1.1.

“Nu door de verspreiding van artificiële intelligentie (AI) een nieuwe digitale revolutie voor de deur staat, heeft Europa de kans om zijn tekortkomingen op het gebied van innovatie en productiviteit te verhelpen en zijn productiepotentieel te herstellen (1).”

1.2.

Momenteel heeft Europa weinig in de melk te brokkelen als het op digitale technologieën zoals AI (2) aankomt. De VS en China hebben al een grote voorsprong opgebouwd en deze kloof zal moeilijk te overbruggen zijn (3). Bovendien zijn er wat de groei van de arbeidsproductiviteit betreft grote verschillen tussen de VS en de EU (eurozone) (4). Sinds het begin van de pandemie tot medio 2024 is de arbeidsproductiviteit per gewerkt uur in de eurozone met 0,9 % gestegen, tegenover 6,7 % in de Verenigde Staten. Volgens een analyse van de Europese Centrale Bank hangen deze cijfers samen met de werknemersdynamiek op de arbeidsmarkt en meer investeringen in digitalisering (5).

1.3.

De potentiële voordelen van de inzet van AI zijn aanzienlijk: AI vergroot het concurrentievermogen en de productiviteit, stimuleert innovatie en wetenschappelijke vooruitgang (6), geeft een impuls aan de groene transitie (7) en draagt bij aan betere arbeidsomstandigheden. Wat de digitale transitie betreft moeten we ervoor zorgen dat de EU niet de boot mist. Om het potentieel van AI te kunnen benutten moeten de fabels en de angst rond AI worden ontzenuwd en weggenomen.

1.4.

In het werk zijn de voordelen van AI onder andere: routinematige en saaie taken worden geautomatiseerd; de capaciteiten van werknemers worden aangevuld en zij hebben de handen vrij om zich te richten op meer stimulerend en waardevoller werk; werknemers kunnen taken sneller uitvoeren en betere output leveren. AI kan ook helpen om de arbeidsorganisatie en de taakinvulling te verbeteren en om beter in kaart te brengen welke vaardigheden en banen in de toekomst nodig zullen zijn (8). Dat vereist brede instemming van en samenwerking met de beroepsbevolking en opleidingen voor werknemers voor de uitrol en het gebruik van AI op de werkplek. Bij de ontwikkeling, de uitrol en het gebruik van AI moet altijd het “human in command”-beginsel worden gehuldigd.

1.5.

Met de grootschalige toepassing van AI zullen managers en werknemers ook beter in staat zijn om de veiligheid en gezondheid op het werk te verbeteren door middel van onbevooroordeelde en empirisch onderbouwde risicobeoordelingen en gerichte inspecties, en kan beter in kaart worden gebracht voor welke problemen (waaronder psychosociale risico’s) maatregelen nodig zijn. Hierbij gaat het onder meer om betere preventie van arbeidsongevallen (9).

1.6.

Tegelijkertijd wekt een uitgebreider gebruik van AI in de arbeidswereld angsten en zorgen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om meer stress door intensivering van taken, meer monitoring en controle, gebrek aan menselijk toezicht, verlies van autonomie en het snel achterhaald raken van verworven vaardigheden.

1.7.

Om deze vrees weg te nemen is voor de sociale partners en de sociale dialoog op alle niveaus een essentiële rol weggelegd. Voor een verantwoorde en “betrouwbare” toepassing van AI in de arbeidswereld is, in overeenstemming met de toepasselijke nationale regels en praktijken, een positieve en stimulerende omgeving voor de sociale dialoog een vereiste.

1.8.

De digitale agenda van de EU voor 2030 omvat in totaal 116 wetgevingsteksten (10). Meer in het bijzonder wordt de impact van AI op de arbeidswereld al afgedekt door de EU-wetgeving inzake AI — het huldigen van het “human in command”-beginsel — en de bestaande sociale wetgeving (11). De toepassing en handhaving van het bestaande rechtskader is van essentieel belang voor een soepele uitrol van AI, zodat deze technologie als aanjager van de economische en technologische vooruitgang in de EU kan fungeren.

1.9.

In het licht van dit alles valt het te betreuren dat er, ondanks het brede wetgevingskader dat al voorziet in een alomvattende en toereikende regulering van AI op de werkplek, volgens de Europese Commissie nog altijd nieuwe wetgeving nodig is voor de impact van de digitalisering op de arbeidswereld (12). Dit is ook in tegenspraak met de huidige politieke toezegging om de regelgeving te vereenvoudigen en de regelgevings- en rapportagevereisten met 25 % te verminderen. Voor verdere vooruitgang en investeringen in AI in de EU zou het een zeer negatief signaal afgeven als het bestaande regelgevingskader vóór de toepassing ervan alweer wordt gewijzigd.

1.10.

De Commissie zou bedrijven juist de ruimte moeten bieden om binnen het huidige rechtskader een verantwoord en ethisch gebruik van AI-technologieën te ontwikkelen. Op die manier wordt de autonomie van de sociale partners geëerbiedigd en wordt AI een middel om de arbeidsomstandigheden te verbeteren, de groene transitie te bevorderen en het concurrentievermogen van de EU te vergroten.

1.11.

Om bedrijven, en met name kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s), effectief te ondersteunen bij de invoering van AI is er behoefte aan i) een efficiënte en effectieve toepassing en handhaving van de bestaande wetgeving en richtsnoeren, waarbij aanvullende eisen en meervoudige rapportage koste wat kost moeten worden vermeden; ii) een krachtige sociale dialoog, mede door de capaciteiten van de sociale partners te versterken, met inachtneming van nationale praktijken; en iii) beschikbaarheid van geschoolde arbeidskrachten en passende opleidingsmogelijkheden.

2.1.

Advies SOC/803 is opgesteld op basis van het voorstel voor een initiatiefadvies van groep II (met als oorspronkelijke titel: “Artificiële intelligentie ten dienste van werknemers: de rol van vakbonden bij het voorkomen en tot een minimum beperken van de negatieve gevolgen van AI voor de arbeidswereld”), dat tot doel had de gevolgen van AI voor de arbeidswereld in kaart te brengen en voorstellen (al dan niet van wetgevende aard) en aanbevelingen te doen voor de bescherming van de privacy en de grondrechten van werknemers, en dat later is samengevoegd met het verkennende advies “Kunstmatige intelligentie — potentieel en risico’s in het kader van het werkgelegenheids- en arbeidsmarktbeleid”, waar het Poolse voorzitterschap om had verzocht (13).

2.2.

AI kan enorme voordelen opleveren, waaronder grotere productiviteitswinsten, snellere wetenschappelijke vooruitgang en een bijdrage aan de aanpak van de klimaatverandering (14). AI stimuleert innovatie en is terecht aangemerkt als een transformatieve kracht die onze hele economie hervormt (15). Het is van het grootste belang dat EU-bedrijven voorop lopen in deze ontwikkeling, zodat het concurrentievermogen van de EU wordt versterkt en zij tot een internationale referentie op het gebied van AI kan uitgroeien. “Met onze artificiële intelligentie (AI) loopt Europa al voorop bij het veiliger en betrouwbaarder maken van AI en het aanpakken van de risico’s die voortvloeien uit het misbruik ervan. We moeten er nu op inzetten om een wereldleider te worden op het gebied van AI-innovatie (16).”

2.3.

De digitale transformatie is een kans voor Europa, maar we staan wel voor grote uitdagingen. Volgens schattingen is het aanvankelijk langzaam op gang komende gebruik van AI-instrumenten in Europese ondernemingen sinds de opkomst van GenAI-instrumenten snel toegenomen. Er lijkt echter een aanmerkelijk verschil te bestaan tussen het gebruik door grote ondernemingen en het gebruik door kmo’s (17). Er zijn ook verschillen per sector en per land: volgens Eurostat werd er in 2023 in de informatie- en communicatiesector en bij professionele en wetenschappelijke en technische activiteiten volop gebruik gemaakt van AI, terwijl de invoering ervan in andere sectoren beperkt bleef. Ook van lidstaat tot lidstaat loopt het gebruik ervan sterk uiteen (18).

2.4.

Zoals in het rapport-Draghi staat: “Nu door de verspreiding van artificiële intelligentie (AI) een nieuwe digitale revolutie voor de deur staat, heeft Europa de kans om zijn tekortkomingen op het gebied van innovatie en productiviteit te verhelpen en zijn productiepotentieel te herstellen (19).” Europa heeft echter weinig in de melk te brokkelen als het op digitale technologieën zoals AI aankomt. De VS en China hebben al een grote voorsprong opgebouwd en deze kloof zal moeilijk te overbruggen zijn (20).

2.5.

Het Global AI Vibrancy-instrument van de Stanford University (21) toont de plaats van afzonderlijke landen op de AI Vibrancy-ranglijst. De VS, China en het Verenigd Koninkrijk bezetten de eerste drie plaatsen en in de top 10 staan slechts twee EU-lidstaten (Frankrijk en Duitsland, op respectievelijk de 5e en de 8e plaats). Volgens het AI-indexverslag (22) kwamen 61 opvallende AI-modellen van in de VS gevestigde instellingen, wat duidelijk veel meer is dan de 21 AI-modellen van de EU en de 15 AI-modellen van China.

2.6.

Bij de wereldwijde enquête van McKinsey (23) zei 65 % van de respondenten dat hun organisaties regelmatig gebruikmaken van generatieve AI (GAI), bijna dubbel zoveel als bij hun vorige enquête minder dan een jaar eerder. Dit werkt door in de prestaties van ondernemingen. Wanneer bijvoorbeeld bekende GAI-technologieën op de werkplek worden ingezet, neemt de efficiëntie volgens ramingen met 10-20 % toe, en wanneer AI wordt gebruikt om workflows en taken opnieuw vorm te geven, kan het potentieel zelfs nog groter zijn (24). Bedrijven gebruiken AI vooral voor marketing en verkoop, de ontwikkeling van producten en diensten en IT (25).

2.7.1.

AI zal de arbeidswereld op tal van manieren beïnvloeden en kan in alle sectoren van de economie een belangrijke onderdeel van allerlei banen gaan worden. Er zijn kansen en uitdagingen, en het is ook belangrijk hoe zowel werkgevers als werknemers hiertegenaan kijken.

2.7.2.

AI verhoogt de productiviteit, bijvoorbeeld door routinematige taken te automatiseren en de capaciteiten van werknemers aan te vullen (26). Een van de tien voornaamste conclusies uit het AI-indexverslag (27) was dat AI werknemers helpt om productiever te zijn en werk van hogere kwaliteit oplevert. Dankzij AI kunnen werknemers hun taken sneller voltooien en hun output verbeteren. Uit bepaalde studies blijkt dat de vaardigheidskloof tussen laag- en hooggeschoolde werknemers met behulp van AI gedicht kan worden. In andere studies wordt er echter voor gewaarschuwd dat het gebruik van AI zonder adequaat menselijk toezicht kan leiden tot mindere prestaties.

2.7.3.

AI-instrumenten kunnen voor bedrijven een hulpmiddel zijn om in kaart te brengen welke vaardigheden er bij hun personeelontbreken en om de lacunes op het gebied van digitale vaardigheden (of andere vaardigheden) aan te pakken (28). Met behulp van AI kunnen bedrijven dus een beter beeld krijgen van hun toekomstige aanwervingsbehoeften. Zoals onder meer is opgemerkt door de Europese Arbeidsautoriteit (ELA) maakt in heel Europa 70 % van het HR-personeel gebruik van enige vorm van AI bij het zoeken naar of beoordelen van kandidaten, en kunnen door AI ondersteunde aanwervingsprocedures ook een betere ervaring opleveren voor sollicitanten (29).

2.7.4.

Er zijn studies die het effect van AI op de werkgelegenheid in kaart brengen. In een discussienota van het IMF (30) wordt gesteld dat wereldwijd 40 % van de werknemers met AI te maken zal krijgen. In geavanceerde economieën is naar schatting 60 % van de banen blootgesteld aan AI, waarbij ongeveer de helft van die banen baat heeft bij AI en er productiever door wordt, terwijl de andere helft er negatieve gevolgen van kan ondervinden. Volgens het WEF (31) is de verwachting dat er tussen nu en 2030 netto 78 miljoen banen (7 % van de huidige totale werkgelegenheid) zullen bijkomen.

2.7.5.

Volgens een grootscheepse enquête van de OESO naar de gevolgen van AI op het werk waren zowel werknemers als werkgevers zeer te spreken over de impact van AI op hun prestaties en arbeidsomstandigheden. Zo vonden 79 % en 80 % van de AI-gebruikers in respectievelijk de financiële sector en de verwerkende industrie dat ze dankzij AI betere prestaties leverden, terwijl in beide sectoren 8 % van mening was dat ze door AI slechter waren gaan presteren. Bij alle gebruikte indicatoren voor prestaties en arbeidsomstandigheden waren werknemers die AI gebruiken ruim vier keer zo vaak geneigd te zeggen dat hun prestaties en arbeidsomstandigheden erdoor waren verbeterd in plaats van verslechterd (32).”

2.7.6.

Het EESC wijst erop dat AI-instrumenten de gezondheid en veiligheid op het werk kunnen verbeteren door de werkdruk van werknemers te verlichten (33), het evenwicht tussen werk en privéleven te bevorderen (34) en de geestelijke gezondheid op het werk te verbeteren (35). AI-tools kunnen gevaarlijke taken overnemen of verminderen en spier- en skeletaandoeningen helpen voorkomen. Door de tijd die werknemers besparen op hun taken kan hun welzijn toenemen. AI-instrumenten kunnen de arbeidstevredenheid vergroten (36). Het gebruik van AI-toepassingen kan leiden tot betere, eerlijkere en niet-discriminerende beslissingen en praktijken, bijvoorbeeld bij de werving van werknemers (37).

2.7.7.

AI kan onder meer op de volgende manieren risico’s op het gebied van gezondheid en veiligheid op het werk verminderen of wegnemen:

2.7.8.

In onderzoek van het JRC (40) wordt gesteld dat de voortschrijdende digitalisering en automatisering in verschillende industrieën en het streven naar efficiëntie drijfveren zijn voor de toepassing van algoritmisch beheer op reguliere werkplekken. In dit onderzoek wordt geanalyseerd en in kaart gebracht wat algoritmisch beheer betekent (kansen en uitdagingen) voor veranderingen in de arbeidsorganisatie en voor de arbeidskwaliteit.

2.7.9.

Wat veranderingen in de werkorganisatie betreft wijst het JRC specifiek op de volgende potentiële effecten van algoritmisch beheer: centralisatie van kennis en controle, herdefiniëring van taken en rollen en vervaging van organisatorische grenzen.

2.7.10.

Het JRC brengt ook in kaart welke effecten het heeft op de kwaliteit van banen wat betreft vaardigheden en discretie, arbeidsintensiteit, sociale omgeving en inkomsten en vooruitzichten.

2.7.11.

Zorgen, onzekerheden en vrees over de potentiële risico’s en gevolgen van AI kunnen ons ervan weerhouden deze technologie te benutten, ook al kan AI banen verbeteren en efficiënter maken.

2.7.12.

Beroepen zijn niet statisch en het EESC is van oordeel dat zelfs in banen die momenteel niet op grote schaal door AI worden beïnvloed, de vaardigheden zullen moeten worden bijgeschaafd. Opleiding en nieuwe vaardigheden zijn nodig om optimaal gebruik te maken van nieuwe datagestuurde technologische oplossingen (waaronder AI) op de werkplek.

2.7.13.

Het is van essentieel belang bedrijven en hun werknemers te begeleiden bij het gebruik van AI en ervoor te zorgen dat geen enkel bedrijf, en met name geen enkele kmo, de AI-trein mist maar er juist ten volle van kan profiteren. Dit vereist bijscholing van werknemers en meer ondersteuning voor bedrijven. Werknemers moeten de nodige opleidingen krijgen en bedrijven hebben behoefte aan flexibiliteit om na te gaan hoe zij het beste in opleidingen voorzien. Een op vertrouwen gebaseerde dialoog met het oog op het uitwerken van geschikte, bedrijfsspecifieke praktijken is daarbij cruciaal. Doel is ervoor te zorgen dat de uitrol van AI-technologieën zowel bedrijven als werknemers ten goede komt, aangezien de productiviteit erdoor wordt verhoogd. Dit vereist betrokkenheid van zowel bedrijven als werknemers.

2.7.14.

Om het potentieel van AI voor een sterker concurrentievermogen en een hogere productiviteit te benutten en ervoor te zorgen dat de EU niet achterop raakt bij de digitale transitie, moeten de mythen rond AI worden ontkracht en de vrees voor AI worden verlicht, waarbij de nadruk moet liggen op de uitvoering en handhaving van het bestaande wetgevingskader.

3.1.1.

Het EESC benadrukt dat de volgende, bestaande EU-wetgeving bepalingen bevat om ervoor te zorgen dat wanneer een AI-instrument op de werkplek wordt ingezet, enerzijds veilige en billijke arbeidsomstandigheden voor werknemers worden gewaarborgd en anderzijds werknemers worden betrokken bij de uitrol ervan.

3.1.2.

De uitdagingen voor bedrijven bij hun organisatorische activiteiten (cyberbeveiliging, inbreuken op de beveiliging, privacy, gegevensbeheer enz.) en de uitdagingen met betrekking tot de organisatie van het werk zijn ook op EU-niveau onderzocht. Naast de AVG,

3.1.3.

Het EESC merkt op dat er, met hulp van het AI-bureau, gewerkt wordt aan een praktijkcode voor AI voor algemene doeleinden, waarin de regels van de AI-verordening voor aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden en AI-modellen voor algemene doeleinden met systeemrisico’s nader zullen worden uitgewerkt (42).

3.2.1.

Op alle niveaus komt de sociale partners en de sociale dialoog een essentiële rol toe bij het stimuleren van verantwoorde en “betrouwbare” AI in de arbeidswereld. Met het oog op een doeltreffende sociale dialoog over AI-kwesties dringt het EESC aan op de bevordering van een positief en gunstig klimaat voor de sociale dialoog. Een sterke en constructieve sociale dialoog op alle niveaus in overeenstemming met de toepasselijke nationale regels en praktijken biedt de beste garanties om de risico’s en mogelijke schadelijke effecten tot een minimum te beperken, en moet tegelijkertijd het benutten van het potentieel ervan vergemakkelijken. In dat verband moet de capaciteit van de sociale partners op het gebied van AI worden ontwikkeld, zodat zij weten en begrijpen welke uitdagingen en kansen AI met zich meebrengt.

3.2.2.

De Europese sociale partners hebben in juni 2020 de autonome kaderovereenkomst inzake digitalisering gesloten (43), die de volgende vier gebieden bestrijkt: 1) digitale vaardigheden en het veiligstellen van werkzekerheid; 2) regelingen inzake het online of offline zijn; 3) AI en ervoor zorgen dat de mens het heft in handen houdt; 4) eerbiediging van de menselijke waardigheid, en toezicht. Daarin wordt onder meer bepaald dat bij de uitrol van AI-systemen het “human in command”-beginsel moet worden gevolgd en dat deze systemen veilig moet zijn, d.w.z. dat schade moet worden voorkomen.

3.2.3.

Wat de wisselwerking tussen de bestaande EU-wetgeving (de AI-verordening) en de sociale dialoog betreft, verzoekt het EESC het Europees AI-bureau om nauw samen te werken met de Europese sectoroverschrijdende sociale partners om ervoor te zorgen dat de rol van de sociale dialoog voldoende tot uiting komt in de komende richtsnoeren van het AI-bureau en in secundaire wetgeving. Het EESC verzoekt het AI-bureau voorts om duidelijkheid te scheppen over alle AI-systemen. Er moeten diepgaande, robuuste en duidelijk gestructureerde coördinatiekanalen tussen het AI-bureau en DG EMPL en DG Connect van de Europese Commissie worden opgezet.

3.3.1.

Het EESC is van mening dat in de 116 bestaande wetgevingsteksten in de digitale agenda van de EU voor 2030 (met name de AVG en de AI-verordening en de andere bovengenoemde wetgeving) voldoende aandacht wordt besteed aan de uitdagingen die AI op het werk met zich meebrengt, waaronder discriminatie, veiligheid en gezondheid op het werk, informatie en raadpleging, gegevensbescherming enz.

3.3.2.

In het licht hiervan valt het te betreuren dat er, ondanks het brede wetgevingskader dat al voorziet in een alomvattende en toereikende regulering van AI op de werkplek, volgens de Europese Commissie nog altijd nieuwe wetgeving nodig is voor de impact van de digitalisering op de arbeidswereld. In de opdrachtbrief aan Roxana Mînzatu, uitvoerend vicevoorzitter voor Sociale Rechten, Vaardigheden, Hoogwaardige Banen en Paraatheid, staat namelijk dat er gezien deze impact van de digitalisering op de arbeidswereld met name een initiatief inzake algoritmisch beheer nodig is en eventueel wetgeving inzake AI op de werkplek, na overleg met de sociale partners. (…) (44).

3.3.3.

Dit voornemen is ook in tegenspraak met de huidige beleidsprioriteit van vereenvoudiging en vermindering van de regelgevings- en rapportagevereisten met 25 %, alsmede met de algemeen gedeelde opvatting dat het huidige EU-kader moet worden vereenvoudigd om het concurrentievermogen en het ondernemingsklimaat van de EU te verbeteren.

3.3.4.

De Commissie zou bedrijven juist de ruimte moeten bieden om binnen het huidige rechtskader een verantwoord en ethisch gebruik van AI-technologieën te ontwikkelen. Dat zorgt ervoor dat de autonomie van de sociale partners wordt geëerbiedigd.

3.3.5.

Als er toch een mogelijk initiatief met betrekking tot AI op de werkplek komt, dan moet dit in de eerste plaats gericht zijn op de daadwerkelijke uitvoering en handhaving van het bestaande alomvattende wetgevingskader van de EU. Daarnaast moet een dergelijk initiatief erop gericht zijn bedrijven te helpen de mogelijke risico’s van AI in de arbeidswereld (45) te beperken en tegelijkertijd de kansen van AI ten volle te benutten. Dit zou zorgen voor meer welvaart, productiviteit, duurzaamheid en sociaal welzijn.

3.3.6.

Het EESC is er stellig van overtuigd dat als de Commissie een nieuw initiatief inzake AI op de werkplek of inzake algoritmisch beheer voorstelt, dit initiatief hoofdstuk III van de richtlijn platformwerk niet als blauwdruk mag gebruiken. De regels in de richtlijn platformwerk zijn specifiek ontworpen voor dit soort bedrijven; als alle bedrijven in de EU als digitale arbeidsplatformen worden behandeld zal de invoering van nieuwe technologieën fors worden belemmerd.

3.3.7.

Voorts zou een brede herziening van de bestaande wetgeving schadelijk zijn omdat het rompslomp oplevert voor zowel wetgevers als handhavingsinstanties, en een zeer negatief signaal afgeven voorde ontwikkeling van en investeringen in AI in de EU.

3.3.8.

Het EESC dringt er daarom op aan nadrukkelijk aandacht te besteden aan het verminderen van de juridische complexiteit — die onder meer het gevolg is van overlappingen in de bestaande wetgeving en van meervoudige en doorlopende rapportageverplichtingen — aangezien dit Europese bedrijven beter in staat zal stellen om AI op een verantwoorde en ethische manier te gebruiken.