BREITHIÚNAS NA CÚIRTE (an Tríú Dlísheomra)
13 Bealtaine 2026 (*)
(Tarchur chun réamhrialú – Dliteanas Ballstáit i gcás sárú ar dhlí an Aontais – Cearta usufruct i leith réadmhaoine a bhaint ex lege de shárú ar Airteagal 63 CFAE agus Airteagal 17 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh – Athbhunú na gceart sin tar éis breithiúnas ó Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh – Cúiteamh as damáiste – Reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do chúiteamh airgeadais arna ríomh ar bhonn mhargadhluach na maoine sin amháin tráth a baineadh na cearta usufruct – Ceanglas cúiteamh leordhóthanach as damáiste a thabhairt – Caillteanas brabús)
I gCás C‑286/25,
IARRAIDH ar réamhrialú de bhun Airteagal 267 CFAE ó Győri Törvényszék (Cúirt Győr, an Ungáir), trí bhreith an 3 Aibreán 2025, a fuarthas ag an gCúirt an 15 Aibreán 2025, sna himeachtaí
BRANDL Mezőgazdasági, Kereskedelmi és Szolgáltató Kft.
v
Agrárminiszterium,
tugann AN CHÚIRT (an Tríú Dlísheomra),
agus í comhdhéanta mar seo a leanas: C. Lycourgos (Rapóirtéir), Uachtarán Dlísheomra, O. Spineanu-Matei, S. Rodin, N. Piçarra agus N. Fenger, Breithiúna,
Abhcóide Ginearálta: J. Kokott,
Cláraitheoir: A. Calot Escobar,
ag féachaint don nós imeachta i scríbhinn,
tar éis breithniú a dhéanamh ar na barúlacha arna dtíolacadh thar ceann na bpáirtithe seo a leanas:
– BRANDL Mezőgazdasági, Kereskedelmi és Szolgáltató Kft. ag T. Szendrő-Németh, ügyvéd,
– Rialtas na hUngáire, ag M. Z. Fehér agus K. Szíjjártó, i gcáil Gníomhairí,
– An Coimisiún Eorpach, ag M. Mataija, A. Tokár agus G. von Rintelen, i gcáil Gníomhairí,
tar éis cinneadh a dhéanamh, i ndiadh an tAbhcóide Ginearálta a éisteacht, breith a thabhairt ar an gcás gan Tuairim,
an Breithiúnas seo a leanas:
Breithiúnas
1 Baineann an iarraidh ar réamhrialú le léiriú ar Airteagal 63 CFAE agus Airteagal 17 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (‘an Chairt’).
2 Rinneadh an iarraidh seo in imeachtaí idir BRANDL Mezőgazdasági, Kereskedelmi és Szolgáltató Kft. (‘Brandl’) agus an Agrárminisztérium (an Aireacht Talmhaíochta, an Ungáir) maidir leis an méid cúitimh airgeadais dá bhforáiltear le reachtaíocht na hUngáire chun éifeacht a thabhairt do bhreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432).
An dlí lena mbaineann
Dlí an Aontais Eorpaigh
3 Foráiltear le hAirteagal 63(1) CFAE mar a leanas:
‘Faoi chuimsiú na bhforálacha atá leagtha amach sa Chaibidil seo, toirmiscfear na srianta uile ar ghluaiseacht chaipitil idir na Ballstáit agus idir na Ballstáit agus tríú tíortha.’
4 Luaitear an méid seo a leanas in Airteagal 17(1) den Chairt:
‘Tá ag gach duine an ceart chun a shealúchais nó a sealúchais arna bhfáil go dleathach a shealbhú, a úsáid, a dhiúscairt agus a thiomnú. Ní fhéadfar a shealúchais nó a sealúchais a cheilt ar dhuine ach amháin ar mhaithe leis an leas poiblí agus sna cásanna agus faoi na coinníollacha dá bhforáiltear le dlí, ach sin faoi réir cúiteamh cóir a íoc in am trátha mar chomaoin ar chailleadh na sealúchas sin. Féadfar úsáid maoine a rialáil le dlí a mhéad is gá sin ar mhaithe leis an leas ginearálta.’
Dlí na hUngáire
5 An 12 Nollaig 2013, ghlac reachtas na hUngáire an mező- és erdőgazdasági földek forgalmáról szóló 2013. évi CXXII. törvénnyel összefüggő egyes rendelkezésekről és átmeneti szabályokról szóló 2013. évi CCXII. törvény (Dlí Uimh. CCXII 2013 lena leagtar síos forálacha agus bearta idirthréimhseacha éagsúla maidir le Dlí Uimh. CXXII 2013 maidir le talamh talmhaíochta agus foraoiseachta a dhíol; ‘Dlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha’). Tháinig an dlí sin i bhfeidhm an 15 Nollaig 2013.
6 Foráiltear le hAirteagal 108(1) den Dlí sin:
‘Aon cheart usufruct nó úsáide a bhí ann an 30 Aibreán 2014 agus a cruthaíodh, ar feadh tréimhse éiginnte nó ar feadh tréimhse shocraithe a rachaidh in éag tar éis an 30 Aibreán 2014, le conradh a tugadh i gcrích idir daoine nach dlúthbhaill den teaghlach céanna iad, múchfar é trí oibriú an dlí an 1 Bealtaine 2014.’
7 De bhun Dlí Uimh. CL 2021 lena leasaítear dlíthe talmhaíochta áirithe, a tháinig i bhfeidhm an 1 Eanáir 2022, cuireadh Caibidil 20/F isteach i nDlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha. Is é an teideal atá ar an gcaibidil sin, lena n‑áirítear go háirithe Airteagail 108/B, 108/K, 108/L agus 108/N nua, ná ‘Forálacha speisialta arna nglacadh i gcur chun feidhme [bhreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432)]’.
8 Foráiltear le hAirteagal 108/B de Dhlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha, arna leasú le Dlí Uimh. CL 2021 lena leasaítear dlíthe talmhaíochta áirithe (‘Dlí 2013 arna leasú in 2021’):
‘1. Aon duine nádúrtha nó dlítheanach ar baineadh a chearta usufruct den chlár talún i gcomhréir le hAirteagal 108(1), sa leagan a bhí i bhfeidhm an 30 Aibreán 2014 [...], nó a chomharba i dteideal, féadfaidh sé iarratas a dhéanamh, i gcomhréir leis an gCaibidil seo, ar an gceart usufruct a scriosadh amhlaidh a athchlárú sa chlár talún agus ar an gcúiteamh dá bhforáiltear sa Chaibidil seo.
2. Ní fhéadfaidh sealbhóir an chirt usufruct a baineadh nó a chomharba dlí a chearta a dhearbhú i gcoinne an Stáit nó i gcoinne chomhlachtaí an Stáit i ndáil le scriosadh an chirt usufruct ach amháin i gcomhthéacs na nósanna imeachta a leagtar síos i gCaibidil 20/F den Dlí [2013] maidir le bearta idirthréimhseacha.’
9 Foráiltear le hAirteagal 108/K den Dlí sin mar seo a leanas:
‘1. Is é is bunús don chúiteamh luach bliantúil na gceart usufruct a baineadh. Is ionann an luach bliantúil agus 1/20 de mhargadhluach na maoine ar cruthaíodh an ceart usufruct ina leith, tráth a baineadh an ceart usufruct.
[...]
4. I gcás ina n‑athchláraítear an ceart usufruct, ríomhtar méid an chúitimh tríd an luach bliantúil a iolrú faoin líon blianta atá caite idir an bhaint agus an t‑athchlárú.
[...]’
10 Foráiltear le hAirteagal 108/L den Dlí sin, i mír 2:
‘Má chuireann an t‑iarratasóir iarratas isteach ina dtugann sé údar maith le cearta eile a dhearbhú sa bhreis ar an méid a chinntear i gcomhréir le hAirteagal 108/K, féadfaidh [an t‑údarás inniúil] méid an chúitimh a shocrú ag méid atá éagsúil leis an méid a ríomhtar i gcomhréir le hAirteagal 108/K, agus imthosca ar leith an cháis agus an t‑údar iomchuí atá leo (cúiteamh breise) á gcur san áireamh, go háirithe i bhfianaise na saintréithe seo a leanas den talamh:
(a) próifíl, cruth, méid na talún,
(b) suíomh,
(c) láthair,
(d) inrochtaineacht, lánaí,
(e) topografaíocht agus fána,
(f) stiúradh cúrsa uisce
(g) struchtúir innealtóireachta a chuireann bac ar bharra
(h) stad na mbarr
(i) dóchúlacht níos airde ná mar is gnách maidir de damáiste de dheasca seaca, oighir agus fiadhúlra;
(j) uisciú, féidearthacht uisciúcháin,
(k) claíocha,
(l) foirgnimh le haghaidh barr talmhaíochta,
(m) bainistiú cothaitheach, idirghabháil agraiceimiceach,
(n) truailliú an chomhshaoil agus damáiste buan don chomhshaol,
(o) caomhnú an dúlra sa limistéar,
(p) feabhsúchán talún.’
11 Foráiltear le hAirteagal 108/N den Dlí sin mar seo a leanas:
‘Beidh ús iníoctha ar an méid a chinnfear i gcomhréir le hAirteagail 108/K go 108/M ó dháta bainte an chirt usufruct go dtí dáta na híocaíochta. Beidh an ráta úis cothrom le bonnráta an bhainc ceannais móide dhá phointe céatadáin. Chun ús a ríomh, beidh feidhm ag an ráta úis a bheidh i bhfeidhm ar an gcéad lá den leathbhliain féilire ábhartha ar feadh thréimhse iomlán na leathbhliana sin.’
An díospóid sna príomhimeachtaí agus na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú
12 Is sealbhóir ceart usufruct ar thalamh talmhaíochta san Ungáir é Brandl, atá cláraithe i gclár talún an Bhallstáit sin faoi uimhreacha 0159/3 agus 0160.
13 Faoi Airteagal 108(1) de Dhlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha, múchadh na cearta usufruct sin trí oibriú an dlí. Baineadh den chlár talún iad an 2 Deireadh Fómhair 2014.
14 Tar éis di a chinneadh, i mbreithiúnas an 6 Márta 2018, SEGRO agus Horváth, (C‑52/16 agus C‑113/16, EU:C:2018:157, míreanna 62 go 66, 94, 107 agus 126), gur cuireadh cosc le hAirteagal 63 CFAE ar fhoráil amhail Airteagal 108(1) de Dhlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha, shonraigh an Chúirt, i mbreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432, mír 129), gur sháraigh an fhoráil dheireanach sin freisin an ceart chun maoine a ráthaítear le hAirteagal 17 den Chairt.
15 Tar éis an bhreithiúnais sin, leasaigh reachtas na hUngáire Dlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha chun go bhféadfar, faoi choinníollacha áirithe, cearta usufruct arna mbaint i gcomhréir le hAirteagal 108(1) den Dlí sin a athchlárú sa chlár talún agus sealbhóirí na gceart sin a chúiteamh.
16 De bhun Airteagal 108/B(1) de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, rinne Brandl iarratas ar a chearta usufruct sa chlár talún a athchlárú agus fuair sé an t‑athchlárú sin.
17 Mar chúiteamh ar an gcaillteanas eacnamaíoch a d’eascair as na cearta sin a bhaint, dheonaigh an Nemzeti Földügyi Központ (an Lárionad Náisiúnta um Ghnóthaí Talún, an Ungáir), arb é réamhtheachtaí dlíthiúil na hAireachta Talmhaíochta é, méideanna 10 940 000 forint na hUngáire (HUF) (thart ar EUR 31 000) agus HUF 30 810 000 (thart ar EUR 87 000) do Brandl i leith na réadmhaoine a iontráladh sa chlár talún faoi uimhreacha 0159/3 agus 0160 faoi seach. I gcomhréir le hAirteagal 108/K de Dhlí 2013 arna leasú in 2021, is ionann na méideanna sin, de réir ríomhanna an Lárionaid Náisiúnta um Ghnóthaí Talún, agus 1/20 de mhargadhluach na maoine sin an 2 Deireadh Fómhair 2014, arna iolrú faoi líon na mblianta a chuaigh thart idir na cearta usufruct a bhaint agus iad a athchlárú.
18 Agus é den tuairim nach cúiteamh leordhóthanach é an cúiteamh sin as an damáiste a d’fhulaing sé mar thoradh ar chailleadh neamhdhleathach a chirt usufruct, thug Brandl caingean i gcoinne na hAireachta Talmhaíochta os comhair Győri Törvényszék (Cúirt Győr, an Ungáir), arb í an chúirt a rinne an tarchur í. Mar thaca leis an gcaingean sin, áitíonn an chuideachta sin nach mór an caillteanas brabúis a chur san áireamh sa chúiteamh sin.
19 I ndáil leis sin, sonraíonn Brandl, sular baineadh a chearta usufruct, go raibh sé ag saothrú na talún atá i gceist agus, tar éis an scriosta sin, go raibh an talamh sin faoi réir comhaontuithe léasa. Dar leis go bhfuil na méideanna cíosa a socraíodh sna conarthaí sin ábhartha chun measúnú a dhéanamh ar an gcaillteanas brabúis.
20 De réir Győri Törvényszék (Cúirt Győr), ní mór gach míbhuntáiste airgeadais a d’fhulaing sealbhóir na gceart usufruct mar thoradh ar bhaint neamhdhleathach na gceart sin a chúiteamh. Dá bhrí sin, ní mór an caillteanas brabúis a chur san áireamh. Ní áirithítear le hAirteagal 108/K de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, atá bunaithe ar mhargadhluach na maoine atá i gceist tráth a baineadh na cearta usufruct, go ndeonófar cúiteamh cóir. Go sonrach, ní chuirtear san áireamh san fhoráil sin go bhféadfadh athrú suntasach a bheith tagtha ar mhargadhluach na maoine sin le linn na mblianta idir na cearta sin a bhaint agus iad a athchlárú. Sa chás seo, ríomh saineolaí arna cheapadh ag an gcúirt, dá gcuirfí an méadú ar an margadhluach le linn na mblianta sin san áireamh agus dá gcuirfí an critéar a leagtar síos san fhoráil sin i bhfeidhm maidir leis an gcuid eile, gurbh é HUF 16 596 000 (thart ar EUR 47 000) an méid cúitimh don mhaoin lena ngabhann uimhir 0159/3 agus HUF 49 341 500 (thart ar EUR 140 000) don mhaoin lena ngabhann uimhir 0160.
21 Sna himthosca sin, chinn an Győri Törvényszék (Cúirt Győr) bac a chur ar na himeachtaí agus na ceisteanna seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnas le haghaidh réamhrialú.
‘(1) An gcaithfear Airteagal 63 [CFAE] agus Airteagal 17 den [Chairt] a léiriú sa chaoi go bhfuil reachtaíocht Ballstáit lena ndeonaítear, tar éis ceart úsáide ar dháileacht talmhaíochta a athbhunú tar éis dó a bheith curtha ar ceal de shárú ar dhlí an Aontais, cúiteamh airgeadais don úsáideoir nach gcuirtear an méadú suntasach ar luach margaidh na réadmhaoine le linn na mblianta lena mbaineann an cealú ar an gceart úsáide san áireamh ann, ag luí leis na forálacha sin?
(2) I bhfianaise choincheap an chúitimh chóir a leagtar síos in Airteagal 17 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh agus [i mbreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Usufruct i leith talamh talmhaíochta)], an gceadaítear reachtaíocht Ballstáit lena ndeonaítear, tar éis ceart úsáide ar dháileacht talmhaíochta a athbhunú tar éis dó a bheith curtha ar ceal de shárú ar dhlí an Aontais, cúiteamh airgeadais don úsáideoir nach gcuirtear an méadú suntasach ar luach margaidh na réadmhaoine le linn na mblianta lena mbaineann an cealú ar an gceart úsáide san áireamh ann?
Na ceisteanna a tharchuirtear
Inghlacthacht
22 Ina bharúlacha a cuireadh faoi bhráid na Cúirte Breithiúnas, cuireann an Coimisiún in iúl gurb é an t‑aon ghné thrasteorann a luaitear san iarraidh ar réamhrialú ná gur náisiúnach de Bhallstát seachas an Ungáir é bainisteoir Brandl, ar cuideachta atá corpraithe faoi dhlí na hUngáire é. Sna himthosca sin, dar leis an gCoimisiún, tá amhras ann maidir le hinghlacthacht an tarchuir le haghaidh réamhrialú seo.
23 Is fíor nach bhfuil feidhm ag forálacha CFAE maidir le saoirse bunaíochta, saoirse chun seirbhísí a sholáthar agus saorghluaiseacht caipitil maidir le cás atá teoranta ar gach bealach laistigh d’aon Bhallstát amháin (breithiúnais an 15 Samhain 2016, Ullens de Schooten, C‑268/15, EU:C:2016:874, mír 47, agus ordú an 27 Eanáir 2026, OMW Petrom Marketing, C‑439/25, EU:C:2026:82, mír 36).
24 Ina theannta sin, sainmhínítear raon feidhme na Cairte, maidir le gníomhaíocht na mBallstát, in Airteagal 51(1) di, ar dá réir a dhírítear forálacha na Cairte chuig na Ballstáit agus dlí an Aontais á chur chun feidhme acu, agus an fhoráil sin ina deimhniú ar an gcásdlí socair ar dá réir atá na cearta bunúsacha a ráthaítear i ndlíchóras an Aontais infheidhme i ngach cás a rialaítear le dlí an Aontais, ach nach bhfuil siad infheidhme lasmuigh de na cásanna sin. Os a choinne sin, i gcás nach dtagann staid dhlíthiúil faoi raon feidhme dhlí an Aontais Eorpaigh, níl dlínse ag an gCúirt rialú a thabhairt uirthi agus ní féidir le haon fhoráil den Chairt ar a bhfuiltear ag brath a bheith mar bhunús le dlínse den sórt sin (breithiúnas an 12 Meán Fómhair 2024, Changu, C‑352/23, EU:C:2024:748, mír 63 agus an cásdlí dá dtagraítear).
25 Sa chás seo, ní féidir a chur as an áireamh gurb ionann an díospóid sna príomhimeachtaí, dá n‑éilítear, de réir na cúirte a rinne an tarchur, léiriú ar Airteagal 63 CFAE agus, sa chomhthéacs sin, ar Airteagal 17 den Chairt, chun í a réiteach, agus cás atá teoranta ar gach bealach laistigh d’aon Bhallstát amháin, mar a luaitear i mír 23 den bhreithiúnas seo. In éagmais aon léiriú, san iarraidh ar réamhrialú, go bhfuil leas airgeadais ag bainisteoir Brandl i gcaipiteal Brandl, ní nochtar leis an iarraidh sin aon fhianaise lenar féidir a shuíomh go cinnte gur de chineál trasteorann í an díospóid sin.
26 Mar sin féin, fiú má tá gnéithe ábhartha uile an cháis sna príomhimeachtaí teoranta laistigh den Ungáir, ní chiallaíonn sé sin go bhfuil an iarraidh sin do-ghlactha.
27 I ndáil leis sin, ní mór a mheabhrú go bhféadfadh an léiriú ar na saoirsí bunúsacha dá bhforáiltear in Airteagail 49, 56 nó 63 CFAE a bheith ábhartha i gcás atá teoranta ar gach bealach laistigh d’aon Bhallstát amháin, go háirithe i gcás ina gceanglaítear leis an dlí náisiúnta ar an gcúirt a rinne an tarchur na cearta céanna a dheonú do náisiúnach den Bhallstát ina bhfuil an chúirt sin agus a bheadh ag náisiúnach de Bhallstát eile faoi dhlí an Aontais sa chás céanna (féach, breithiúnais an 5 Nollaig 2000, Guimont, C‑448/98, EU:C:2000:663, mír 23, agus an 15 Samhain 2016, Ullens de Schooten, C‑268/15, EU:C:2016:874, mír 52).
28 Is léir ón iarraidh ar réamhrialú go bhfuil feidhm ag an scéim cúitimh arna bunú le Dlí 2013, arna leasú in 2021, faoi Airteagal 108/B de, maidir le ‘aon duine nádúrtha nó dlítheanach’, gan beann ar a náisiúntacht, ‘ar baineadh a chearta usufruct den chlár talún ar bhonn Airteagal 108(1) [de Dhlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha]’. Ina theannta sin, is léir ón iarraidh sin gur admhaigh an Lárionad Náisiúnta um Ghnóthaí Talún agus ansin an Aireacht Talmhaíochta gur cheart cúiteamh a thabhairt do Brandl, faoi na téarmaí a leagtar síos le Dlí 2013, arna leasú in 2021, chun éifeacht a thabhairt do bhreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432), lena n‑áirithítear, dar leo, cúiteamh leordhóthanach don damáiste.
29 I bhfianaise na ngnéithe sonracha sin den iarraidh ar réamhrialú, is cosúil go bhfuil prionsabail dhlí an Aontais a bhaineann le cúiteamh as damáiste arna dhéanamh ag Ballstát mar thoradh ar shárú ar dhlí an Aontais, sa chás seo, an sárú ar Airteagal 63 CFAE agus ar Airteagal 17 den Chairt, mar a tugadh faoi deara i mbreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432), ábhartha do réiteach na díospóide sna príomhimeachtaí, gan beann ar cé acu atá nó nach bhfuil leas airgeadais sa chuideachta sin ag bainisteoir Brandl, ar náisiúnach de Bhallstát seachas an Ungáir é. Sna himthosca sin, tá sé beartaithe go mbeidh feidhm ag an gcásdlí dá dtagraítear i mír 27 den bhreithiúnas seo agus tá toimhde ábharthachta ag na ceisteanna a tharchuirtear chun réamhrialú a fhágann go bhfuil siad inghlactha.
30 De bhrí an mhéid thuas, tá na ceisteanna a tharchuirtear le haghaidh réamhrialú inghlactha.
An tsubstaint
31 Lena breithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432), chinn an Chúirt go raibh sé ar neamhréir le hAirteagal 63 CFAE agus le hAirteagal 17 den Chairt na cearta usufruct a bhaint ex lege, mar a rinneadh le Dlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha. Thairis sin, bhí neamhréireacht na reachtaíochta náisiúnta sin le saorghluaiseacht caipitil soiléir cheana féin ó bhreithiúnas na Cúirte an 6 Márta 2018, SEGRO agus Horváth, (C‑52/16 agus C‑113/16, EU:C:2018:157).
32 Sa chomhthéacs sin, is é is aidhm don tarchur chun réamhrialú seo a chinneadh an áirithítear le scéim cúitimh amhail an scéim dá bhforáiltear le Dlí 2013, arna leasú in 2021, cúiteamh leordhóthanach as an damáiste a eascraíonn as an mbaint ex lege sin.
33 Dá bhrí sin, ní mór a mheas, trína ceisteanna, ar cheart iad a scrúdú le chéile, go n‑bhfiafraíonn an chúirt a rinne an tarchur, go bunúsach, an bhfuil dlí an Aontais le léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leis ar reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do chúiteamh as an damáiste a bhain do shealbhóir ceart usufruct i leith réadmhaoine, tar éis na cearta sin a bhaint ex lege, rud atá ar neamhréir le hAirteagal 63 CFAE agus le hAirteagal 17 den Chairt, trí bhíthin cúiteamh airgeadais arna ríomh go heisiach ar bhonn mhargadhluach na maoine sin tráth a baineadh na cearta sin den chlár talún.
34 De réir cásdlí socair, tá sé de cheart ag daoine aonair a ndearnadh díobháil dóibh mar gheall ar shárú ar dhlí an Aontais atá inchurtha i leith Ballstáit cúiteamh a fháil i gcás ina gcomhlíontar trí choinníoll: ní mór an riail de dhlí an Aontais a sáraíodh a bheith ceaptha chun cearta a thabhairt dóibh; ní mór an sárú ar an riail sin a bheith tromchúiseach go leor, agus ní mór nasc cúisíoch díreach a bheith ann idir an sárú sin agus an damáiste a d’fhulaing na daoine aonair sin (féach, chuige sin, breithiúnais an 5 Márta 1996, Brasserie du Pêcheur agus Factortame, C‑46/93 agus C‑48/93, EU:C:1996:79, mír 51, agus an 1 Lúnasa 2025, an tAire Leanaí, Comhionannais, Míchumais, Lánpháirtíochta agus Óige agus páirtithe eile, C‑97/24, EU:C:2025:594, mír 27).
35 I gcás amhail an cás a chumhdaítear leis an scéim cúitimh dá bhforáiltear i nDlí 2013, arna leasú in 2021, comhlíontar na coinníollacha sin. Ar an gcéad dul síos, chinn an Chúirt cheana féin gur rialacha dlí iad Airteagal 63 CFAE agus Airteagal 17 den Chairt atá ceaptha cearta a bhronnadh ar dhaoine aonair agus go bhféadfar an sárú ar na forálacha sin, a suíodh sa bhreithiúnas lena suitear mainneachtain oibleagáidí a chomhlíonadh agus a eascraíonn as an réamhrialú dá dtagraítear i mír 31 den bhreithiúnas seo, a aicmiú mar shárú atá tromchúiseach go leor (féach, chuige sin, breithiúnas an 10 Márta 2022, Grossmania, C‑177/20, EU:C:2022:175, míreanna 70 agus 71). Ar an dara dul síos, níl díospóid ann maidir le nasc cúisíoch díreach a bheith ann idir an sárú sin agus an damáiste a bhain do na daoine ar cealaíodh a gcearta usufruct, os comhair na cúirte a rinne an tarchur, agus tá sé beartaithe go sonrach le forálacha áirithe de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, an damáiste mar thoradh ar an sárú sin arna thabhairt faoi deara ag an gCúirt a chúiteamh.
36 Toisc go gcomhlíontar na coinníollacha sin, faoi dhlí an Aontais, ní mór an cúiteamh don damáiste a rinneadh do na daoine aonair lena mbaineann a bheith i gcomhréir leis an damáiste a bhain dóibh, chun a áirithiú go gcosnófar a gcearta go héifeachtach (féach, breithiúnais an 5 Márta 1996, Brasserie du pêcheur agus Factortame, C‑46/93 agus C‑48/93, EU:C:1996:79, mír 82, agus an 25 Márta 2021, Balgarska Narodna Banka, C‑501/18, EU:C:2021:249, mír 125).
37 Is faoi chóras dlí intíre gach Ballstáit atá sé na critéir a leagan amach chun méid an chúitimh a chinneadh, ach ní féidir leis na critéir sin a bheith níos mífhabhraí ná na critéir a bhaineann le héilimh nó caingne cosúla bunaithe ar an dlí náisiúnta agus ní mór dóibh, ar aon chuma, gan bheith de chineál a fhágann go bhfuil sé dodhéanta nó thar a bheith deacair cúiteamh a fháil (féach breithiúnais an 5 Márta 1996, Brasserie du pêcheur agus Factortame, C‑46/93 agus C‑48/93, EU:C:1996:79, mír 90, agus an 17 Aibreán 2007, AGM-COS.MET, C‑470/03, EU:C:2007:213, mír 94).
38 Cé go n‑aithníonn sí, dá bhrí sin, go bhfuil lánrogha leathan ag na Ballstáit, shonraigh an Chúirt nach féidir glacadh leis an eisiamh iomlán maidir le caillteanas brabúis, i leith damáiste ar féidir cúiteamh a dheonú ina leith, i gcás sárú ar dhlí an Aontais, ós rud é, go háirithe i ndáil le díospóidí de chineál eacnamaíoch nó tráchtála, go bhfágann eisiamh iomlán den sórt sin maidir le caillteanas brabúis go bhfuil sé dodhéanta i ndáiríre an damáiste a chúiteamh (breithiúnais an 5 Márta 1996, Brasserie du pêcheur agus Factortame, C‑46/93 agus C‑48/93, EU:C:1996:79, mír 87, agus an 17 Aibreán 2007, AGM-COS.MET, C‑470/03, EU:C:2007:213, mír 95).
39 I gcás cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta a bhaint ex lege, amhail mar a leagtar amach in Airteagal 108(1) de Dhlí 2013 maidir le bearta idirthréimhseacha, agus na cearta sin a athbhunú ina dhiaidh sin, ní mór a mheas, faoi réir fíorú ag an gcúirt a rinne an tarchur, gurb ionann an caillteanas brabúis agus an t‑ioncam ó úsáid nó léasú na talún sin nach raibh sealbhóir an usufruct ar cuireadh a cheart ar ceal a bhailiú le linn na tréimhse idir na cearta sin a bhaint agus iad a athbhunú.
40 Cé gur féidir, i gcás amhail an cás san Ungáir tar éis bhreithiúnas an 21 Bealtaine 2019, an Coimisiún v an Ungáir (Cearta usufruct i leith talamh talmhaíochta) (C‑235/17, EU:C:2019:432), chun críocha cúitimh as an damáiste a bhain do na daoine lena mbaineann mar thoradh ar an sárú ar dhlí an Aontais arna thabhairt faoi deara ag an gCúirt, foirmle chaighdeánaithe ríofa a ghlacadh lena bhféadfar, i ngach cás aonair, an méid cúitimh atá dlite a chinneadh, is amhlaidh fós go gceanglaítear le prionsabal na héifeachtachta, ar a dtugtar a ábhar chun cuimhne i míreanna 37 agus 38 den bhreithiúnas seo, foirmle den sórt sin a cheapadh ar bhealach go gcumhdaítear leis an gcúiteamh, ar bhealach atá beacht go leor, an caillteanas brabúis sin mar thoradh air.
41 Mar is léir ón ordú tarchuir, tá an scéim cúitimh dá bhforáiltear in Airteagal 108/K de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, bunaithe, chun méid an chúitimh a chinneadh, ar mhargadhluach na talún talmhaíochta atá i gceist tráth a baineadh na cearta usufruct den chlár go neamhdhleathach.
42 Mar a aontaíonn na páirtithe leasmhara a chuir barúlacha faoi bhráid na Cúirte, comhfhreagraíonn an luach sin don phraghas díola a d’fhéadfadh úinéir na talún sin a fháil ar bhonn soláthair agus éilimh tráth an aistrithe sin.
43 Leis an gcritéar a leagtar síos mar sin in Airteagal 108/K de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, chun méid an chúitimh a ríomh, ní féidir, ann féin caillteanas brabúis an tsealbhóra ar baineadh a cheart usufruct de a chinneadh. Maidir leis an ioncam a d’fhéadfadh sé a bhailiú, le linn na tréimhse idir na cearta usufruct a bhaint agus iad a athbhunú, tríd an talamh talmhaíochta atá i gceist a shaothrú nó a léasú, ní dhéanann an praghas a d’fhéadfadh úinéir na talún sin a fháil trína dhíol tráth a cealaíodh na cearta usufruct difear díreach dó.
44 Cé, i gcás amhail an cás atá i gceist sna príomhimeachtaí, inarb ionann an caillteanas brabúis agus an damáiste iomlán a bhain do shealbhóir an usufruct nó, ar a laghad, an chuid is mó de, go bhféadfadh cúiteamh a bheith mar thoradh ar scéim cúitimh den sórt sin, sa chleachtas, a gcumhdaíonn a méid, go pointe áirithe, méid an chaillteanais brabúis sin, is amhlaidh fós, faoi réir fíorú ag an gcúirt a rinne an tarchur, nach ndéantar measúnú cuí ar an gcaillteanas brabúis sin agus, dá bhrí sin, ar an damáiste sin mar thoradh ar an gcritéar ar a bhfuil an scéim sin bunaithe.
45 Dá bhrí sin, fágann scéim cúitimh amhail an scéim dá bhforáiltear in Airteagal 108/K de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, go bhfuil sé ródheacair sa chleachtas an damáiste a chúiteamh agus, dá bhrí sin, níl sí i gcomhréir leis an gceanglas maidir le cúiteamh leordhóthanach as an damáiste, dá dtagraítear i míreanna 36 go 38 den bhreithiúnas seo.
46 Ní dhéantar difear don chonclúid sin leis an bhfíoras, mar a chuir Rialtas na hUngáire in iúl, go gceadaítear le hAirteagal 108/L de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, do dhaoine díobhálaithe deonú cúitimh bhreise a lorg mar gheall ar shaintréithe áirithe na maoine atá i gceist. Cé go bhfuil na saintréithe sin ábhartha don mheasúnú ar chaillteanas brabúis, is amhlaidh fós, faoi réir fíorú ag an gcúirt a rinne an tarchur, nach gceanglaítear le hAirteagal 108/L den Dlí sin ar an údarás inniúil na saintréithe sin a chur san áireamh chun méid an chúitimh a chinneadh agus, ar an gcaoi sin, cúiteamh níos fairsinge a dheonú don pháirtí díobhálaithe ná an cúiteamh a eascraíonn as Airteagal 108/K den Dlí sin.
47 Ní dhéantar difear don chonclúid a leagtar amach i mír 45 den bhreithiúnas seo ach oiread leis an bhfíoras go bhforáiltear le hAirteagal 108/N de Dhlí 2013, arna leasú in 2021, d’ús a íoc mar chúiteamh ar an imeacht ama idir na cearta usufruct a bhaint agus cúiteamh a íoc. Tá foráil den sórt sin dírithe go príomha ar dhímheas airgeadaíochta a chúiteamh, ach níl sé de chuspóir ná d’éifeacht aici cúiteamh éifeachtach a áirithiú as caillteanas brabúis.
48 Sa chás seo, gan dochar don chorrlach breithmheasa atá ag an mBallstát lena mbaineann foirmle ríofa a ghlacadh as a n‑eascraíonn cúiteamh leordhóthanach ar an damáiste, ba cheart a thabhairt faoi deara, maidir leis an measúnú ar an gcúiteamh nach mór don chúirt a rinne an tarchur a dhéanamh i gcomhthéacs na díospóide sna príomhimeachtaí, gur léir ó na figiúirí a chuir an chúirt sin ar fáil, de bhun sásra cúitimh lena gcuirtear san áireamh margadhluach na talún talmhaíochta lena mbaineann, go bhféadfadh sé a bheith ródheacair cúiteamh leordhóthanach a fháil as an damáiste i gcás nach gcuirtear san áireamh aon mhéadú suntasach ar an luach sin le linn na tréimhse idir na cearta usufruct a bhaint agus iad a athbhunú.
49 I bhfianaise an mhéid sin thuas, is é an freagra ar na ceisteanna a tharchuirtear nach mór dlí an Aontais a léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leis ar reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do chúiteamh as an damáiste a bhain do shealbhóir cirt usufruct i leith réadmhaoine, tar éis na cearta sin a bhaint ex lege, rud atá ar neamhréir le hAirteagal 63 CFAE agus le hAirteagal 17 den Chairt, trí bhíthin cúiteamh airgeadais arna ríomh go heisiach ar bhonn mhargadhluach na maoine sin tráth a baineadh na cearta sin den chlár talún.
Costais
50 Ós rud é, a mhéid a bhaineann sé leis na páirtithe sna príomhimeachtaí, go bhfuil na himeachtaí mar chéim sa chás os comhair na cúirte a rinne an tarchur, baineann ceist na gcostas leis an gcúirt sin. Níl na costais a tabhaíodh trí bharúlacha a cuireadh faoi bhráid na Cúirte Breithiúnais, seachas costais na bpáirtithe sin, inghnóthaithe.
Ar na forais sin, rialaíonn an Chúirt (an Tríú Dlísheomra) mar seo a leanas:
Ní mór dlí an Aontais a léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leis ar reachtaíocht náisiúnta lena bhforáiltear do chúiteamh as an damáiste a bhain do shealbhóir cirt usufruct i leith réadmhaoine, tar éis na cearta sin a bhaint ex lege, rud atá ar neamhréir le hAirteagal 63 CFAE agus le hAirteagal 17 den Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, trí bhíthin cúiteamh airgeadais arna ríomh go heisiach ar bhonn mhargadhluach na maoine sin tráth a baineadh na cearta sin den chlár talún.
Sínithe
* Teanga an cháis: an Ungáiris.