπ χοπ θα αντιληφθεί περισσότερα samples από έναν τυχαίο ακροατή. Για την επίλυση του ζητήματος αυτού, τα δικαστήρια μπορούν να κάνουν χρήση πλασμάτων δικαίου (αντίστοιχων αυτού του «μέσου καταναλωτή» στο δίκαιο εμπορικών σημάτων). Συγκεκριμένα, εφαρμόζοντας την απάντηση που έδωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Pelham I, το αιτούν δικαστήριο δημιούργησε, για τον σκοπό αυτόν, το πλάσμα δικαίου του «μέσου ακροατή μουσικής». Το αιτούν δικαστήριο έκρινε ότι το επίμαχο sample, μολονότι ελαφρώς τροποποιημένο, παραμένει «αναγνωρίσιμο κατά την ακρόαση» από έναν τέτοιο ακροατή στο τραγούδι «Nur Mir».


38      Ειδικότερα, μόνον εάν το απόσπασμα προστατευόμενου αντικειμένου έχει τροποποιηθεί σε βαθμό τέτοιο ώστε να είναι «μη αναγνωρίσιμο» στη νέα δημιουργία δεν συντρέχει προσβολή του σχετικού δικαιώματος αναπαραγωγής (βλ. Απόφαση Pelham I. σκέψεις 29 έως 31). Βλ., κατ’ αναλογίαν, υποσημείωση 28 των παρουσών προτάσεων.


39      Ρήση που αποδίδεται στον Ρώσο συνθέτη Ι. Στραβίνσκι.


40      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:363, σημείο 55).


41      Βλ. σημείο 66 των παρουσών προτάσεων.


42      Εντούτοις, ουδόλως περιορίζεται στον συγκεκριμένο τομέα. Για παράδειγμα, στις εικαστικές τέχνες, έργα ζωγραφικής όπως το «Πρόγευμα στη χλόη» του Μονέ ή το «Κουρείς προβάτων (μίμηση Millet)» του βαν Γκογκ ανακυκλώνουν μια υπάρχουσα σύνθεση, αποδίδοντάς την εκ νέου με δημιουργικό τρόπο. Το κίνημα της «καλλιτεχνικής οικειοποίησης» («appropriation art»), το οποίο ξεκίνησε τον 20ό αιώνα και περιλαμβάνει το Dada, την pop art, την εννοιολογική τέχνη (conceptual art) κ.λπ., με καλλιτέχνες όπως οι Bouchet, Warhol και Koons, οδήγησε επίσης σε τέτοιες (μάλλον ακραίες) περιπτώσεις δημιουργικής αντιγραφής [βλ. Williams, T., «Appropriation in art», σε Marter, J. (επιμ), The Grove Encyclopedia of American Art, Oxford University Press, Oxford, 2011].


43      Για παράδειγμα, τα τρία κοντσέρτα του Μπαχ για εκκλησιαστικό όργανο (BWV 593, 594 και 596) προέρχονται από τα έργα του Βιβάλντι Κοντσέρτο για 2 βιολιά και μπάσο κοντίνουο, Op. 3, αριθ. 8, (RV 522), Κοντσέρτο για βιολί και μπάσο κοντίνουο, Op. 7, αριθ. 5 (RV 208), και Κοντσέρτο για 2 βιολιά και ένα τσέλο, Op. 3, αριθ. 11 (RV 565). Το έργο του Μότσαρτ 12 παραλλαγές σε μι ύφεση μείζονα, K. 354/299, βασίζεται στη διάσημη άρια από τον Κουρέα της Σεβίλλης του Baudron.


44      Παραδείγματος χάριν, για τη μουσική επένδυση της ταινίας Passage to Marseille (ελλ. τίτλος: Δραπέτες της κολάσεως, 1944), ο Steiner επαναχρησιμοποίησε ορισμένα μέτρα της «Μασσαλιώτιδας». Στη σονάτα αριθ. 2, Concord, Mass του Ives ακούγεται κατ’ επανάληψη το αποτελούμενο από τέσσερις νότες εισαγωγικό μοτίβο της Συμφωνίας αριθ. 5, Op. 67, του Μπετόβεν.


45      Μια συνολική θεώρηση της πρακτικής του sampling σε αφηρημένο επίπεδο είναι περίπλοκο ζήτημα. Τα samples μπορούν να έχουν διάφορες μορφές (μεγάλης διάρκειας, μικρής διάρκειας, χαρακτηριστικά, μη χαρακτηριστικά). Μπορεί να ακούγονται μία φορά ή σε λούπα. Άλλοτε αναπαράγονται πιστά, ενώ άλλοτε αλλοιωμένα και επεξεργασμένα. Επιπλέον, το sampling δεν περιορίζεται σε ένα μουσικό είδος. Αληθεύει πάντως ότι είναι στενά συνυφασμένο με τη μουσική χιπ χοπ, εν μέρει για ιστορικούς λόγους. Όταν το συγκεκριμένο είδος μουσικής έκανε την εμφάνισή του στη δεκαετία του 1970 στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης (ΗΠΑ), οι DJ έπαιζαν ταυτόχρονα δύο βινύλια του ίδιου δίσκου σε δύο πικάπ, απομονώνοντας και επαναλαμβάνοντας ορισμένα μουσικά περάσματα ώστε να χτίσουν ένα συνεχές beat πάνω στο οποίο ράπαραν οι λεγόμενοι Masters of Ceremonies (MC). Αργότερα, χάρη στους ψηφιακούς samplers, οι παραγωγοί χιπ χοπ μπορούσαν πλέον να ξεψαχνίζουν τους παλαιότερους δίσκους για να αντλήσουν τέτοια beat αντιγράφοντας τα αντίστοιχα αποσπάσματα απευθείας από τα φωνογραφήματα (βλ. Katz, M., Capturing Sound – how technology has changed music, αναθεωρημένη έκδοση, University of California Press, 2010, σ. 124 έως 176).


46      Η έννοια της «διακειμενικότητας», η οποία αναπτύχθηκε αρχικώς στη λογοτεχνική θεωρία, αλλά επεκτάθηκε και στους άλλους τομείς της τέχνης, εκφράζει την ιδέα ότι κανένα έργο δεν μπορεί να υπάρξει ως αυτοτελές σύνολο, διότι i) κάθε έργο διαποτίζεται από εξωτερικές αναφορές, παραπομπές και επιρροές και ii) η πρόσληψη του έργου επηρεάζεται πάντοτε από όλα τα άλλα έργα τα οποία κομίζει ο θεατής/ακροατής/αναγνώστης.


47      Βλ., περαιτέρω, Olufunmilayo, A.B., «From J.C. Bach to hip hop: musical borrowing, copyright and cultural context», North Carolina Law Review, 2006, τόμος 84, 2006, σ. 547 έως 645· Boyle, J., Ap Siôn, P., και Redhead, M, «Musical Borrowing and Quotation in the Twentieth and Twenty first Centuries», Contemporary Music Review, τόμος 33, αριθ. 2, σ. 125 έως 127· και Myung-Ji Lee, B., The art of borrowing: quotations and allusions in western music, 2016.


48      «Remixing» είναι η διαδικασία μέσω της οποίας συνδυάζονται με νέους τρόπους στοιχεία από υφιστάμενο περιεχόμενο, και ρεμίξ λέγεται το αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής (βλ. Chandler, D., και Munday, R., A Dictionary of Social Media, Oxford University Press, Oxford, 2016, λήμμα «remixing»).


49      Ο όρος «mashup» παραπέμπει, γενικώς, στη διαδικασία δημιουργίας νέου υλικού μέσω του συνδυασμού περιεχομένου από πλείονες υφιστάμενες πηγές, καθώς και σε οποιαδήποτε προϊόν τέτοιας διαδικασίας (βλ. Chandler, D., and Munday, R., όπ.π. στην υποσημείωση 48, λήμμα «mashup»).


50      Το μιμίδιο είναι μια εικόνα προερχόμενη συχνά (αλλά όχι πάντοτε) από μια γνωστή ταινία ή τηλεοπτική εκπομπή, συνοδευόμενη από χιουμοριστική λεζάντα, η οποία αποτελεί αντικείμενο ευρύτατης ανταλλαγής στο διαδίκτυο [βλ. Chandler, D., και Munday, R., όπ.π. στην υποσημείωση 48, λήμμα «meme (internet meme)»].


51      Τα GIF αποτελούνται από λιγοστά πλάνα οπτικοακουστικού περιεχομένου, τα οποία απεικονίζουν κάποιον ή κάτι και χρησιμοποιούνται συνήθως, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για να εκφράσουν αντίδραση σε μήνυμα ή περιεχόμενο κ.λπ. (βλ. https://www.merriam-webster.com/dictionary/reaction%20GIF).


52      Για παράδειγμα, δεν υπήρχε γενικώς δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί μουσικών έργων πριν από τον 19ο αιώνα. Το συγγενικό δικαίωμα των παραγωγών φωνογραφημάτων θεσπίστηκε μόλις στη δεκαετία του 1960, τα δε συγγενικά δικαιώματα υλικής ενσωμάτωσης ταινιών και ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στη δεκαετία του 1990 (βλ. Hugenholtz, P.B., «Neighbouring rights are obsolete», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2019, τόμος 50, αριθ. 8, σ. 1006 έως 1011). Έκτοτε, το πεδίο εφαρμογής και η διάρκεια των διαφόρων αυτών δικαιωμάτων σταδιακά επεκτάθηκε.


53      Βλ. απόφαση του United States District Court for the Southern District of New York (Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου της Νότιας Περιφέρειας της Νέας Υόρκης, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής) της 17ης Δεκεμβρίου 1991, Grand Upright Music κατά Warner Bros Records, Inc., 780 F. Supp. 182 (S.D.N.Y. 1991).


54      Πρόσθετη επιβάρυνση συνεπάγονται τα «ηθικά δικαιώματα» των δημιουργών επί των έργων τους. Συναφώς, το άρθρο 6α της Σύμβασης της Βέρνης αναγνωρίζει, πρώτον, το δικαίωμα του δημιουργού να διεκδικήσει την πατρότητα του έργου («δικαίωμα απονομής της ιδιότητας του δημιουργού»). Τούτο συνεπάγεται συνήθως την απαίτηση μνείας του ονόματος του δημιουργού όταν το έργο αναπαράγεται σε νέα δημιουργία. Δεύτερον, και προβληματικότερο, το άρθρο 6α αναγνωρίζει το δικαίωμα του δημιουργού να εναντιωθεί σε κάθε παραμόρφωση, ακρωτηριασμό ή άλλη τροποποίηση του έργου και σε κάθε άλλη προσβολή του έργου που «[θίγει] την τιμήν ή την φήμην του» («δικαίωμα στην ακεραιότητα»). Το δίκαιο ορισμένων κρατών μελών, όπως το δίκαιο περί δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας της Γαλλίας, διευρύνει το ανωτέρω δικαίωμα, καθόσον παρέχει στον δημιουργό το δικαίωμα να απαγορεύει κάθε ουσιαστική τροποποίηση του έργου του, έστω και αν δεν θίγει την τιμή ή τη φήμη του. Είναι προφανές ότι τούτο συνιστά σημαντικό εμπόδιο στη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση υφιστάμενων έργων.


55      Πρβλ. άρθρο 17, παράγραφος 4, της οδηγίας 2019/790. Για αναλυτική επεξήγηση του συστήματος των υποχρεώσεων που θέτει η διάταξη αυτή όσον αφορά το φιλτράρισμα, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα H. Saugmandsgaard Øe στην υπόθεση Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑401/19, EU:C:2021:613, σημεία 48 έως 69).


56      Βλ., μεταξύ άλλων, Cabay, J., Lambrecht, M., «Remix prohibited: how rigid EU copyright laws inhibit creativity», Journal of Intellectual Property Law & Practice, τόμος 10, αριθ. 5, 2015, σ. 359 έως 377· Senftleben, M., «Flexibility Grave: Partial Reproduction Focus and Closed System Fetishism in CJEU, Pelham», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2020 σ. 751 έως 769· και Westkamp, G., «Two Constitutional Cultures, Technological Enforcement and User Creativity: The Impending Collapse of the EU Copyright Regime?», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2022, τόμος 53, σ. 62 έως 93.


57      Συγκεκριμένα, πέραν της εξαίρεσης που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/29 (η οποία δεν ενδιαφέρει εν προκειμένω), τα κράτη μέλη είναι κατ’ αρχήν ελεύθερα να αποφασίσουν αν θα μεταφέρουν τις λοιπές εξαιρέσεις και τους λοιπούς περιορισμούς στο εθνικό δίκαιό τους (βλ., εντούτοις, σημείο 105 των παρουσών προτάσεων).


58      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 3 και 31 της οδηγίας 2001/29.


59      Βλ. αιτιολογική σκέψη 32 της οδηγίας 2001/29.


60      Βλ. απόφαση Pelham I (σκέψεις 63 έως 65) και σημεία 12 έως 15 των παρουσών προτάσεων. Παρόμοιες διατάξεις υπήρχαν στο δίκαιο διαφόρων κρατών μελών (βλ. Hui, A., και Döhl, F., «Collateral damage: reuse in the arts and the new role of quotation provisions in countries with free use provisions after the ECJ’s Pelham, Funke Medien and Spiegel Online judgments», International Review of Intellectual Property and Competition Law, τόμος 52, αριθ. 7, σ. 852 έως 892).


61      Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019 (C‑469/17, στο εξής απόφαση Funke Medien, EU:C:2019:623, σκέψεις 55 έως 64).


62      Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019 (C‑516/17, στο εξής: απόφαση Spiegel Online, EU:C:2019:625, σκέψεις 40 έως 49).


63      Απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2014, Deckmyn και Vrijheidsfonds (C‑201/13, στο εξής: απόφαση Deckmyn, EU:C:2014:2132, σκέψη 20).


64      Βλ., σε σχέση με τη Γαλλία, σημείο 52 των παρουσών προτάσεων. Βλ., για συγκριτική θεώρηση των νομοθεσιών των κρατών μελών, Mezei, P., Jütte, B. J., Sganga, C. και Pascault, L., «Oops, I sampled again… the meaning of “pastiche” as an autonomous concept under EU copyright law», International Review of Intellectual Property and Competition Law, τόμος 55, 2024, σ. 1225 και 1256.


65      Αντιθέτως, «παρωδίες» και «γελοιογραφίες» επιτρέπονταν δυνάμει της ρήτρας περί «ελεύθερης χρήσης» που προβλεπόταν στο άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG (βλ. Stieper, M., «Es ist nicht alles Kunst, was glänzt – Versuch einer Eingrenzung des Pastichebegriffs in § 51a UrhG», GRUR, 2023, σ. 1660 έως 1665).


66      Για χρήσεις εκτός των ανωτέρω επιγραμμικών υπηρεσιών, η εξαίρεση της «μίμησης» παραμένει προαιρετική, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 (βλ., ωστόσο, σημείο 105 των παρουσών προτάσεων).


67      Με την ίδια ευκαιρία, ο Γερμανός νομοθέτης κατάργησε τη ρήτρα περί «ελεύθερης χρήσης» που προβλεπόταν στο άρθρο 24, παράγραφος 1, του UrhG (συμμορφούμενος προς την απόφαση Pelham I) (βλ. σημείο 15 των παρουσών προτάσεων).


68      Πράγματι, το άρθρο 51a δεν περιορίζεται στις χρήσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 17 της οδηγίας 2019/790.


69      Βλ. Deutscher Bundestag Drucksache 19/27426, 19. Wahlperiode 09.03.2021, Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Anpassung des Urheberrechts an die Erfordernisse des digitalen Binnenmarktes. Όπως φαίνεται, παρόμοια έννοια της εξαίρεσης της «μίμησης» έχουν δεχθεί ο Αυστριακός, ο Ισπανός και ο Ούγγρος νομοθέτης (βλ., για συγκριτική ανάλυση, Mezei, P., Jütte, B.J., Sganga, C. and Pascault, L., όπ.π. στην υποσημείωση 64).


70      Βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων.


71      Βλ., κατ’ αναλογίαν, σε σχέση με την «παρωδία», απόφαση Deckmyn (σκέψεις 14 και 15). Η συγκεκριμένη ερμηνεία δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση λόγω του μη προαιρετικού χαρακτήρα του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29. Μολονότι τα κράτη μέλη είναι κατ’ αρχήν ελεύθερα να μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιο τη σχετική διάταξη, εντούτοις, δεν μπορούν να καθορίσουν ελεύθερα το περιεχόμενό της με μη εναρμονισμένο τρόπο (βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων).


72      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Deckmyn (σκέψη 19 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


73      Βλ., για την ίδια άποψη, Pollaud-Dulian, F., «Le pastiche en quête de sens», Recueil Dalloz, 2024, τόμος 23, σ. 1138· και Spina Ali, G., «Is EU copyright law an obstacle to internet memes?», European Intellectual Property Review, 2023, τόμος 45, αριθ. 12, σ. 714 έως 724, ιδίως σ. 721.


74      Όπως εξέθεσαν οι Pelham κ.λπ., το Oberlandesgericht Hamburg (εφετείο Αμβούργου) έκρινε ότι υπήρχε «αντίστιξη» στον απαιτούμενο βαθμό επειδή το τραγούδι «Nur mir» ανήκει σε διαφορετικό μουσικό είδος από το κομμάτι «Metall auf Metall».


75      Αντιθέτως, τέτοιος «διάλογος» απαιτείται για την εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29 (βλ. σημείο 88 των παρουσών προτάσεων).


76      Εν πάση περιπτώσει, αυτό το συμπέρασμα συνήγαγα από τις ομιχλώδεις διευκρινίσεις των Pelham κ.λπ., της Γερμανικής Κυβέρνησης και της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της «καλλιτεχνικής αντίστιξης». Βλ., για τον ίδιο ορισμό, Hudson, E., «The pastiche exception in copyright law: a case of mashed-up drafting?», Intellectual Property Quarterly, 2017, αριθ. 4, σ. 346 έως 368· Kreutzer, T., The pastiche in copyright law, Gesellschaft für Freiheitsrechte, 2022, σ. 14 έως 22· «Opinion on CG and YN v Pelham GmbH and Others, Case C‑590/23 (Pelham II)», European Copyright Society, 6 Νοεμβρίου 2024.


77      Βλ., για την ίδια άποψη, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Μεταρρύθμιση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας: Ερωτήσεις και απαντήσεις, τελευταία επικαιροποίηση στις 22 Φεβρουαρίου 2022 (https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/copyright-reform-questions-and-answers). Ερώτηση: «Εμποδίζει η οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας τους χρήστες να εκφράζονται στο διαδίκτυο με τον ίδιο τρόπο όπως σήμερα; Απαγορεύονται τα memes και τα GIF;» Απάντηση: «Όχι. Αντιθέτως, επιτρέπεται ειδικώς η αναφόρτωση μιμιδίων και άλλου περιεχομένου που παράγουν οι χρήστες για παράθεση αποσπασμάτων, κριτική, βιβλιοπαρουσίαση, γελοιογραφία, παρωδία και μίμηση (όπως GIF ή παρόμοια) …» (η υπογράμμιση δική μου).


78      Βλ., περαιτέρω, ενότητα Γ των παρουσών προτάσεων.


79      Βλ., όσον αφορά λεξικά τα οποία παρέχουν ως αποκλειστικό, ή τουλάχιστον ως κύριο, τον ορισμό αυτόν, στην αγγλική γλώσσα: Collins English Dictionary, Oxford Dictionary of English, Merriam-Webster English Dictionary, Shorter Oxford English Dictionary· στην ισπανική γλώσσα: Real Academia Española, Diccionario de la Lengua Española· στη γερμανική γλώσσα: Duden, Brockhous· στη γαλλική γλώσσα: Le Littré, Dictionnaire de l’Académie Française, Le Petit Robert, Larousse, Le Robert. Βλ., για μελέτες ειδικών στον τομέα της τέχνης, Hoesterey, I., Pastiche: cultural memory in art, film, literature, Indiana Universty Press, 2001, σ. 1 έως 10· Dyer, R., Pastiche, Routledge, 2007, σ. 28 έως 40. Βλ., για νομικό σχολιασμό, Döhl, F., «Pastiche zwischen Generalklausel und Auffangtatbestand», Zeitschrift für geistiges Eigentum, 2020, αριθ. 4, σ. 380 έως 442.


80      Βλ. Hoesterey, I., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 1 έως 4.


81      Όπ.π.


82      Για παράδειγμα, στο βιβλίο του Pastiches et Mélanges (1919), ο Προυστ αφηγείται μια υπόθεση απάτης υιοθετώντας το στυλ εννέα διαφορετικών συγγραφέων, μεταξύ των οποίων ο Μπαλζάκ και ο Φλωμπέρ. Το χιουμοριστικό στοιχείο συνίσταται στην αναντιστοιχία της αφήγησης μιας τέτοιας φαιδρής ιστορίας με το σοβαρό και βαρύ ύφος αυτών των συγγραφέων (βλ. Hoesterey, I., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 1, 4 έως 7 και 80 έως 94).


83      Vivant, M., Bruguière, J.‑M., Droit d’auteur et droits voisins, Dalloz, Παρίσι, 2015, σ. 415 και 416.


84      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (υποσημείωση 30).


85      Το ίδιο το «pastiche» εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι περιέχει μιμητικό υλικό. Η αναγνώριση του ότι παραπέμπει σε κάτι προγενέστερο είναι καθοριστικής σημασίας για την ταυτότητά του (βλ. Dyer, R., όπ.π. στην υποσημείωση 79).


86      Ενίοτε, η σύνθεση ενός έργου υιοθετώντας το στυλ κάποιου άλλου, υποκρύπτει μια λιγότερο ευγενή πρόθεση: της ιδιοποίησης μέρους μιας ξένης επιτυχίας.


87      Βλ. Hoesterey, I., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 8 και 9· Jacques, S., The parody exception in copyright law, Oxford University Press, 2019, σ. 10· και Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 440 έως 443.


88      Βλ. Bell, C., Premonitions of the past: an analysis of pastiche in the films of Quentin Tarantino, Digitized Theses, 2011. Για παράδειγμα, η ταινία Jackie Brown (1997) του Tarantino είναι «pastiche» χαρακτηριστικών ταινιών της δεκαετίας του 1970 που ανήκαν στο είδος «blaxploitation» και είχαν γυναίκες στον πρωταγωνιστικό ρόλο, όπως η ταινία Foxy Brown. Βλ., για άλλα παραδείγματα «pastiche» στον κινηματογράφο, Hoesterey, I, όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 47 έως 52· Dyer, R., όπ.π. στην υποσημείωση 79· και «pastiche» σε Kuhn, A. και Westwell, G., A Dictionary of Film Studies, 2η έκδ., Oxford University Press, Οξφόρδη, 2020.


89      Βλ. DJ Louie XIV, «Pharrell, Bruno Mars and the Age of Pastiche Pop – Are chart-topping retro-style hits honoring the past or simply retreading it?», άρθρο αναρτημένο στην πλατφόρμα Medium, 4 Μαΐου 2015, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://medium.com/cuepoint/pharrell-bruno-mars-and-the-age-of-pastiche-pop-cdeaf98aff54. Παράδειγμα από την κλασική μουσική είναι η «μίμηση» του Μπαχ από τον Λιστ στο έργο «Variationen über das Motiv von Bach, S.180».


90      Η ταινία Blade Runner αναμειγνύει, αφενός, τη φουτουριστική αρχιτεκτονική, αισθητική, σκηνοθεσία και θεματική της avant garde ταινίας επιστημονικής φαντασίας του Φριτς Λανγκ Metropolis (1927) και, αφετέρου, μοτίβα του είδους film noir, εντάσσοντας όλα αυτά τα στοιχεία στο αστικό τοπίο ενός μεταποκαλυπτικού Λος Άντζελες (βλ. Kuhn, A. και Westwell, G., όπ.π. στην υποσημείωση 88). Το τραγούδι «Bohemian Rhapsody» συνταιριάζει περάσματα, μοτίβα, δομές και αρμονίες από ένα ευρύ φάσμα μουσικών ειδών, όπως η κλασική μουσική, η όπερα και η μέταλ.


91      Βλ., για την έννοια αυτή ως εναλλακτικό, δεύτερο, ορισμό, στην αγγλική γλώσσα: Collins English Dictionary, Oxford Dictionary of English, Merriam-Webster English Dictionary, Shorter Oxford English Dictionary· στη γαλλική γλώσσα: Le Littré, Le Petit Robert. Βλ. επίσης Hoesterey, I., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 10 έως 16· Dyer, R., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 9 έως 21· και Ortland, E., «Pastiche im europäischen Sprachgebrauch und im Urheberrecht», Zeitschrift für Geistiges Eigentum, 2022, τόμος 14, αριθ. 1, σ. 3, 17 έως 19.


92      Ο όρος «κέντρωνας» παραπέμπει σε ποιήματα που αποτελούν συρραφή μεμονωμένων στίχων γνωστών ποιητών, όπως του Ομήρου και του Βιργιλίου (βλ. Hoesterey, I., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 9, 11 και 80). Στις εικαστικές τέχνες, το κολάζ είναι μια διαδικασία που αποτελεί εξέλιξη των papiers collés του Μπρακ και του Πικάσο στη δεκαετία του 1910, τεχνικής με την οποία εικαστικά στοιχεία (αποκόμματα εφημερίδων, χαρτί περιτυλίγματος από πακέτα τσιγάρων κ.λπ.) επικολλούνταν σε μια βάση για τη δημιουργία κυβιστικών συνθέσεων (όπ.π., σ. 11). Ο όρος «found footage» δηλώνει μια ταινία η οποία συνίσταται σε εκ νέου συνδυασμό προϋφιστάμενων στιγμιοτύπων ταινιών τα οποία ο σκηνοθέτης οικειοποιείται, όπως στην ταινία La Classe américaine (1993) των Michel Hazanavicius και Dominique Mézerette (βλ. «found footage», Kuhn, A. και Westwell, G., όπ.π. στην υποσημείωση 88).


93      Βλ. «Pastiche» και «Pasticcio» σε Kennedy, J., Kennedy, M. και Rutherford-Johnson, T., The Oxford Dictionary of Music, Oxford University Press, 6η έκδ., Οξφόρδη, 2012.


94      Βλ., για την ίδια άποψη, Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 390, 425, 426 και 429 έως 436.


95      Ομολογουμένως, είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θα μπορούσε να έχει κατά νου το είδος της όπερας pasticcio του 18ου αιώνα κατά τη θέσπιση της οδηγίας 2001/29 (όπ.π., σ. 418).


96      Η συγκριτική εξέταση των διαφόρων γλωσσικών αποδόσεων της οδηγίας 2001/29 δεν είναι επίσης διαφωτιστική, καθώς i) στη μεγάλη πλειονότητά τους χρησιμοποιείται είτε ο γαλλικός όρος «pastiche» (DA, DE, EN, ES, FR, IT, NL, PT) είτε σχεδόν πανομοιότυπος όρος σε άλλη γλώσσα (ET «pastišis», FI «pastississa», HR «pastiša», LT «pastišui», MT «pastiċċ», PL «pastiszu», RO «pastișelor», SL «pastiša», SV «pastischsyfte»), ενώ ii) οι λιγοστές που έχουν άλλη ετυμολογία δίνουν αντιφατικές ενδείξεις, καθώς ορισμένες χρησιμοποιούν όρους που μπορούν να μεταφραστούν ως «απομίμηση» (BG «имитацията», EL «μίμηση», HU «utánzat») ή ακόμη ως «υφολογική μίμηση» (LV «stilizācijās»), ενώ άλλες χρησιμοποιούν όρους που παραπέμπουν μάλλον σε «συρραφή» μερών προερχόμενων από παλαιότερα έργα (CS, SK: «koláže»).


97      Είναι αληθές ότι το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 ανάγεται σε πρόταση της γαλλικής αντιπροσωπείας στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εμφανώς εμπνευσμένη από το γαλλικό δίκαιο [βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σύμφωνα με το άρθρο 251, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο της συνθήκης EK σχετικά με την κοινή θέση που καθόρισε το Συμβούλιο σχετικά με την έκδοση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί εναρμονίσεως ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία των πληροφοριών (SEC/2000/1734 τελικό, σημείο 3.2.4)]. Εντούτοις, η προέλευση διάταξης του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί, αυτή καθεαυτήν, να υπαγορεύει τον τρόπο ερμηνείας της. Με την ενσωμάτωσή του σε πράξη του δικαίου της Ένωσης, ο όρος «pastiche» κατέστη αυτοτελής έννοια και το Δικαστήριο δεν θα πρέπει να διαμορφώσει τον ορισμό του βάσει μίας και μόνης εθνικής παράδοσης.


98      Είναι προφανές ότι ενδέχεται να υπάρχει κάποιος βαθμός αλληλεπικάλυψης μεταξύ των εννοιών της «παρωδίας» και της «μίμησης». Όπως προαναφέρθηκε, μια «μίμηση», όπως ορίστηκε ανωτέρω, μπορεί να έχει χιουμοριστικό ή κριτικό σκοπό.


99      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Deckmyn (σκέψη 21). Εντούτοις, στην πράξη η «μίμηση» θα έχει συνήθως «πρωτότυπο» χαρακτήρα, δεδομένου ότι το προμνησθέν κατώτατο όριο είναι χαμηλό. Υπογραμμίζεται επίσης ότι, όπως συμβαίνει συνήθως στο δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας (βλ. υποσημείωση 19 των παρουσών προτάσεων), η καλλιτεχνική αξία της «μίμησης» (το αν είναι καλή ή κακή) στερείται οποιασδήποτε σημασίας για τον σκοπό της εφαρμογής της σχετικής εξαίρεσης.


100      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση Deckmyn (σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


101      Προστατεύσιμη είναι μόνον η συγκεκριμένη έκφραση του αντίστοιχου «ύφους» σε ένα ορισμένο έργο.


102      Βλ., σχετικά με τη διχοτόμηση μεταξύ ιδέας και έκφρασης και τη διαφοροποίηση μεταξύ κοινότοπων και «πρωτότυπων» στοιχείων, σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.


103      Βλ. Andersen κατά Stability AI, και Getty Images κατά Stability AI, οι οποίες εκκρεμούν επί του παρόντος ενώπιον του High Court (England & Wales) [ανώτερου δικαστηρίου (Αγγλία και Ουαλία), Ηνωμένο Βασίλειο].


104      Μεταξύ άλλων, το 2018 ο νόμιμος διάδοχος του συνδημιουργού (μαζί με τον Marvin Gaye) του τραγουδιού «Let’s Get It on» (1973) άσκησε αγωγή κατά του Ed Sheeran υποστηρίζοντας ότι στο δικό του τραγούδι με τίτλο «Thinking Out Loud» ο τελευταίος «έκλεψε» τον συνδυασμό της αλληλουχίας συγχορδιών και του αρμονικού ρυθμού του πρώτου τραγουδιού. Σε αμφότερες τις υποθέσεις οι ισχυρισμοί περί προσβολής δικαιωμάτων απορρίφθηκαν τελικώς, με το σκεπτικό ότι τα δανειζόμενα στοιχεία ήταν πολύ συνηθισμένα για να δικαιολογήσουν την προστασία τους δυνάμει δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας [βλ. United States Court of Appeals For the Second Circuit (ομοσπονδιακό εφετείο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, δεύτερη περιφέρεια), 1η Νοεμβρίου 2024, Structured Asset Sales, LLC κατά Sheeran, αριθ. 23-905 (2d Cir. 2024)]. Πάντως, τέτοιες αγωγές δημιουργούν συνθήκες ανασφάλειας δικαίου για τους μουσικούς που επιθυμούν να μιμηθούν κάποιο χαρακτηριστικό ύφος. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξαίρεση της «μίμησης», όπως ορίστηκε ανωτέρω, θα ενισχύσει τη νομική θέση των νέων δημιουργών από την άποψη αυτή.


105      Βλ. Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 427 έως 429. Για παράδειγμα, το 2013 οι κληρονόμοι του Marvin Gaye και ο μουσικός παραγωγός τους κατηγόρησαν τον Pharrell Williams και τον Robin Thicke ότι «έκλεψαν», στο τραγούδι τους «Blurred lines», «χαρακτηριστικές φράσεις, πιασάρικα σημεία, μελωδίες μπάσου, [και] τον στιχουργικό καμβά (word painting)» από το τραγούδι του Gaye «Got to Give It Up». Τα δικαστήρια των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής που εξέτασαν την υπόθεση αποφάνθηκαν ότι το «Blurred lines» ενείχε προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί του «Got to Give It Up», διότι ο συνδυασμός των υφολογικών στοιχείων που δανείστηκαν οι νέοι δημιουργοί ήταν «πρωτότυπος» [βλ. United States Court of Appeals for the Ninth Circuit (ομοσπονδιακό εφετείο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, ένατη περιφέρεια), 21 Μαρτίου 2018, Williams κατά Gaye, 895 F.3d 1106 (9th Cir. 2018)]. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξαίρεση της «μίμησης» θα μπορούσε να έχει αποτρέψει την ανωτέρω έκβαση, καθώς το «Blurred lines» θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «μίμηση» του «Got to Give It Up».


106      Με την επιφύλαξη του κριτηρίου τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29. Συναφώς, το εν λόγω κριτήριο θα μπορούσε να είναι κρίσιμο, ιδίως για την αξιολόγηση του επιτρεπτού ορισμένων μιμητικών έργων τέχνης που παράγονται με τη χρήση ΤΝ μέσω της σάρωσης έργων και άλλων προστατευόμενων αντικειμένων.


107      Βλ., κατ’ αναλογίαν, όσον αφορά την εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29, απόφαση Pelham I (σκέψη 68).


108      Κατ’ αναλογίαν, το μουσικό έργο «Nach Bach» του Rochberg μιμείται το ύφος μπαρόκ όχι μόνον μέσω της χρησιμοποίησης ορισμένων χαρακτηριστικών μορφών, αλλά επίσης μέσω της άμεσης αναπαραγωγής ορισμένων «πρωτότυπων» τμημάτων έργων του Μπαχ (βλ. Myung-Ji Lee, B., υποσημείωση 47, όπ.π., σ. 56).


109      Βλ. Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 424 και 425.


110      Τούτο θα καθιστούσε επίσης πλεοναστική την εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2001/29, δεδομένου ότι κάθε περιεχόμενο στο οποίο επαναχρησιμοποιείται υλικό τρίτου, μεταξύ άλλων ως «παράθεση αποσπασμάτων», θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «μίμηση».


111      Παρατηρώ ότι ορισμένα γερμανικά δικαστήρια και μερίδα της θεωρίας του δικαίου, μολονότι συμφωνούν με τον ορισμό της «μίμησης» που προτείνουν οι Pelham κ.λπ., η Γερμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, θέτουν όρια στο περιεχόμενό της θεωρώντας ότι η απαίτηση περί «καλλιτεχνικής αντίστιξης» έχει την έννοια ότι η «μίμηση» πρέπει να είναι «αντιθετική», δηλαδή να ασκεί κριτική στο αρχικό υλικό [βλ., για παράδειγμα, Landgericht Berlin (πρωτοδικείο Βερολίνου, Γερμανία), 2 Νοεμβρίου 2021, The Unkownable, ECLI:DE/LGBE:2021:1102:15O551.19.00] ή, τουλάχιστον, «διαλογική» (βλ. Stieper, M., όπ.π. στην υποσημείωση 65, σ. 1662). Η ανωτέρω εναλλακτική ερμηνεία της «καλλιτεχνικής αντίστιξης» υποστηρίζεται επίσης από τον CG, προφανώς επικουρικά. Σύμφωνα με την ερμηνεία αυτή, η εξαίρεση της «μίμησης» καλύπτει ένα μικρότερο υποσύνολο δημιουργικών επαναχρησιμοποιήσεων, αποκλείοντας μεγάλο μέρος του περιεχομένου που παράγεται από τους χρήστες και τις περισσότερες περιπτώσεις sampling, όταν δεν υφίσταται τέτοια αντιθετική ή διαλογική σχέση. Εντούτοις, δεν αντιλαμβάνομαι τη χρησιμότητα της ερμηνείας αυτής. Από τη μία, η απαίτηση να είναι η χρήση «αντιθετική» συγχωνεύει την «παρωδία» με τη «μίμηση» (βλ. σημείο 93 των παρουσών προτάσεων). Από την άλλη, η απαίτηση να είναι η χρήση «διαλογική» συγχωνεύει τη «μίμηση» με την «παράθεση αποσπασμάτων» (βλ. σημείο 88 των παρουσών προτάσεων).


112      Η ρήτρα υπέρ της «θεμιτής χρήσης» (fair use), η οποία προβλέπεται στο άρθρο 107 του United States Copyright Act (νόμου των Ηνωμένων Πολιτειών περί πνευματικής ιδιοκτησίας), ως εξαίρεση από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, επιτρέπει, χωρίς περιορισμούς, κάθε χρήση προστατευόμενου υλικού η οποία θεωρείται «θεμιτή» υπό το πρίσμα κριτηρίων όπως είναι «ο σκοπός και ο χαρακτήρας της χρήσης, περιλαμβανομένου του αν έχει εμπορικό χαρακτήρα ή προορίζεται για μη κερδοσκοπικούς εκπαιδευτικούς σκοπούς», «η φύση του προστατευόμενου έργου», «η έκταση και η σημασία του μέρους που χρησιμοποιείται σε σχέση με το προστατευόμενο έργο στο σύνολό του» και «το αποτέλεσμα της χρήσης στη δυνητική αγορά διάθεσης του προστατευόμενου έργου ή στην αξία του».


113      Μάλιστα, στο ισχύον σύστημα του άρθρου 5 της οδηγίας 2011/95, το κριτήριο των τριών σταδίων το οποίο προβλέπεται στην παράγραφο 5 δεν προοριζόταν να αποτελέσει τη μοναδική παράμετρο για την αναγνώριση εξαίρεσης. Στην πραγματικότητα, στόχος του κριτηρίου είναι να περιορίσει περαιτέρω το πεδίο εφαρμογής των (ήδη στενών και λιγοστών) εξαιρέσεων και περιορισμών που απαριθμούνται στο άρθρο 5, παράγραφοι 1 έως 4, της οδηγίας. Έστω και αν πληροί τις προϋποθέσεις κάποιας εξαίρεσης ή κάποιου περιορισμού, η χρήση μπορεί να επιτραπεί μόνον εάν, επιπλέον των προϋποθέσεων, πληρούται το κριτήριο των τριών σταδίων.


114      Βλ. αιτιολογική σκέψη 70 της οδηγίας 2019/790. Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, σε σχέση με την εξαίρεση της «παρωδίας», απόφαση Deckmyn (σκέψεις 25 και 26).


115      Βλ. αποφάσεις Funke Medien (σκέψη 70) και Spiegel Online (σκέψη 54).


116      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Deckmyn (σκέψη 25).


117      Για το μόνο στοιχείο το οποίο απορρέει από τις προπαρασκευαστικές εργασίες της οδηγίας 2019/790, βλ. υποσημείωση 97 των παρουσών προτάσεων.


118      Βλ., για παράδειγμα, Gowers, A., Gowers Review of Intellectual Property, 2006, σημεία 4.86 έως 4.89, Σύσταση 11: «να προταθεί τροποποίηση της οδηγίας 2001/29/ΕΚ ώστε να επιτρέπεται εξαίρεση για δημιουργικά, μεταπλαστικά ή παράγωγα έργα, τηρουμένων των παραμέτρων του κριτηρίου τριών σταδίων της [Σύμβασης] της Βέρνης».


119      Βλ., μεταξύ άλλων, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Πράσινη Βίβλος, Τα δικαιώματα δημιουργού στην οικονομία της γνώσης, 16 Ιουλίου 2008, COM(2008) 466, σ. 19 και 20.


120      Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Επιτροπή Νομικών Θεμάτων, Σχέδιο έκθεσης σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας [2014/2256(INI)], σημείο 13.


121      Βλ., μεταξύ άλλων, ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Τα δικαιώματα δημιουργού στην οικονομία της γνώσης», της 19ης Οκτωβρίου 2009, COM(2009) 532 final, σ. 9, και ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 9ης Ιουλίου 2015 σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (ΕΕ 2017, C 265, σ. 121), σημείο 42.


122      Μολονότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέσπισε, κατά τα λοιπά, νέες εξαιρέσεις σχετικά με άλλες επιγραμμικές χρήσεις (βλ. άρθρα 3 έως 6 της οδηγίας 2019/790). Επομένως, μολονότι ο νομοθέτης θεώρησε, με την οδηγία 2019/790, ότι είναι «ιδιαίτερα σημαντικό για την επίτευξη ισορροπίας μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων που θεσπίζονται στον [Χάρτη] […] και του δικαιώματος στην ιδιοκτησία, συμπεριλαμβανομένης της διανοητικής ιδιοκτησίας» να επιτραπεί κάποια επαναχρησιμοποίηση προστατευόμενου υλικού, σε περιεχόμενο που δημιουργούν οι χρήστες, ιδίως «για χρήση για μίμηση», δεν συνάγεται ότι κάθε περιεχόμενο που παράγεται από τους χρήστες θα πρέπει να θεωρείται ως «μίμηση».


123      Βλ. αποφάσεις Funke Medien (σκέψεις 65 έως 76) και Spiegel Online (σκέψεις 50 έως 59).


124      Πρβλ. αποφάσεις Funke Medien (σκέψη 76) και Spiegel Online (σκέψη 59).


125      Βλ. Pollaud-Dulian, F., όπ.π. στην υποσημείωση 73. Κατά μείζονα λόγο, το γεγονός ότι –όπως υπογραμμίζει η Γερμανική Κυβέρνηση– στην αιτιολογική σκέψη 31 της οδηγίας 2001/29 επισημαίνεται ότι οι εξαιρέσεις και οι περιορισμοί που προβλέπονται στο άρθρο 5 της εν λόγω πράξης «πρέπει να επανεξεταστούν υπό το πρίσμα του νέου ηλεκτρονικού περιβάλλοντος», μέσω της συμπερίληψης νέων χρήσεων, δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη στρέβλωση της εξαίρεσης της «μίμησης» σε σημείο ώστε αυτή να μετατραπεί σε διάταξη επικουρικής εφαρμογής για δημιουργικές επαναχρησιμοποιήσεις, μεταξύ άλλων σε περιεχόμενο που παράγεται από τους χρήστες (βλ. Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 417 και 418).


126      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 4 και 9 της οδηγίας 2001/29.


127      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (υποσημείωση 30).


128      Βλ. επίσης, σε σχέση με έργα, άρθρο 10, παράγραφος 1, της Σύμβασης της Βέρνης.


129      Βλ. απόφαση Pelham I (σκέψεις 68 και 72).


130      Πρβλ. απόφαση Pelham I (σκέψη 72).


131      Για παράδειγμα, είναι αδιανόητο ένας μουσικός της τζαζ να διακόψει πάνω στο ρεφρέν για να εξηγήσει στο ακροατήριο ότι μόλις έπαιξε ένα απόσπασμα από το «Summertime» του Gershwin.


132      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (σημείο 68). Σέβεται επίσης το ηθικό δικαίωμα της απονομής της ιδιότητας του δημιουργού (βλ. υποσημείωση 54 των παρουσών προτάσεων).


133      Πρβλ. απόφαση Pelham I (σκέψη 71). Τούτο ισχύει με την επιφύλαξη του κριτηρίου τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29. Όσο εκτενέστερη είναι η παράθεση αποσπασμάτων τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος το έργο στο οποίο γίνεται η παράθεση να θίγει την κανονική εκμετάλλευση της πηγής που παρατίθεται (βλ. απόφαση Spiegel Online, σκέψη 79).


134      Απόφαση Pelham I (σκέψεις 71 έως 73). Όταν συντρέχει τέτοια περίπτωση, η εξαίρεση της «παράθεσης αποσπασμάτων» μπορεί να δικαιολογεί την αναπαραγωγή τόσο του φωνογραφήματος όσο και του υποκείμενου έργου, κατά παρέκκλιση από τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 2, στοιχείο γʹ, και στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, αντιστοίχως, της οδηγίας 2001/29.


135      Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (σημείο 64).


136      Πρβλ. απόφαση Pelham I (σκέψη 72). Κατά τη γνώμη μου, εφόσον συμβαίνει κάτι τέτοιο, μπορεί επίσης να γίνει δεκτός κάποιος βαθμός μεταβολής του αρχικού υλικού (αλλαγή κλειδιού, τέμπο κ.λπ.). Προφανώς, όταν το προστατευόμενο υλικό που επαναχρησιμοποιείται μεταβάλλεται σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην είναι «αναγνωρίσιμο» εντός του νέου περιεχομένου, τότε δεν πρόκειται για «παράθεση αποσπασμάτων», καθότι δεν επιτελείται η «διαλογική» λειτουργία του (όπ.π. στη σκέψη 73). Εντούτοις, σε μια τέτοια περίπτωση, δεν υπάρχει πράξη «αναπαραγωγής» κατά την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 2001/29 και, ως εκ τούτου, δεν απαιτείται οποιαδήποτε εξαίρεση.


137      Θεωρώ ως τέτοια παραδείγματα «παράθεσης αποσπασμάτων» τους αυτοσχεδιασμούς στους οποίους οι μουσικοί της τζαζ ενσωματώνουν μελωδίες παλαιότερων κομματιών ή το μουσικό έργο «Rockolletion» του Laurent Voulzy (όπου ανασυνθέτει στιγμές της νεότητάς του μέσω των διαφόρων τραγουδιών που άκουγε στο ραδιόφωνο εκείνη την εποχή) ή την οικειοποίηση της παραδοσιακής μουσικής από τον Μπάρτοκ στις συνθέσεις του (βλ. Myung-Ji Lee, B., υποσημείωση 47, όπ.π., σ. 38 και 39).


138      Και πάλι, στο έργο «Nach Bach» του Rochberg υπάρχει προφανής και σκόπιμη αντίστιξη μεταξύ των (αυστηρής μπαρόκ αρμονίας και δομής) έργων του Μπαχ στα οποία παραπέμπει ο Rochberg και των (ατονικών) μερών που συνέθεσε ο ίδιος (βλ. Myung-Ji Lee, B., όπ.π. στην υποσημείωση 47, σ. 56).


139      Σημειωτέον ότι η χιπ χοπ των αρχών της δεκαετίας του 1990 χαρακτηρίζεται από τη χρήση samples από φωνογραφήματα εμβληματικών έργων αφροαμερικανικής μουσικής, τα οποία προορίζονταν ως αναγνωρίσιμες αναφορές με αποδέκτη την κοινότητα χιπ χοπ. Μάλιστα, σε πολλά χιπ χοπ τραγούδια η χρήση τέτοιων samples σηματοδοτείται από ήχους που υποδηλώνουν ότι η βελόνα σκρατσάρει, κολλάει ή σκονίζεται καθώς ακουμπάει στην επιφάνεια ενός «εικονικού» βινυλίου το οποίο παίζει το τραγούδι απ’ όπου προέρχεται το σαμπλαρισμένο «απόσπασμα» (βλ., για παραδείγματα, Williams, J. A., «Theoretical Approaches to Quotation in Hip-Hop Recordings», Contemporary Music Review, 2014, τόμος 33, αριθ. 2, 2014, σ. 188 έως 209, ιδίως σ. 193 έως 196).


140      Τα μιμίδια καλύπτονται μόνον εάν η λεζάντα σχολιάζει ή ασκεί κριτική στην εικόνα που αποτέλεσε αντικείμενο δανεισμού ή χρησιμοποιεί την εικόνα προς τεκμηρίωση της δήλωσης του δημιουργού. Ωστόσο, τα περισσότερα μιμίδια οικειοποιούνται προϋφιστάμενες εικόνες για να δημιουργήσουν ένα εντελώς νέο νόημα και όχι για να «ξεκινήσουν διάλογο» με το αρχικό έργο (βλ. Spina Ali, G., υποσημείωση 73, όπ.π., σ. 722 έως 724).


141      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I (σημείο 67). Το φαινομενικά οξύμωρο αποτέλεσμα της ανωτέρω ερμηνείας είναι ότι μεγάλης διάρκειας και αναγνωρίσιμα samples θα μπορούν να χαρακτηριστούν ως «παράθεση αποσπασμάτων» και, επομένως, να επιτρέπεται η ελεύθερη χρήση τους, ενώ μικρής διάρκειας, άγνωστα samples, με λιγότερο προφανείς συνδέσεις, δεν θα μπορούν να χαρακτηριστούν ως «παράθεση αποσπασμάτων», μολονότι τα συμφέροντα του παραγωγού του φωνογραφήματος το οποίο επαναχρησιμοποιείται είναι πιθανότερο να θίγονται στην πρώτη περίπτωση παρά στη δεύτερη. Εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, μικρής διάρκειας και άγνωστα samples δεν θα πρέπει εξαρχής να ενεργοποιούν το δικαίωμα αναπαραγωγής του οποίου απολαύει ο παραγωγός του φωνογραφήματος (βλ. ενότητα Γ κατωτέρω).


142      Εν πάση περιπτώσει, τούτο θα υπόκειται πάντοτε στο κριτήριο τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29 και εξετάζεται σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση.


143      Δεδομένου ότι το άρθρο 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29 έχει οριζόντιο χαρακτήρα και ιδίως ότι περιορίζει το σύνολο των διαφόρων ειδών δικαιωμάτων αναπαραγωγής, η εξαίρεση της «παρωδίας» μπορεί να δικαιολογεί την επαναχρησιμοποίηση τόσο έργου όσο και, για παράδειγμα, φωνογραφήματος, ταινίας ή ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής.


144      Βλ. Spina Ali, G., όπ.π. στην υποσημείωση 73, σ. 719.


145      Είναι αλήθεια ότι το «χιούμορ» στη μουσική ενδέχεται να μην έχει πάντοτε τη μορφή της παραδοσιακής κοροϊδίας, αλλά μπορεί κάλλιστα, κατά τη γνώμη μου, να προκύπτει, για παράδειγμα, από μια παράταιρη σύγκρουση και σύνθεση διαφορετικών, όπως στην περίπτωση ενός mashup παραδοσιακών τραγουδιών με μουσική death metal (βλ. Jacques, S., «Mash-ups and mixes: what impact have the recent copyright reforms had on the legality of sampling?», Entertainment Law Review, 2016, τόμος 27, αριθ. 1, σ. 3 έως 10, ιδίως σ. 6).


146      Κατά τη γνώμη μου, η προαναφερθείσα ταινία La Classe américaine θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «παρωδία» κατά την έννοια του άρθρου 5, παράγραφος 3, στοιχείο ιαʹ, της οδηγίας 2001/29.


147      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση 17/04478, της 10ής Μαΐου 2021, του tribunal judiciaire de Rennes (πρωτοδικείου Rennes, Γαλλία). Στην υπόθεση εκείνη ο καλλιτέχνης σχεδίασε έργα ζωγραφικής στα οποία τοποθέτησε τον (προστατευόμενο βάσει δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας) χαρακτήρα Τεντέν σε ένα πλαίσιο τόσο διαφορετικό από το «κανονικό» περιβάλλον του ώστε να καταντά κωμικά παράταιρο (δείχνοντας , για παράδειγμα, τον Τεντέν να φλερτάρει με σέξι μοντέλα, μολονότι από το έργο του Hergé απουσιάζει πλήρως οποιαδήποτε αναφορά στη σεξουαλικότητα του Τεντέν).


148      Τούτο συμβαίνει διότι το μονοπώλιο που παρέχεται στους μεν δημιουργούς επί των έργων τους, στους δε παραγωγούς και ραδιοτηλεοπτικούς φορείς επί των φωνογραφημάτων, των ταινιών και των εκπομπών τους δεν αποκλείει την ελεύθερη κυκλοφορία ιδεών και κοινών στοιχείων η οποία είναι ουσιώδης για κάθε μελλοντική καλλιτεχνική δημιουργία.


149      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 26ης Απριλίου 2022, Πολωνία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑401/19, EU:C:2022:297, σκέψη 82), και, κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 1ης Σεπτεμβρίου 2022, Safarov κατά Αζερμπαϊτζάν (CE:ECHR:2022:0901JUD000088512, § 30).


150      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Centraal Israëlitisch Consistorie van België κ.λπ. (C‑336/19, EU:C:2020:1031, σκέψη 64).


151      Επιπλέον, το sample μπορεί να ενεργοποιεί επίσης το συγγενικό δικαίωμα του ερμηνευτή επί της αναπαραγωγής της ηχογράφησης, για το οποίο θα πρέπει επίσης να εξασφαλιστεί άδεια.


152      Συγκεκριμένα, το κόστος της άδειας για χρήση sample μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερο από το κόστος της αγοράς χρωμάτων ή πινέλων. Για παράδειγμα, τα περισσότερα μιμίδια δεν αποφέρουν κάποιο κέρδος, με αποτέλεσμα να καθίσταται ουσιαστικά αδύνατη η καταβολή αμοιβής για άδεια χρήσης.


153      Ασφαλώς, σε πολλές περιπτώσεις οι δικαιούχοι επιδεικνύουν ανοχή σε παράγωγες μορφές έκφρασης. Εντούτοις, οι εν λόγω μορφές έκφρασης εξακολουθούν να εξαρτώνται από τη βούληση των δικαιούχων.


154      Πρβλ. αποφάσεις Funke Medien (σκέψεις 57 και 58) και Spiegel Online (σκέψεις 42 και 43). Το γεγονός ότι η διάρκεια ισχύος των αποκλειστικών δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στους δικαιούχους δεν εκτείνεται στο διηνεκές συμβάλλει επίσης στην επίτευξη κάποιας ισορροπίας μεταξύ παλαιάς και νέας δημιουργίας. Εντούτοις, η διάρκεια των δικαιωμάτων έχει αυξηθεί σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η διάρκεια εκτείνεται στο σύνολο της ζωής του δημιουργού συν 70 επιπλέον έτη από τον θάνατό του. Για τα φωνογραφήματα, εκτείνεται σε 50 έτη από την πραγματοποίηση της υλικής ενσωμάτωσης (ή νόμιμης δημοσίευσης) [βλ. άρθρο 1, παράγραφος 1, και άρθρο 3, παράγραφος 2, αντιστοίχως, της οδηγίας 2006/116/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων (ΕΕ 2006, L 372, σ. 12)]. Έτσι είναι πιο δύσκολο να ανακυκλωθεί η σύγχρονη κουλτούρα σε μια νέα δημιουργία. Τούτο ισχύει ιδίως για το sampling.


155      Δεν υπονοώ ότι η αντιγραφή είναι πάντοτε δημιουργική. Εκείνο που έχει σημασία, όμως, είναι ότι ενδέχεται να είναι δημιουργική, αλλά το σύστημα προστασίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας δεν λαμβάνει πλήρως υπόψη το ενδεχόμενο αυτό.


156      Βλ. Pollaud-Dulian, F., «“Fait d’hiver”: la revanche des trois petits cochons sur le grand méchant Koons», RTD Com, 2021, σ. 818.


157      Βλ. απόφαση της 26ης Απριλίου 2017, Stichting Brein (C‑527/15, EU:C:2017:300, σκέψη 70).


158      Έχει υποστηριχθεί, μάλιστα, ότι σε πολλές περιπτώσεις η δημιουργική επαναχρησιμοποίηση αυξάνει την αξία του αρχικού υλικού. Για παράδειγμα, η χρήση samples φωνογραφημάτων και μουσικών έργων που έχουν περιπέσει σε λήθη μπορεί να αναβιώσει το ενδιαφέρον για τα εν λόγω έργα και να αυξήσει, μεταξύ άλλων, τον αριθμό των streams τους σε πλατφόρμες όπως το Spotify (βλ., για στοιχεία που τεκμηριώνουν την άποψη αυτή, Schuster, M. «Fair use, girl talk, and digital sampling: an empirical study of music sampling’s effect on the market for copyrighted works», Oklahoma Law Review, τόμος 67, αριθ. 3, 2015).


159      Για την ακρίβεια, τέτοιες παράμετροι λαμβάνονται υπόψη, αλλά μόνον στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής ορισμένης εξαίρεσης ή ορισμένου περιορισμού. Όταν μια χρήση εμπίπτει σε τέτοια εξαίρεση ή περιορισμό, το κριτήριο τριών σταδίων που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 2001/29 έχει εφαρμογή και, κατόπιν τούτου, λαμβάνεται υπόψη το αν η χρήση «θίγει την κανονική εκμετάλλευση» του αρχικού έργου ή αντικειμένου. Εντούτοις, η ίδια παράμετρος δεν αξιολογείται σε άλλη περίπτωση. Επομένως, η απουσία οικονομικής ζημίας δεν μπορεί να δικαιολογήσει την αναγνώριση παρέκκλισης όταν δεν έχει εφαρμογή κάποια εξαίρεση ή κάποιος περιορισμός.


160      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 2015, Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823, σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 10ης Απριλίου 2013, Ashby Donald και λοιποί κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2013:0110JUD003676908, § 40).


161      Προτάσεις στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C‑203/15 και C‑698/15 (EU:C:2016:572, σημείο 248).


162      Διαφορετικό είναι το ζήτημα αν ο νομοθέτης δεν σεβάστηκε το «βασικό περιεχόμενο» θεμελιώδους δικαιώματος. Ο σεβασμός του «βασικού περιεχομένου» και η τήρηση της αναλογικότητας stricto sensu είναι δύο διακριτές απαιτήσεις και θα πρέπει να εξετάζονται χωριστά.


163      Βλ. άρθρο 5 του Grundgetz (Θεμελιώδους Νόμου), στο οποίο κατοχυρώνεται η ελευθερία της τέχνης.


164      Βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων.


165      Βλ. απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Δεκεμβρίου 1976, Handyside (CE:ECHR:1976:1207JUD000549372, § 49)· Garben, S., «Fundamental rights in EU copyright harmonization: Balancing without a solid framework: Funke Medien, Pelham, Spiegel Online», Common Market Law Review, 2020, τόμος 57, αριθ. 6, σ. 1909 έως 1932, ιδίως σ. 1929 και 1930.


166      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2008, Kadi και Al Barakaat International Foundation κατά Συμβουλίου και Επιτροπής (C‑402/05 P και C‑415/05 P, EU:C:2008:461, σκέψη 355 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


167      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ. (C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψεις 104 έως 107 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


168      Για παράδειγμα, κατά τον χρόνο υπογραφής της Σύμβασης της Ρώμης (1961), η παραγωγή δίσκων απαιτούσε συνήθως μεγάλες επενδύσεις (κόστος των στούντιο ηχογράφησης, του τεχνικού προσωπικού, του mastering, της παραγωγής και της διανομής δίσκων), οι οποίες δικαιολογούσαν το συγγενικό δικαίωμα που αναγνωρίστηκε στους παραγωγούς φωνογραφημάτων (βλ. ΠΟΔΙ, Guide to the Rome Convention and to the Phonograms Convention, 1981, σ. 11). Μερίδα της θεωρίας του δικαίου αμφιβάλλει για το αν ο ανωτέρω λόγος παραμένει βάσιμος, δεδομένου ότι, σήμερα, για παράδειγμα, το κόστος ηχογράφησης, παραγωγής και διανομής φωνογραφημάτων είναι πολύ μικρό σε σύγκριση με αυτό που ήταν άλλοτε (βλ. Hugenholtz, P.B. «Neighbouring rights are obsolete», International Review of Intellectual Property and Competition Law, 2019, τόμος 50, αριθ. 8, σ. 1006 έως 1011).


169      Βλ. αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2001/29. Από το ιστορικό της Σύμβασης της Ρώμης προκύπτει ότι το συγγενικό δικαίωμα αναγνωρίστηκε στους παραγωγούς φωνογραφημάτων, ειδικότερα, λόγω αύξησης της μαζικής «πειρατείας» δίσκων κατά τη δεκαετία του 1960 ως συνέπεια της αυξανόμενης διαθεσιμότητας στο κοινό φθηνών και εύχρηστων συσκευών ηχογράφησης (βλ. ΠΟΔΙ, Guide to the Rome Convention and to the Phonograms Convention, 1981, σ. 11). Σκοπός του συγγενικού δικαιώματος ήταν η παρεμπόδιση της εισόδου δουλικών απομιμήσεων δίσκων στην αγορά, διότι οι εν λόγω απομιμήσεις θα υποκαθιστούσαν τα πρωτότυπα έργα, εμποδίζοντας τους παραγωγούς να αποσβέσουν την επένδυσή τους, και θα εξάλειφαν το κίνητρο των παραγωγών να συνεχίσουν να επενδύουν σε φωνογραφήματα [βλ. Hugenholtz, P.B., όπ.π. στην υποσημείωση 168, σ. 1006 έως 1011· Westkamp, G., όπ.π. στην υποσημείωση 56· Grisse, K. and Kaiser, C., όπ.π. στην υποσημείωση 36, σ. 79 και 80· απόφαση του Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου), η οποία μνημονεύθηκε στο σημείο 12 των παρουσών προτάσεων, σκέψη 104].


170      Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ. (C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψεις 107 και 108).


171      Ομοίως, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί, σε σχέση με το ειδικής φύσεως δικαίωμα που αναγνωρίζεται στους κατασκευαστές βάσεων δεδομένων [βλ. άρθρο 7 της οδηγίας 96/9/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 1996, σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων (ΕΕ 1996, L 77, σ. 20)], ότι πράξεις εξαγωγής και επαναχρησιμοποίησης βάσης δεδομένων εμπίπτουν στο αποκλειστικό δικαίωμα μόνον «εφόσον αυτές […] συνιστούν κίνδυνο για τις δυνατότητες αποσβέσεως της επενδύσεως μέσω της κανονικής εκμεταλλεύσεως της επίμαχης βάσεως δεδομένων» [απόφαση της 3ης Ιουνίου 2021, CV‑Online Latvia (C‑762/19, EU:C:2021:434, σκέψη 47)], συνήθως διότι τέτοιες πράξεις είναι παρεμφερείς της δημιουργίας υποκατάστατου προϊόντος, με αποτέλεσμα την ανακατεύθυνση εσόδων που θα έπρεπε να αποκομίσουν οι κατασκευαστές βάσεων δεδομένων (όπ.π., σκέψη 40).


172      Η αναγνώριση συγγενικών δικαιωμάτων για τέτοια αποσπάσματα συνεπάγεται στην πράξη ότι οι δικαιούχοι έχουν ευρύτερο δικαίωμα από εκείνων των δημιουργών επί των έργων τους. Οι παραγωγοί μπορούν πράγματι να εμποδίσουν τη λήψη οποιουδήποτε αναγνωρίσιμου sample από τα φωνογραφήματά τους, ενώ ο δημιουργός του υποκείμενου έργου θα πρέπει να αποδείξει ότι το επίμαχο sample περιλαμβάνει «πρωτότυπο» μέρος του έργου του. Τούτο δεν θα είναι πάντοτε εφικτό, όταν πρόκειται περί μικρής διάρκειας ή μη χαρακτηριστικών samples τα οποία μπορεί να ενσωματώνουν κοινότοπα στοιχεία ή/και να είναι τόσο ελάχιστης διάρκειας ώστε να μην μπορεί να τους πιστωθεί η «πρωτοτυπία» του έργου. Λαμβανομένης υπόψη της αντίστοιχης λογικής στην οποία ερείδονται τα δύο σύνολα δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, δεν είναι επίσης σαφές γιατί θα πρέπει να παρέχεται στην «απλή» πράξη της υλικής ενσωμάτωσης προστασία ευρύτερη από εκείνη που αναγνωρίζεται στη δημιουργικότητα.


173      Βλ. Senftleben, M., όπ.π. στην υποσημείωση 56, σ. 757 και 758· Arora, Y., «Music Sampling and copyright law: are the courts hung up on restricting creativity?», Trinity College Law Review, 2022, τόμος 25, σ. 168 έως 190· Westkamp, G., όπ.π. στην υποσημείωση 56· και Kraetzig, V., «Pastiche als Fair Use?», Zeitschrift für Urheber- und Medienrecht, 2024, σ. 1 έως 9.


174      Βλ. Katz, M., όπ.π. στην υποσημείωση 45· Arora, Y., όπ.π. στην υποσημείωση 173, σ. 172 έως 174· Bently, L. και Sherman, B., «Culture of copying: digital sampling and copyright law», Entertainment Law Review, 1992, τόμος 3, αριθ. 5, σ. 158 έως 163, ιδίως σ. 160.


175      Βλ. Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 422· και Arora, Y., όπ.π. στην υποσημείωση 173, σ. 184.


176      Βλ., για το ίδιο σχόλιο, Grisse, K. και Kaiser, C., όπ.π. στην υποσημείωση 36, σ. 80· Garben, S., όπ.π. στην υποσημείωση 165, σ. 1911, 1912 και 1927 έως 1929· και Westkamp, G., όπ.π. στην υποσημείωση 56.


177      Βλ. απόφαση Pelham I (σκέψεις 36 έως 38).


178      Για την ακρίβεια, θεωρώ ότι ούτε το γράμμα του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2001/29 ούτε το όλο σύστημα που θεσπίζεται με την οδηγία υποχρεώνουν το Δικαστήριο να ερμηνεύσει κατά κυριολεξία τη φράση «εν μέρει αναπαραγωγή» στην εν λόγω διάταξη υπό την έννοια ότι περιλαμβάνει οποιοδήποτε απόσπασμα φωνογραφήματος (απόφαση Pelham I, σκέψεις 29 και 30). Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο απέκλεισε την αυστηρά γραμματική ερμηνεία και εφάρμοσε, αντιθέτως, τελεολογική ερμηνεία σε σχέση με το δικαίωμα αναπαραγωγής που αναγνωρίζεται στους δημιουργούς επί των έργων τους. Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο ερμήνευσε τη φράση «εν μέρει αναπαραγωγή» κατά το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29, υπό την έννοια ότι δεν καλύπτει κάθε απόσπασμα ενός έργου, αλλά μόνον τα αποσπάσματα εκείνα που εμπεριέχουν τον «πρωτότυπο» χαρακτήρα του συνόλου.


179      Όπως έπραξε, για παράδειγμα, στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/790, όσον αφορά το συγγενικό δικαίωμα που αναγνωρίζεται στους εκδότες Τύπου ως προς την επιγραμμική χρήση των εκδόσεών τους από παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας.


180      Κάτι που αντικατοπτρίζεται στα ηθικά δικαιώματα τα οποία αναγνωρίζονται στους δημιουργούς από πράξεις τόσο του διεθνούς όσο και του εθνικού δικαίου (βλ. υποσημείωση 54 των παρουσών προτάσεων).


181      Όντως, πέραν των συγγενικών δικαιωμάτων των παραγωγών και ραδιοτηλεοπτικών φορέων, πολλά μιμίδια, GIF, mashups, samples κ.λπ. προσβάλλουν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας διότι θα περιέχουν «πρωτότυπα» μέρη έργων.


182      Εντούτοις, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να υπάρξουν εξαιρετικές περιστάσεις (καίτοι δεν έχουν προβλεφθεί από τον νομοθέτη) υπό τις οποίες το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας θα μπορούσε να συνιστά δυσανάλογο περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης, όπερ θα δικαιολογούσε το να επιτρέψει ένα δικαστήριο άνευ περιορισμών μια χρήση η οποία στηρίζεται στην ελευθερία αυτή (πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Pelham I, σημείο 98).


183      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 9 έως 11 και 14 της οδηγίας 2001/29.


184      Όπως η «δίκαιη αποζημίωση» που παρέχεται σε περίπτωση ιδιωτικής αντιγραφής (βλ. άρθρο 5, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2001/29). Επιπλέον, όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση έργων, το ηθικό δικαίωμα ακεραιότητας του δημιουργού, όπως προβλέπεται από τη Σύμβαση της Βέρνης, θα γίνεται σεβαστό, εάν ο δημιουργός μπορεί να εμποδίζει μόνον την επαναχρησιμοποίηση που μπορεί να θίγει την τιμή ή τη φήμη του. Το δικαίωμα απονομής της πατρότητας του έργου θα γίνεται σεβαστό, εάν οι δημιουργοί του μέλλοντος υποχρεούνται να αναφέρουν την πηγή τους, υποχρέωση η οποία είναι απολύτως εύλογη.


185      Βλ. Geiger, C., «Freedom of Artistic Creativity and Copyright Law: a compatible combination?», UC Irvine Law Review, 2018, τόμος 8, τεύχος 3, 2018, σ. 413 έως 458· McDonagh, L.T., «Is the creative use of musical works without licence acceptable under copyright law», International Review of Intellectual property and Competition Law, τόμος 43, αριθ. 4, 2012, σ. 401 έως 426· Senftleben, M., όπ.π. στην υποσημείωση 56, σ. 751 έως 769· Westkamp, G., όπ.π. στην υποσημείωση 56· Döhl, F., όπ.π. στην υποσημείωση 79, σ. 387, 417 και 440 έως 443.


186      Προκειμένου να πληρούται το κριτήριο τριών σταδίων που προβλέπεται σε διάφορες διεθνείς πράξεις που δεσμεύουν την Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο περιορίζει τη θέσπιση νέων εξαιρέσεων από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας ή τα συγγενικά δικαιώματα (βλ. άρθρο 9, παράγραφος 2, της Σύμβασης της Βέρνης, άρθρο 13 της συμφωνίας TRIPS, άρθρο 10, παράγραφοι 1 και 2, της ΣΠΙ και άρθρο 16, παράγραφοι 1 και 2, της WPPT 1996), και ειδικότερα η προϋπόθεση των «ειδικών περιπτώσεων», τέτοια εξαίρεση θα πρέπει να εξαρτάται από αναγκαίες και επαρκείς προϋποθέσεις. Τα δικαστήρια θα μπορούν να ελέγχουν, κατά περίπτωση, αν η χρήση πληροί τις δύο άλλες προϋποθέσεις (δεν «αντίκειται στην κανονική εκμετάλλευση» του έργου ή του αντικειμένου και δεν «θίγει αδικαιολογήτως τα έννομα συμφέροντα» του δικαιούχου).