Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 3ης Σεπτεμβρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑218/25 [Wompou] (i)
BC
κατά
Minister van Asiel en Migratie
[αίτηση του Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Amsterdam
(πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατική έδρα Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Μεταναστευτική πολιτική – Οδηγία 2008/115/ΕΚ – Κράτηση ενόψει επιστροφής – Όροι κράτησης – Άρθρο 16, παράγραφος 1 – Ειδική εγκατάσταση κράτησης – Αναγκαίοι εξαναγκασμοί για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής απομάκρυνσης – Νόμιμος χαρακτήρας πρόσθετων περιορισμών ή εξαναγκασμών – Άρθρα 1, 6, 7 και 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Έκταση του δικαστικού ελέγχου »
I. Εισαγωγή
1. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία έχει υποβάλει το Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Amsterdam (πρωτοδικείο Χάγης, μεταβατική έδρα Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες), αφορά τους όρους κράτησης υπηκόου τρίτης χώρας εις βάρος του οποίου έχουν κινηθεί διαδικασίες επιστροφής κατ’ εφαρμογήν της οδηγίας 2008/115/ΕΚ (2). Με την αίτηση αυτή ζητείται από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει και να αναπτύξει περαιτέρω την υφιστάμενη νομολογία του σχετικά με το άρθρο 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, το οποίο προβλέπει ότι η κράτηση τέτοιων υπηκόων τρίτων χωρών πρέπει κατ’ αρχήν να πραγματοποιείται σε «ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης».
2. Ο όρος «ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης» δεν ορίζεται στην οδηγία 2008/115. Ωστόσο, στην απόφαση Landkreis Gifhorn (3), το Δικαστήριο έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι οι εν λόγω εγκαταστάσεις «χαρακτηρίζονται από διαμόρφωση και εξοπλισμό των χώρων και από κανόνες οργάνωσης και λειτουργίας που συνεπάγονται την αναγκαστική παραμονή των εκεί κρατουμένων παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών εντός περιορισμένης και κλειστής περιμέτρου, περιορίζοντας όμως τον εν λόγω εξαναγκασμό στο απολύτως αναγκαίο για την αποτελεσματική προετοιμασία της απομάκρυνσής τους» (4). Επιπλέον, η κράτηση σε τέτοιες εγκαταστάσεις δεν έχει τιμωρητικό σκοπό και πρέπει να αποτρέπεται, στο μέτρο του δυνατού, το ενδεχόμενο η κράτηση να προσομοιάζει με εγκλεισμό σε περιβάλλον φυλακής.
3. Το Δικαστήριο καλείται τώρα να διευκρινίσει περαιτέρω, μεταξύ άλλων, το νόημα της απαίτησης περιορισμού του εν λόγω εξαναγκασμού στο «απολύτως αναγκαίο για την αποτελεσματική προετοιμασία της απομάκρυνσης». Επιπλέον, από το Δικαστήριο ζητείται να διευκρινίσει αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, σε ποιον βαθμό μπορούν να επιβάλλονται από τα κράτη μέλη πρόσθετοι εξαναγκασμοί που δεν συνδέονται άμεσα με τον σκοπό της κράτησης (5). Επίσης, το Δικαστήριο καλείται να αποσαφηνίσει την έκταση του δικαστικού ελέγχου τον οποίο πρέπει να ασκούν τα εθνικά δικαστήρια κατά την αξιολόγηση τέτοιων εξαναγκασμών.
4. Η υπό κρίση αίτηση έχει υποβληθεί στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του BC, υπηκόου τρίτης χώρας, και του Minister van Asiel en Migratie (Υπουργού Ασύλου και Μετανάστευσης, Κάτω Χώρες· στο εξής: Υπουργός) σχετικά με την κράτηση του προσφεύγοντος στο Justitieel Complex Schiphol (δικαστικό συγκρότημα Schiphol, Κάτω Χώρες· στο εξής: JCS).
II. Το νομικό πλαίσιο – Το δίκαιο της Ένωσης
5. Το άρθρο 16 της οδηγίας 2008/115, το οποίο φέρει τον τίτλο «Όροι κράτησης», ορίζει τα εξής:
«1. Η κράτηση λαμβάνει χώρα κατά κανόνα σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης. Οσάκις κράτος μέλος δεν μπορεί να εξασφαλίσει διαμονή σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης και είναι υποχρεωμένο να χρησιμοποιεί σωφρονιστικό κατάστημα, οι υπό κράτηση υπήκοοι τρίτων χωρών κρατούνται χωριστά από τους κρατουμένους του κοινού δικαίου.
2. Επιτρέπεται στους υπό κράτηση υπηκόους τρίτων χωρών, κατόπιν αιτήματος, να έρχονται, εν ευθέτω χρόνω, σε επαφή με τους νόμιμους αντιπροσώπους τους, τα μέλη της οικογένειάς τους και τις αρμόδιες προξενικές αρχές.
3. Δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στις περιπτώσεις ευάλωτων ατόμων. Παρέχονται επείγουσα υγειονομική περίθαλψη και η απαραίτητη θεραπευτική αγωγή.
[…]
5. Οι υπό κράτηση υπήκοοι τρίτων χωρών λαμβάνουν συστηματικά πληροφορίες στις οποίες επεξηγείται ο κανονισμός που εφαρμόζεται στην εγκατάσταση και ορίζονται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις τους [...]».
III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
6. Με απόφαση του Υπουργού της 21ης Φεβρουαρίου 2025, δεν επετράπη στον BC η είσοδος στις Κάτω Χώρες, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 14 του κανονισμού 2016/399 (6) σε συνδυασμό με το άρθρο 6 του ίδιου κανονισμού. Την ίδια ημέρα, ο BC τέθηκε υπό κράτηση στο JCS, βάσει χωριστής απόφασης που εκδόθηκε σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, του Vreemdelingenwet 2000 (νόμου του 2000 περί αλλοδαπών) της 23ης Νοεμβρίου 2000 (7) σε συνδυασμό με το άρθρο 6, παράγραφος 6, του νόμου αυτού.
7. Ο BC άσκησε προσφυγή κατά της κράτησής του ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου (8). Υποστήριξε ότι η κράτησή του ήταν παράνομη, καθώς το JCS δεν αποτελεί «ειδική εγκατάσταση κράτησης» κατά την έννοια του άρθρου 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115. Ο BC στηρίχθηκε σε απόφαση την οποία εξέδωσε το αιτούν δικαστήριο σε άλλη υπόθεση, στις 31 Ιανουαρίου 2025, και με την οποία το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι το JCS δεν αποτελεί «ειδική εγκατάσταση κράτησης» (9). Το αιτούν δικαστήριο βάσισε την εκτίμησή του σε επιθεώρηση την οποία είχε διενεργήσει στο JCS στο πλαίσιο δύο υποθέσεων που εκκρεμούσαν ενώπιόν του (10). Ο Υπουργός υποστήριξε ότι, με απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2025 (11), το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας, Κάτω Χώρες) εξαφάνισε την απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου της 31ης Ιανουαρίου 2025 και έκρινε ότι το JCS αποτελεί «ειδική εγκατάσταση κράτησης». Κατά τον Υπουργό, το JCS πρέπει να θεωρηθεί ως «ειδική εγκατάσταση κράτησης» κατά την έννοια του άρθρου 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115. Ο Υπουργός φρονεί ότι οι όροι κράτησης του BC δεν είναι παράνομοι.
8. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2025, το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) έκρινε ότι περιορισμοί που αποσκοπούν στην εγγύηση της ασφάλειας των υπηκόων τρίτων χωρών ή του προσωπικού ενδέχεται να είναι αναγκαίοι, ακόμη και όταν δεν συνδέονται άμεσα με τον σκοπό της επιστροφής κρατουμένου. Το αιτούν δικαστήριο αναγνωρίζει ότι δεσμεύεται, κατ’ αρχήν, από τη νομολογία του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας), το οποίο είναι το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο των Κάτω Χωρών. Ωστόσο, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εφαρμόσει δίκαιο της Ένωσης, και λαμβανομένων υπόψη των αμφιβολιών που εξακολουθεί να διατηρεί ως προς την ερμηνεία του όρου «ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης», ο οποίος περιλαμβάνεται στο άρθρο 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Ενεργεί κράτος μέλος σύμφωνα με το άρθρο 16 της [οδηγίας 2008/115] όταν χρησιμοποιεί κατά κανόνα εγκατάσταση κράτησης στην οποία κρατούνται, σε διαφορετικές πτέρυγες και χωριστά μεταξύ τους, τόσο αλλοδαποί κατά την έννοια της [οδηγίας 2008/115] όσο και κρατούμενοι του κοινού δικαίου, οι δε πτέρυγες είναι πανομοιότυπες εξ απόψεως κτιρίων και διαρρύθμισης και, εφόσον απαιτείται, χρησιμοποιούνται στην πράξη και εναλλακτικά;
2) Έχει σημασία για την απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα το αν για την κράτηση των κρατουμένων του κοινού δικαίου και των κρατουμένων βάσει της νομοθεσίας περί αλλοδαπών χρησιμοποιούνται κοινές εγκαταστάσεις και μπορεί έτσι να υπάρξει επαφή μεταξύ των κρατουμένων βάσει της νομοθεσίας περί αλλοδαπών και των κρατουμένων του κοινού δικαίου; Τι νοείται συναφώς με τη φράση “κρατούνται χωριστά”; Σημαίνει αυτό ότι δεν επιτρέπεται κανενός είδους επαφή; Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως: Ποιες επαφές επιτρέπονται;
3) Τι νοείται ως “απολύτως αναγκαίο” μέτρο για την επίτευξη του σκοπού [της κράτησης] σύμφωνα με το σκεπτικό του Δικαστηρίου στην [απόφαση Landkreis Gifhorn]; Σημαίνει αυτό ότι ο περιορισμός είναι εξ ορισμού μη επιτρεπόμενος όταν δεν υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ του περιορισμού και του σκοπού της κράτησης, δηλαδή της καταπολέμησης της παράνομης εισόδου;
4) Σε περίπτωση που επιτρέπεται σε κράτος μέλος να θεσπίζει πρόσθετους περιορισμούς που δεν συνδέονται άμεσα με τον σκοπό της κράτησης, ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληρούν οι εν λόγω περιορισμοί λαμβανομένου υπόψη ότι πρέπει να διασφαλίζεται ο πλήρης σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων του αλλοδαπού, ιδίως του δικαιώματος στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, του δικαιώματος στην ελευθερία, του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, καθώς και της ελευθερίας πληροφόρησης κατά την έννοια των άρθρων 1, 6, 7 και 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
5) Σε περίπτωση που επιτρέπεται σε κράτος μέλος να προβλέπει πρόσθετους περιορισμούς που δεν συνδέονται άμεσα με τον σκοπό της κράτησης, πώς πρέπει το δικαστήριο να ελέγξει τη νομιμότητα των εν λόγω περιορισμών; Πρέπει να προβεί σε πλήρη ή σε περιορισμένο έλεγχο;
6) Ποιες περιστάσεις πρέπει να λάβει υπόψη το δικαστήριο κατά την εκτίμηση του κατά πόσον οι όροι κράτησης που ισχύουν στην εγκατάσταση είναι τέτοιοι ώστε να αποτρέπουν, στο μέτρο του δυνατού, το ενδεχόμενο η κράτηση του υπηκόου τρίτης χώρας να προσομοιάζει με εγκλεισμό σε περιβάλλον φυλακής, ο οποίος είναι ίδιον της κράτησης με τιμωρητικό σκοπό;
7) Στο πλαίσιο εξέτασης του ζητήματος κατά πόσον πρόκειται για ειδική εγκατάσταση κράτησης, μπορεί το δικαστήριο να περιοριστεί σε σύγκριση μεταξύ του τρόπου οργάνωσης της κράτησης όταν αυτή γίνεται βάσει της νομοθεσίας περί αλλοδαπών και της κράτησης, αντιστοίχως, βάσει του ποινικού δικαίου;»
IV. Η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία
9. Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε την υπαγωγή της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην επείγουσα διαδικασία του άρθρου 107 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Στις 7 Απριλίου 2025, το αιτούν δικαστήριο, απαντώντας σε ερωτήσεις του Δικαστηρίου, ανέφερε ότι ο BC δεν βρισκόταν πλέον υπό κράτηση στο JCS κατόπιν της επιστροφής του στη χώρα καταγωγής του. Με απόφαση της 8ης Απριλίου 2025, το δεύτερο τμήμα του Δικαστηρίου απέρριψε το αίτημα επείγουσας εξέτασης της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, με το σκεπτικό ότι δεν προέκυψε ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις του άρθρου 107 του Κανονισμού Διαδικασίας.
10. Το αιτούν δικαστήριο ζήτησε επίσης την υπαγωγή της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στην ταχεία διαδικασία του άρθρου 105 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Με διάταξη της 3ης Ιουνίου 2025, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου απέρριψε το αίτημα αυτό.
11. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο BC, η Γερμανική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
12. Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι προτάσεις μου στην υπό κρίση υπόθεση θα περιοριστούν στο τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα του Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Amsterdam (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατική έδρα Άμστερνταμ).
V. Ανάλυση
Α. Επί του τρίτου και του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος
13. Με το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν και, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, υπό ποιες προϋποθέσεις, επιτρέπονται πρόσθετοι περιορισμοί ή εξαναγκασμοί, πέραν εκείνων που είναι απολύτως αναγκαίοι για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προετοιμασίας της απομάκρυνσης ενός παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας και/ή για τη διεκπεραίωση της διαδικασίας απομάκρυνσης. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο απαρίθμησε ορισμένους ειδικούς περιορισμούς που έχουν επιβληθεί σε κρατουμένους στο JCS, τους οποίους διαπίστωσε κατά την επιθεώρηση που μνημονεύεται στο σημείο 7 των παρουσών προτάσεων.
14. Το αιτούν δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι κρατούμενοι κλειδώνονται κατά κανόνα σε θάλαμο τη νύχτα μεταξύ 22:00 και 08:00. Δεδομένου ότι οι κρατούμενοι δεν μπορούν να εγκαταλείψουν οικειοθελώς την πτέρυγα στην οποία κρατούνται, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν ο εν λόγω νυχτερινός εγκλεισμός είναι αναγκαίος για την επιστροφή τους στη χώρα καταγωγής τους. Το αιτούν δικαστήριο διαπίστωσε ότι εφαρμόζονται και ορισμένοι άλλοι περιορισμοί. Μεταξύ των περιορισμών αυτών περιλαμβάνεται η απαίτηση συγκατοίκησης δύο ατόμων τον ίδιο θάλαμο, η απαίτηση συνοδείας κατά τη χρήση των εξωτερικών χώρων, η αδυναμία ελεύθερης χρήσης των ιατρικών υπηρεσιών ή διαβούλευσης με δικηγόρο, η απαίτηση υποβολής σε «έλεγχο με ανιχνευτή ασφαλείας» μετά τις συναντήσεις με τρίτους, η χρήση καμερών παρακολούθησης κατά τη διάρκεια των επισκέψεων, η έλλειψη ελεύθερης πρόσβασης στα προσωπικά κινητά τηλέφωνα, η περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο και η απαίτηση αναζήτησης της συνδρομής σωφρονιστικού υπαλλήλου για την πραγματοποίηση καθημερινών δραστηριοτήτων, όπως το μαγείρεμα ή την αφαίρεση τροφίμων από τον καταψύκτη.
15. Ο κύριος σκοπός της οδηγίας 2008/115 συνίσταται στην καθιέρωση αποτελεσματικής πολιτικής περί απομάκρυνσης και επαναπατρισμού με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ενδιαφερομένων (12). Το άρθρο 15 της οδηγίας 2008/115 επιτρέπει την κράτηση των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών υπό ορισμένες ειδικές περιστάσεις, προκειμένου να διασφαλίζεται η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας επιστροφής. Συγκεκριμένα, το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 προβλέπει ότι, εκτός εάν στη συγκεκριμένη περίπτωση δύνανται να εφαρμοσθούν αποτελεσματικά άλλα επαρκή αλλά λιγότερο αναγκαστικά μέτρα, τα κράτη μέλη μπορούν να θέτουν απλώς υπό κράτηση υπήκοο τρίτης χώρας υποκείμενο σε διαδικασίες επιστροφής, για την προετοιμασία της επιστροφής και/ή τη διεκπεραίωση της διαδικασίας απομάκρυνσης, ιδίως όταν υπάρχει «κίνδυνος διαφυγής» ή όταν «ο συγκεκριμένος υπήκοος τρίτης χώρας αποφεύγει ή παρεμποδίζει την προετοιμασία της επιστροφής ή τη διαδικασία απομάκρυνσης». Οιαδήποτε κράτηση έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και διατηρείται μόνο καθόσον χρόνο η διαδικασία απομάκρυνσης εξελίσσεται και εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια. Η αιτιολογική σκέψη 16 της οδηγίας 2008/115 αναφέρει ότι «[η] χρήση της κράτησης με σκοπό την απομάκρυνση θα πρέπει να είναι περιορισμένη και να υπόκειται στην αρχή της αναλογικότητας όσον αφορά τα χρησιμοποιούμενα μέσα και τους επιδιωκόμενους στόχους [...]». Ειδικότερα, μόνον εάν η υπό τη μορφή απομάκρυνσης εκτέλεση της απόφασης επιστροφής κινδυνεύει, βάσει εκτίμησης κάθε συγκεκριμένης περίπτωσης, να παρακωλυθεί εξαιτίας της συμπεριφοράς του ενδιαφερομένου, μπορούν τα κράτη μέλη να προβούν σε στέρηση της ελευθερίας του μέσω κράτησης (13).
16. Η κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115 στο πλαίσιο διαδικασίας επιστροφής λόγω παράνομης διαμονής συνιστά σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) (14). Επομένως, μια τέτοια κράτηση συνιστά αυστηρώς οριοθετημένο και εξαιρετικό μέτρο, το οποίο επιτρέπεται μόνον όταν αποδεικνύονται απρόσφορα λιγότερο καταναγκαστικά μέτρα.
17. Το άρθρο 16 της οδηγίας 2008/115 καθορίζει τους ουσιαστικούς όρους υπό τους οποίους πρέπει να πραγματοποιείται η εν λόγω κράτηση. Κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, η κράτηση, ενόψει απομάκρυνσης, παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών πρέπει κατά κανόνα να πραγματοποιείται σε «ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης». Κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115, «[ο]σάκις κράτος μέλος δεν μπορεί να εξασφαλίσει διαμονή σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης και είναι υποχρεωμένο να χρησιμοποιεί σωφρονιστικό κατάστημα, οι υπό κράτηση υπήκοοι τρίτων χωρών κρατούνται χωριστά από τους κρατουμένους του κοινού δικαίου». Επομένως, η δεύτερη περίοδος του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 προβλέπει παρέκκλιση από την αρχή ότι η κράτηση, ενόψει απομάκρυνσης, των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών πρέπει να πραγματοποιείται σε «ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης», η οποία, επειδή ακριβώς αποτελεί παρέκκλιση, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (15). Στην απόφαση Landkreis Gifhorn, το Δικαστήριο έκρινε ότι η κράτηση σε τέτοια ειδική εγκατάσταση κράτησης συνιστά περιοριστικό μέτρο το οποίο στερεί από τον ενδιαφερόμενο την ελευθερία μετακίνησης και τον απομονώνει από τον υπόλοιπο πληθυσμό, επιβάλλοντάς του να παραμένει μονίμως εντός περιορισμένης και κλειστής περιμέτρου (16). Δεδομένου ότι σκοπός των μέτρων κράτησης κατά την έννοια της οδηγίας 2008/115 δεν είναι η δίωξη ή η καταστολή ποινικών αδικημάτων, το Δικαστήριο απαίτησε οι εγκαταστάσεις και οι όροι κράτησης να διαφέρουν από τους κανονικούς όρους εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας ποινών στα σωφρονιστικά καταστήματα (17). Επιπλέον, οι όροι κράτησης πρέπει να διαμορφώνονται κατά τρόπον ώστε να γίνονται σεβαστά τόσο τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης όσο και τα δικαιώματα που διασφαλίζονται στο άρθρο 16, παράγραφοι 2 έως 5, και στο άρθρο 17 της οδηγίας 2008/115 (18). Συναφώς, η αιτιολογική σκέψη 17 της οδηγίας 2008/115 προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι «[ο]ι υπήκοοι τρίτων χωρών που τίθενται υπό κράτηση θα πρέπει να τυγχάνουν ανθρώπινης και αξιοπρεπούς μεταχείρισης, με σεβασμό των θεμελιωδών τους δικαιωμάτων και σύμφωνα με το διεθνές και εθνικό δίκαιο [...]».
18. Μολονότι το Δικαστήριο έκρινε, στην απόφαση Landkreis Gifhorn, ότι ο περιορισμός της ελευθερίας μετακίνησης ενός παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας πρέπει να περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο για την αποτελεσματική προετοιμασία της απομάκρυνσής του και ότι πρέπει να αποφεύγεται ο τιμωρητικός χαρακτήρας, το άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115, απαιτώντας οι υπήκοοι τρίτων χωρών που τελούν υπό κράτηση να λαμβάνουν συστηματικά πληροφορίες με τις οποίες επεξηγείται ο κανονισμός που εφαρμόζεται στην εγκατάσταση και καθορίζονται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις τους, προβλέπει ρητώς την επιβολή κανόνων (19) και υποχρεώσεων πέραν του περιορισμού της ελευθερίας μετακίνησης εντός κλειστής περιμέτρου (20). Τέτοιοι κανόνες και υποχρεώσεις προβλέπονται επίσης σαφώς στην απόφαση Landkreis Gifhorn (21).
19. Ωστόσο, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115 αποτελεί αφ’ εαυτής καταναγκαστικό μέτρο το οποίο συνιστά σοβαρή επέμβαση στο δικαίωμα στην ελευθερία που κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη (22), φρονώ ότι οι λοιποί κανόνες και υποχρεώσεις, που περιορίζουν περαιτέρω το εν λόγω δικαίωμα ή περιορίζουν άλλα δικαιώματα και ελευθερίες που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, πρέπει να συνάδουν με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επίσης, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι εν λόγω κανόνες και υποχρεώσεις δεν μπορούν να έχουν τιμωρητικό χαρακτήρα ή να καθιστούν την κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115 παρόμοια με τις κανονικές συνθήκες εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας ποινών στα σωφρονιστικά καταστήματα (23).
20. Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται στον Χάρτη πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο, να σέβεται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών και, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, να είναι αναγκαίος και να ανταποκρίνεται πραγματικά σε σκοπούς γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων (24). Ως εκ τούτου, φρονώ ότι μπορούν να επιβάλλονται αναγκαίοι και αναλογικοί περιορισμοί στα δικαιώματα των κρατουμένων, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να αποτρέπονται οι αναταραχές στις εγκαταστάσεις κράτησης και να προστατεύονται τα δικαιώματα και οι ελευθερίες άλλων προσώπων, και ιδίως των άλλων κρατουμένων και του προσωπικού. Τέτοιοι περιορισμοί αποτελούν αναγκαία και εγγενή πτυχή της διασφάλισης της αποτελεσματικής προετοιμασίας της απομάκρυνσης ενός κρατουμένου, όπως απαιτεί η απόφαση Landkreis Gifhorn.
21. Κατά την εξέταση του αναλογικού χαρακτήρα των περιορισμών στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται στον Χάρτη, πρέπει να εξετάζονται τόσο ο μεμονωμένος όσο και ο σωρευτικός αντίκτυπος των περιορισμών αυτών. Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η μέση διάρκεια της κράτησης σε μια εγκατάσταση.
22. Το δικαίωμα επιβολής τέτοιων περιορισμών υπόκειται σε μια σημαντική επιφύλαξη. Όταν τα κράτη μέλη εφαρμόζουν την οδηγία 2008/115, οφείλουν να τηρούν την απαγόρευση της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 4 του Χάρτη. Η απαγόρευση αυτή είναι απόλυτη και δεν υπόκειται σε καμία εξαίρεση (25). Το άρθρο 4 του Χάρτη απαιτεί το πρόσωπο που κρατείται στο πλαίσιο του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης να κρατείται υπό συνθήκες εξασφαλίζουσες τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ο τρόπος εκτέλεσης του μέτρου να μην προκαλεί στον ενδιαφερόμενο οδύνη ή να μην τον υποβάλλει σε δοκιμασία τέτοιας έντασης η οποία βαίνει πέραν του αναπόφευκτου βαθμού ταλαιπωρίας που είναι εγγενής στην κράτηση και, λαμβανομένων υπόψη των πρακτικών απαιτήσεων της φυλάκισης, να διασφαλίζονται επαρκώς η υγεία και η διαβίωση του φυλακισμένου (26). Οι ελάχιστες αυτές απαιτήσεις ισχύουν κατά μείζονα λόγο για την κράτηση υπηκόων τρίτων χωρών βάσει της οδηγίας 2008/115 (27).
23. Φρονώ ότι οι κανόνες και οι υποχρεώσεις που θεσπίζονται σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115 πληρούν, κατ’ αρχήν, την προβλεπόμενη στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη απαίτηση ότι πρέπει να «προβλέπ[ον]ται από το νόμο» (28), εφόσον πληρούν τις απαιτήσεις της σαφήνειας, της προβλεψιμότητας, της προσβασιμότητας και της προστασίας από την αυθαιρεσία (29). Για να διασφαλίζεται η συμμόρφωση με τις εν λόγω απαιτήσεις, πρέπει κατά κανόνα να παρέχεται στον υπήκοο τρίτης χώρας που τελεί υπό κράτηση, κατά την άφιξή του σε εγκατάσταση κράτησης ή αμέσως μετά, γραπτό αντίγραφο με σαφώς διατυπωμένες (30) «πληροφορίες στις οποίες επεξηγείται ο κανονισμός που εφαρμόζεται στην εγκατάσταση και ορίζονται τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις» του (31). Οι πληροφορίες αυτές πρέπει επίσης να παρέχονται σε γλώσσα την οποία κατανοεί ή μπορεί ευλόγως να αναμένεται ότι θα κατανοήσει (32). Επιπλέον, όταν ζητείται, το προσωπικό μιας εγκατάστασης κράτησης θα πρέπει να καταβάλλει εύλογες προσπάθειες για να εξηγήσει περαιτέρω τον εν λόγω κανονισμό (33). Στην έκθεση προς την Ολλανδική Κυβέρνηση σχετικά με την περιοδική επίσκεψη που πραγματοποίησε η ΕΠΒ στο Βασίλειο των Κάτω Χωρών από τις 10 έως τις 25 Μαΐου 2022 (34), επισημαίνεται ότι, εντός του JCS, «η αντιπροσωπεία διαπίστωσε ιδίοις όμμασι ότι το προσωπικό αφιέρωνε αρκετό χρόνο για να εξηγήσει τα δικαιώματα και τους κανόνες λειτουργίας στους νεοαφιχθέντες, παρέχοντάς τους, επίσης, ορισμένα έγγραφα» (35).
24. Πριν εξεταστούν οι συγκεκριμένες ανησυχίες τις οποίες εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο σχετικά με τους όρους κράτησης στο JCS, πρέπει να υπομνησθεί ότι, στο πλαίσιο του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο δεν έχει αρμοδιότητα να εφαρμόσει τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης σε μια συγκεκριμένη υπόθεση. Συνεπώς, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί στους απαραίτητους νομικούς χαρακτηρισμούς για την επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Αντιθέτως, στο Δικαστήριο εναπόκειται να παράσχει στο αιτούν δικαστήριο όλα τα αναγκαία στοιχεία προκειμένου να το καθοδηγήσει στην εκτίμηση αυτή (36).
25. Πρέπει να υπογραμμιστεί εκ προοιμίου ότι, όσον αφορά τις υλικές συνθήκες κράτησης των υπηκόων τρίτων χωρών στο JCS, από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει (37) ότι οι συνθήκες αυτές είναι ανθυγιεινές ή ότι οι εγκαταστάσεις βρίσκονται σε κακή κατάσταση (38). Επιπλέον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει ο BC, το γεγονός ότι οι συνθήκες κράτησης στο JCS διαφέρουν ή είναι πιο περιοριστικές από εκείνες άλλων εγκαταστάσεων κράτησης στις Κάτω Χώρες δεν συνιστά, αφ’ εαυτού, ένδειξη ότι οι συνθήκες που επικρατούν στο JCS είναι ακατάλληλες υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, του άρθρου 16 της οδηγίας 2008/115.
26. Όσον αφορά συγκεκριμένα την κατάσταση του BC, πρόκειται για ενήλικο άνδρα ο οποίος δεν φαίνεται να συνοδεύεται από την οικογένειά του. Από κανένα στοιχείο της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι πρόκειται για ευάλωτο πρόσωπο κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 9, της οδηγίας 2008/115 ή ότι πάσχει από ασθένεια που δικαιολογεί επείγουσα ιατρική περίθαλψη. Επομένως, υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, ούτε το άρθρο 16, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, ούτε το άρθρο 17 της οδηγίας 2008/115 έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση. Επίσης, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι ο BC αποτελεί κίνδυνο για τον εαυτό του ή για άλλους κρατουμένους ή ότι συνιστά απειλή κατά θεμελιώδους συμφέροντος της κοινωνίας ή κατά της εσωτερικής ή εξωτερικής ασφάλειας του οικείου κράτους μέλους. Εξάλλου, οι κανόνες σχετικά με τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, οι οποίοι προβλέπονται στο άρθρο 18 της οδηγίας 2008/115 και επιτρέπουν, μεταξύ άλλων, παρεκκλίσεις από τις προϋποθέσεις του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, δεν φαίνονται να έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση. Επιπλέον, η διάρκεια της κράτησης του BC στο JCS δεν φαίνεται να ήταν υπερβολικά μεγάλη, καθώς η κράτησή του διήρκεσε το πολύ ενάμιση μήνα.
27. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εξέφρασε ανησυχίες, μεταξύ άλλων, σχετικά με τους θαλάμους δύο ατόμων και τους περιορισμούς που επιβάλλονται στην ελευθερία μετακίνησης των κρατουμένων εντός του JCS. Κατά το εν λόγω δικαστήριο, οι θάλαμοι δύο ατόμων στο JCS, οι οποίοι έχουν εμβαδόν 13,4 m², παρέχουν περιορισμένη δυνατότητα μετακίνησης λόγω της ύπαρξης μπάνιου και επίπλων.
28. Η ύπαρξη δωματίων/θαλάμων πολλών ατόμων προβλέπεται σαφώς στο ενημερωτικό δελτίο της ΕΠΒ, υπό την προϋπόθεση ότι είναι «εξοπλισμένοι με τραπέζια και καρέκλες που αντιστοιχούν στον αριθμό των κρατουμένων» (39). Από τα στοιχεία της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει (40) ότι οι επίμαχοι θάλαμοι έχουν ανεπαρκή εξοπλισμό για τη διαμονή δύο ατόμων (41). Εφόσον το JCS ζητεί από τους κρατουμένους να συγκατοικούν σε θαλάμους, οφείλει να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για να διασφαλίζει την ύπαρξη επαρκών εγγυήσεων για την προστασία της ασφάλειας και της καλής διαβίωσής τους. Τα μέτρα αυτά θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, εκτίμηση των κινδύνων που απορρέουν από τη συγκατοίκηση στον ίδιο θάλαμο (42), σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης και παρέμβασης ή άλλα τέτοια προληπτικά μέτρα (43). Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει την ύπαρξη και την καταλληλότητα τέτοιων μέτρων.
29. Ενώ υφίσταται ισχυρό τεκμήριο κακομεταχείρισης βάσει του άρθρου 4 του Χάρτη όταν η επιφάνεια του προσωπικού χώρου που διαθέτει ένας κρατούμενος σε σωφρονιστικό περιβάλλον (44) είναι μικρότερη από 3 m² εντός ομαδικού θαλάμου (45), είναι σαφές ότι οι θάλαμοι δύο ατόμων του JCS έχουν υπερδιπλάσια έκταση από τον εν λόγω «ελάχιστο» χώρο. Επιπλέον, η μείωση του προσωπικού ζωτικού χώρου μπορεί να αντισταθμιστεί από επαρκή ελευθερία μετακίνησης εκτός του θαλάμου και από κατάλληλες δραστηριότητες εκτός του θαλάμου (46).
30. Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι το JCS υποδιαιρείται σε ζώνες με μέγιστο αριθμό κρατουμένων 45 έως 48 ανά ζώνη. Οι κρατούμενοι σε κάθε ζώνη του JCS έχουν πρόσβαση, από τις 08:00 έως τις 21:30, σε έναν κεντρικό χώρο (154,4 m²), σε έναν χώρο ησυχίας ή περισυλλογής (82,3 m²), σε μια κουζίνα (15,9 m²) και σε έναν εσωτερικό χώρο αναψυχής (53,2 m²). Υπάρχει επίσης ένας μερικώς στεγασμένος υπαίθριος χώρος αναψυχής (644,8 m²), στον οποίο οι κρατούμενοι έχουν πρόσβαση κατά τη διάρκεια της ημέρας, όταν συνοδεύονται από διαθέσιμο προσωπικό του JCS.
31. Εκτός από την παρακολούθηση τηλεόρασης, την ακρόαση μουσικής και την ανάγνωση (47), το αιτούν δικαστήριο επισήμανε, επίσης, ότι οι κρατούμενοι είχαν τη δυνατότητα να επιδίδονται σε μια σειρά δραστηριοτήτων όπως το μαγείρεμα, η επιτραπέζια αντισφαίριση, το επιτραπέζιο ποδόσφαιρο, το ολλανδικό shuffleboard, τα βιντεοπαιχνίδια (PlayStation), τα επιτραπέζια παιχνίδια, το ποδόσφαιρο, την καλαθοσφαίριση και την κηπουρική (48). Η απαίτηση παρουσίας ή συνδρομής του προσωπικού για την άσκηση ορισμένων δραστηριοτήτων όπως το μαγείρεμα ή η χρήση εξωτερικών χώρων (49) μπορεί να είναι επιτρεπτή, υπό την προϋπόθεση ότι δικαιολογείται από θεμιτούς σκοπούς (50) και ότι δεν απορρίπτεται ούτε καθυστερεί αδικαιολόγητα (51).
32. Επομένως, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να προβεί σε σφαιρική εκτίμηση της επάρκειας του προσωπικού χώρου διαβίωσης που διαθέτουν οι κρατούμενοι, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας ελεύθερης μετακίνησης εκτός του θαλάμου και της άσκησης δραστηριοτήτων εκτός θαλάμου, καθώς και της πραγματικής διάρκειας της ελευθερίας αυτής, προκειμένου να εξακριβώσει την επάρκεια των επίμαχων όρων υπό το πρίσμα του (μη ποινικού) καθεστώτος των κρατουμένων. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει κατά πόσον οι συνολικοί ή σωρευτικοί όροι κράτησης δεν έχουν σωφρονιστικό ή τιμωρητικό χαρακτήρα και δεν προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
33. Όσον αφορά τον εγκλεισμό των κρατουμένων στο JCS μεταξύ 22:00 και 08:00, πρόκειται για περιορισμό της ελευθερίας μετακίνησης των κρατουμένων εντός του ίδιου του JCS. Στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι ο Υπουργός θεωρούσε τον εν λόγω εγκλεισμό απαραίτητο για την ασφάλεια των υπηκόων τρίτων χωρών, καθώς η κράτησή τους είναι δυνατόν να προκαλέσει αισθήματα άγχους ή απογοήτευσης. Ο Υπουργός θεωρεί ότι, με την κράτηση υπηκόων τρίτων χωρών, αναλαμβάνει την ευθύνη για την ευημερία τους (52). Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι ανησυχίες για την ασφάλεια που εγείρει ο Υπουργός θα μπορούσαν ενδεχομένως να αντιμετωπιστούν με λιγότερο παρεμβατικά μέτρα, όπως με την παροχή της δυνατότητας στους κρατουμένους να κλειδώνουν τους θαλάμους τους από μέσα τη νύχτα ή με την αύξηση του προσωπικού (53).
34. Κατά τη γνώμη μου, ο επίμαχος εγκλεισμός μπορεί να είναι απαραίτητος όχι μόνο για την ασφάλεια των κρατουμένων, αλλά και για την προστασία της υγείας και της καλής διαβίωσής τους, καθόσον διασφαλίζεται ότι βρίσκονται σε περιβάλλον στο οποίο μπορούν να κοιμηθούν επαρκώς, τόσο από άποψη ποιότητας όσο και από άποψη διάρκειας, σε ένα υγιές και σχετικά απαλλαγμένο από θόρυβο περιβάλλον (54). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει, μεταξύ άλλων, τον σκοπό ή τους σκοπούς του περιορισμού και αν αυτός είναι προς το γενικό συμφέρον ή αν προστατεύει τα δικαιώματα των κρατουμένων, καθώς και να εξετάσει τον αναλογικό χαρακτήρα του περιορισμού, ιδίως λαμβανομένης υπόψη της διάρκειάς του (55). Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 αναφέρεται ότι «είναι θετικό το γεγονός ότι, στο [JCS], οι αλλοδαποί που είχαν στερηθεί της ελευθερίας τους μπορούσαν, υπό το ισχύον καθεστώς, να επωφεληθούν από μια πολιτική ανοιχτών θυρών καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας [οι θάλαμοι παρέμεναν ανοιχτοί από τις (08:00) έως τις (21:00)]» (56). Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ανέφερε ότι κάθε θάλαμος δύο ατόμων διαθέτει χώρο υγιεινής και, ως εκ τούτου, η πρόσβαση στις εν λόγω εγκαταστάσεις δεν περιορίζεται κατά τη διάρκεια της νύχτας (57). Επίσης, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι οι κρατούμενοι δεν μπορούν να επικοινωνούν, σε περίπτωση ανάγκης, με το προσωπικό του JCS κατά τις επίμαχες ώρες ή ότι δεν τους επιτρέπεται η ανάγνωση ή η παρακολούθηση τηλεόρασης στους θαλάμους τους τη νύχτα.
35. Όσον αφορά τη δυνατότητα των κρατουμένων να συμβουλευθούν δικηγόρο, το άρθρο 16, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 προβλέπει ρητώς ότι [πρέπει να] επιτρέπεται στους κρατουμένους (58) να έρχονται, εν ευθέτω χρόνω, σε επαφή με τους νόμιμους αντιπροσώπους τους. Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 16, παράγραφος 2, της οδηγίας 2008/115 συγκεκριμενοποιεί το άρθρο 47 του Χάρτη, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, καθώς και το άρθρο 48, παράγραφος 2, του Χάρτη, το οποίο εγγυάται τον σεβασμό των δικαιωμάτων υπεράσπισης. Επομένως, οι κρατούμενοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να τους επιτρέπει να ασκούν τα δικαιώματά τους πρακτικά και αποτελεσματικά (59). Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εξακριβώσει αν η πρόσβαση αυτή είναι αποτελεσματική και έγκαιρη. Το γεγονός ότι ο κρατούμενος πρέπει να συνοδεύεται από μέλος του προσωπικού του JCS για να συναντήσει τον δικηγόρο του σε χώρο που έχει καθοριστεί, μεταξύ άλλων, για τον σκοπό αυτό, δεν υπονομεύει το δικαίωμα πρόσβασης σε νομική εκπροσώπηση, υπό την προϋπόθεση ότι η συνάντηση αυτή καθεαυτήν μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό συνθήκες ιδιωτικότητας (60).
36. Όσον αφορά τη δυνατότητα των κρατουμένων να έχουν ελεύθερη πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες, το άρθρο 16, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 ορίζει ότι «[π]αρέχονται επείγουσα υγειονομική περίθαλψη και η απαραίτητη θεραπευτική αγωγή». Επιπλέον, όπως προκύπτει από το άρθρο 35 του Χάρτη, καθώς και από το άρθρο 9, το άρθρο 114, παράγραφος 3, και το άρθρο 168, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή όλων των πολιτικών και των δράσεων της Ένωσης πρέπει να διασφαλίζεται υψηλό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας (61). Κατά τη γνώμη μου, η ιατρική περίθαλψη πρέπει να παρέχεται εγκαίρως χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας και του επείγοντος χαρακτήρα της εκάστοτε περίπτωσης. Εάν δεν υπάρχει κατάσταση έκτακτης ανάγκης, δεν είναι παράλογο να αναμένεται από έναν κρατούμενο να κλείσει ραντεβού για να επισκεφθεί την ιατρική υπηρεσία και για να συμβουλευτεί έναν εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας, όπως ιατρό ή νοσηλευτή (62). Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν πληρούνται επαρκώς οι απαιτήσεις του άρθρου 16, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2008/115. Το γεγονός ότι ο κρατούμενος πρέπει να συνοδεύεται από μέλος του προσωπικού του JCS για να επισκεφθεί την ιατρική υπηρεσία δεν υπονομεύει το δικαίωμα πρόσβασης σε ιατρική περίθαλψη, υπό την προϋπόθεση ότι η επίσκεψη αυτή καθεαυτήν μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό συνθήκες ιδιωτικότητας (63).
37. Το αιτούν δικαστήριο εξέφρασε επίσης ανησυχίες σχετικά με τον έλεγχο των κρατουμένων με «ανιχνευτή ασφαλείας» (64) μετά τις συναντήσεις τους με τρίτους (65), καθώς και σχετικά με τη χρήση βιντεοπαρακολούθησης κατά τη διάρκεια των επισκέψεων. Ο εν λόγω έλεγχος και η εν λόγω παρακολούθηση περιορίζουν, κατ’ αρχήν, το δικαίωμα των κρατουμένων στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής κατά το άρθρο 7 του Χάρτη και στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τους αφορούν κατά το άρθρο 8 του Χάρτη (66).
38. Μολονότι είναι αναμφίβολο ότι ο έλεγχος των κρατουμένων με ανιχνευτή ασφαλείας μετά τις επισκέψεις αποσκοπεί στον εντοπισμό τυχόν κρυμμένων παράνομων αντικειμένων (67), το αιτούν δικαστήριο δεν έχει παράσχει λεπτομέρειες σχετικά με τη φύση του εν λόγω ελέγχου. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο δεν έχει αναφέρει τον σκοπό, τη φύση, την έκταση ή τη διάρκεια της βιντεοπαρακολούθησης στο JCS, ιδίως κατά τη διάρκεια των επισκέψεων.
39. O έλεγχος των κρατουμένων με ανιχνευτή ασφαλείας και η βιντεοπαρακολούθηση των επισκέψεων συνιστούν, κατ’ αρχήν, αυτόματη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ (68), εφόσον η επίμαχη συσκευή καθιστά δυνατή, μεταξύ άλλων, τη συλλογή, καταγραφή ή αποθήκευση δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (69).
40. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, κάθε επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να είναι σύμφωνη με τις αρχές που διέπουν την επεξεργασία τέτοιων δεδομένων και να διενεργείται με σεβασμό στα δικαιώματα του «υποκειμένου των δεδομένων», κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 1, του ΓΚΠΔ, τα οποία κατοχυρώνονται, αντιστοίχως, στα κεφάλαια II και III του ίδιου κανονισμού. Ειδικότερα, πρέπει να είναι σύμφωνη με τις αρχές που θέτει το άρθρο 5 του εν λόγω κανονισμού σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και να πληροί τις προϋποθέσεις νομιμότητας της επεξεργασίας που απαριθμούνται στο άρθρο 6 του κανονισμού (70).
41. Μολονότι στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει κατά πόσον ο επίμαχος έλεγχος και η επίμαχη παρακολούθηση συνάδουν πλήρως με τις διατάξεις του ΓΚΠΔ, θα ήθελα να επισημάνω ορισμένα σημαντικά ζητήματα. Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του ΓΚΠΔ, τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να υποβάλλονται σε σύννομη και θεμιτή επεξεργασία με διαφανή τρόπο σε σχέση με το υποκείμενο των δεδομένων. Η επεξεργασία είναι σύννομη, μεταξύ άλλων, εάν είναι απαραίτητη για την εκπλήρωση καθήκοντος που εκτελείται προς το δημόσιο συμφέρον (71). Ο έλεγχος των κρατουμένων με ανιχνευτή ασφαλείας μετά τις επισκέψεις και η βιντεοπαρακολούθησή τους κατά τη διάρκειά των επισκέψεων, καθώς και σε ορισμένες ζώνες του JCS, μπορεί να δικαιολογούνται από λόγους ασφάλειας και προστασίας, καθώς και από την ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων των κρατουμένων και των μελών του προσωπικού, και μπορεί, ως εκ τούτου, να συνιστούν σύννομη επεξεργασία. Ωστόσο, βάσει της αρχής της ελαχιστοποίησης των δεδομένων, τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα θα πρέπει να περιορίζονται στο αναγκαίο για τους σκοπούς για τους οποίους τα εν λόγω δεδομένα υποβάλλονται σε επεξεργασία (72). Όσον αφορά τη διαφάνεια, η εν λόγω επεξεργασία υπόκειται στις απαιτήσεις του άρθρου 13 του ΓΚΠΔ σχετικά με τις πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται όταν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα συλλέγονται από το υποκείμενο των δεδομένων (73).
42. Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε επίσης την έλλειψη ελεύθερης πρόσβασης των κρατουμένων στα προσωπικά κινητά τους τηλέφωνα και την περιορισμένη πρόσβασή τους στο διαδίκτυο. Το δικαστήριο μνημόνευσε, ειδικότερα, την απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2025 του Raad van State (Συμβουλίου της Επικρατείας), στην οποία διατυπώθηκαν ανησυχίες σχετικά με την περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο εντός του JCS. Επιπλέον, κατά το αιτούν δικαστήριο, οι κρατούμενοι στο JCS υποχρεούνται, κατά την άφιξή τους, να παραδίδουν το κινητό τους τηλέφωνο, τον φορητό τους υπολογιστή ή άλλες συσκευές και έχουν μόνον πολύ περιορισμένη πρόσβαση στις συσκευές αυτές, όπως για παράδειγμα, όταν συμβουλεύονται δικηγόρο. Ωστόσο, κάθε θάλαμος διαθέτει σταθερό τηλέφωνο, που παρέχει στους κρατουμένους τη δυνατότητα να πραγματοποιούν εξωτερικές κλήσεις, υπό την προϋπόθεση ότι διαθέτουν επαρκές υπόλοιπο. Το αιτούν δικαστήριο ανέφερε ότι οι κρατούμενοι λαμβάνουν επίδομα ύψους 20 ευρώ την εβδομάδα (74) .
43. Το άρθρο 11, παράγραφος 1, του Χάρτη ορίζει ότι «[κ]άθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης» (75), η οποία περιλαμβάνει «την ελευθερία γνώμης και την ελευθερία λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών, χωρίς την ανάμειξη δημοσίων αρχών και αδιακρίτως συνόρων». Επομένως, οι παρανόμως διαμένοντες υπήκοοι τρίτων χωρών που τελούν υπό κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115 απολαύουν επίσης των δικαιωμάτων που παρέχονται δυνάμει του άρθρου 11 του Χάρτη (76). Κατά πάγια νομολογία, τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που κατοχυρώνονται στο άρθρο 11 του Χάρτη δεν αποτελούν απόλυτα προνόμια, αλλά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη σε σχέση με τη λειτουργία τους εντός της κοινωνίας. Επομένως, επιτρέπονται περιορισμοί σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Εντούτοις, δεδομένου ότι το άρθρο 11 του Χάρτη συνιστά ένα από τα βασικά θεμέλια μιας πλουραλιστικής και δημοκρατικής κοινωνίας και περιλαμβάνεται στις αξίες επί των οποίων στηρίζεται, κατά το άρθρο 2 ΣΕΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι επεμβάσεις στα δικαιώματα και τις ελευθερίες που κατοχυρώνονται στο ως άνω άρθρο 11 πρέπει να περιορίζονται στο απολύτως αναγκαίο (77). Κατά τη γνώμη μου, η έλλειψη πρόσβασης σε προσωπικό κινητό τηλέφωνο και στο διαδίκτυο συνιστά σαφή περιορισμό των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο άρθρο 11 του Χάρτη και μπορεί να εντείνει σε μεγάλο βαθμό το αίσθημα απομόνωσης του κρατουμένου.
44. Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι ο Υπουργός ισχυρίστηκε ότι ο περιορισμός της πρόσβασης σε προσωπικό κινητό τηλέφωνο δικαιολογείται για λόγους προστασίας δεδομένων. Ο Υπουργός δεν προσδιόρισε τον σκοπό ή τους σκοπούς του περιορισμού της πρόσβασης των κρατουμένων στο διαδίκτυο εντός του JCS (78).
45. Δεδομένου ότι η χρήση προσωπικού κινητού τηλεφώνου, για παράδειγμα, για τη μαγνητοσκόπηση (79) άλλων κρατουμένων και μελών του προσωπικού εγκαταστάσεων όπως το JCS ενδέχεται, κατ’ αρχήν, να προσβάλλει το δικαίωμά τους στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής κατά το άρθρο 7 του Χάρτη και την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τους αφορούν κατά το άρθρο 8 του Χάρτη (80), φρονώ ότι ορισμένοι περιορισμοί στην πρόσβαση σε προσωπικά κινητά τηλέφωνα με κάμερα και με λειτουργίες μαγνητοσκόπησης οι οποίοι επιβάλλονται από εγκατάσταση όπως το JCS (81), με σκοπό την προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των άλλων κρατουμένων και των μελών του προσωπικού, ενδέχεται να είναι σύννομοι, αναγκαίοι και αναλογικοί σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη (82).
46. Ωστόσο, φρονώ ότι μια σχεδόν καθολική απαγόρευση πρόσβασης στα προσωπικά κινητά τηλέφωνα και σε άλλες παρόμοιες συσκευές συνιστά δυσανάλογη επέμβαση στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται από το άρθρο 11 του Χάρτη, η οποία δεν δικαιολογείται από την ανάγκη, μεταξύ άλλων, προστασίας του γενικού συμφέροντος ή των δικαιωμάτων τρίτων. Επιπλέον, ο περιορισμός αυτός δεν αμβλύνεται σε σημαντικό βαθμό από το γεγονός ότι οι κρατούμενοι εντός του JCS έχουν πρόσβαση σε σταθερό τηλέφωνο, η οποία καθιστά δυνατή την πραγματοποίηση εξωτερικών κλήσεων υπό την προϋπόθεση ότι οι κρατούμενοι διαθέτουν επαρκές υπόλοιπο. Πρέπει να τονιστεί ότι η πρόσβαση σε σταθερό τηλέφωνο αποσκοπεί αποκλειστικά και μόνο στην εκπλήρωση (83) μίας από τις πολλαπλές λειτουργίες των σύγχρονων προσωπικών κινητών τηλεφώνων και άλλων παρόμοιων συσκευών. Σε κάθε περίπτωση, χωρίς πρόσβαση σε τέτοια συσκευή, ο κρατούμενος ενδέχεται να μην μπορεί να θυμηθεί τον αριθμό ή τους αριθμούς που επιθυμεί να καλέσει (84). Επιπλέον, η παρακράτηση τέτοιων συσκευών σε μια εγκατάσταση μπορεί να παρεμποδίσει σε μεγάλο βαθμό την εκ μέρους των κρατουμένων λήψη κλήσεων, γραπτών μηνυμάτων ή ηλεκτρονικών μηνυμάτων.
47. Το αιτούν δικαστήριο πρέπει να εκτιμήσει κατά πόσον είναι ευλόγως δυνατόν, σε μια εγκατάσταση κράτησης, να απενεργοποιηθούν ή να αποκλειστούν οι κάμερες και τα εργαλεία μαγνητοσκόπησης στα προσωπικά κινητά τηλέφωνα των κρατουμένων και σε άλλες παρόμοιες συσκευές. Εναλλακτικά, θα μπορούσαν να τεθούν σε εφαρμογή μέτρα στην εν λόγω εγκατάσταση ώστε να παρέχεται στους κρατουμένους εύλογη πρόσβαση στα προσωπικά τους κινητά τηλέφωνα και σε άλλες παρόμοιες συσκευές κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων ωρών και σε συγκεκριμένους χώρους. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να εξεταστεί η χρήση διαχωρισμένων αιθουσών, που θα έχουν διαμορφωθεί κατά τρόπο ώστε να αποτρέπεται η μαγνητοσκόπηση άλλων κρατουμένων και μελών του προσωπικού. Εάν δεν είναι εφικτή η λήψη τέτοιων μέτρων, φρονώ ότι θα πρέπει, κατ’ αρχήν, να επιτρέπεται στους κρατουμένους να χρησιμοποιούν τις δικές τους κάρτες SIM σε συσκευές που παρέχονται από την εγκατάσταση κράτησης, με απενεργοποιημένες τις λειτουργίες κάμερας και μαγνητοσκόπησης.
48. Δεδομένου ότι σκοπός των μέτρων κράτησης κατά την έννοια της οδηγίας 2008/115 δεν είναι η δίωξη ή ο κολασμός ποινικών αδικημάτων, τα πρόσωπα που κρατούνται βάσει της οδηγίας αυτής θα πρέπει, κατ’ αρχήν (85), να έχουν απεριόριστη πρόσβαση στο διαδίκτυο ανά πάσα στιγμή (86). Η πρόσβαση αυτή θα πρέπει να διευκολύνεται με εύλογη πρόσβαση σε τερματικό ηλεκτρονικών υπολογιστών, ιδίως όταν οι κρατούμενοι δεν έχουν πρόσβαση σε έξυπνο τηλέφωνο ή σε άλλες παρόμοιες συσκευές. Εγκαταστάσεις όπως το JCS μπορούν να αποκλείουν την πρόσβαση σε ορισμένους δικτυακούς τόπους ή να περιορίζουν τις μεταφορτώσεις, εφόσον ένα τέτοιο μέτρο είναι σύννομο, αναγκαίο και αναλογικό, σύμφωνα με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
49. Με βάση το σύνολο των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 16 της οδηγίας 2008/115 έχει την έννοια ότι κανόνες και υποχρεώσεις πέραν του περιορισμού της ελευθερίας μετακίνησης εντός κλειστής περιμέτρου μπορούν να επιβάλλονται στους υπηκόους τρίτων χωρών που τίθενται υπό κράτηση βάσει της οδηγίας αυτής εφόσον δεν έχουν τιμωρητικό χαρακτήρα ή δεν καθιστούν την κράτηση ανάλογη προς τους όρους εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας ποινών στα σωφρονιστικά καταστήματα. Όταν οι εν λόγω κανόνες και υποχρεώσεις περιορίζουν δικαιώματα και ελευθερίες που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και να μην αντιβαίνουν στην απαγόρευση της απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Χάρτη.
Β. Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος
50. Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί η ένταση του δικαστικού ελέγχου που πρέπει να ασκείται όσον αφορά τους πρόσθετους περιορισμούς που επιβάλλονται στους υπηκόους τρίτων χωρών που τελούν υπό κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115. Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που προτείνω να δοθεί στο τρίτο και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, εκτιμώ ότι το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα αφορά την ένταση του δικαστικού ελέγχου που πρέπει να ασκείται όσον αφορά τους κανόνες και τις υποχρεώσεις που επιβάλλονται σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115.
51. Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι, κατά την εκτίμηση της ανάγκης επιβολής πρόσθετων περιορισμών, ο δικαστικός έλεγχος τον οποίο διενήργησε το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) με την απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2025 ήταν περιορισμένης φύσης. Συγκεκριμένα, το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) εξέτασε κατά πόσον ο Υπουργός είχε την εξουσία να κρίνει ότι οι εν λόγω περιορισμοί ήταν αναγκαίοι, αντί το ίδιο το δικαστήριο να εκτιμήσει τον αναγκαίο χαρακτήρα των εν λόγω περιορισμών στο πλαίσιο «αυστηρού δικαστικού ελέγχου». Λαμβανομένων υπόψη των θεμελιωδών δικαιωμάτων που διακυβεύονται, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν ο περιορισμένος δικαστικός έλεγχος τον οποίο διενήργησε το Raad van State (Συμβούλιο της Επικρατείας) είναι κατάλληλος. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, υπό το πρίσμα της απόφασης Landkreis Gifhorn, μπορεί να υποστηριχθεί ότι εθνικό δικαστήριο πρέπει να διενεργεί «αυστηρό δικαστικό έλεγχο» και, ως εκ τούτου, να εκτιμά όλες τις κρίσιμες πραγματικές και νομικές περιστάσεις.
52. Η ένταση του δικαστικού ελέγχου της νομοθεσίας και της δράσης της Ένωσης και των κρατών μελών δεν είναι άνευ σημασίας, καθώς αφορά αλληλεπικαλυπτόμενα θεμελιώδη συνταγματικά ζητήματα, όπως τη διάκριση των εξουσιών, τον ρόλο της δικαστικής εξουσίας, το περιθώριο εκτιμήσεως της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, το επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής. Όσον αφορά τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, η ένταση του δικαστικού ελέγχου συνδέεται άρρηκτα με τον έλεγχο της τήρησης των προϋποθέσεων του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
53. Στην απόφαση της 8ης Απριλίου 2014, Digital Rights Ireland κ.λπ. (87), το Δικαστήριο επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ότι, όσον αφορά τον δικαιοδοτικό έλεγχο της τήρησης των προϋποθέσεων του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, οσάκις πρόκειται για επεμβάσεις σε θεμελιώδη δικαιώματα, η έκταση της εξουσίας εκτιμήσεως του νομοθέτη της Ένωσης μπορεί να περιορίζεται από ορισμένα στοιχεία μεταξύ των οποίων είναι ο οικείος τομέας, η φύση του συγκεκριμένου δικαιώματος που κατοχυρώνει ο Χάρτης (88), η φύση και η σοβαρότητα της επέμβασης, καθώς και ο επιδιωκόμενος από αυτήν σκοπός (89).
54. Επισημαίνεται εκ προοιμίου ότι, μολονότι το άρθρο 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 απαιτεί η κράτηση των υπηκόων τρίτων χωρών βάσει του άρθρου 15 της οδηγίας να πραγματοποιείται κατά κανόνα σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης και το άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας αυτής προβλέπει την επιβολή πρόσθετων περιορισμών, η εν λόγω οδηγία δεν περιλαμβάνει ρυθμίσεις σχετικά με την ένταση του δικαστικού ελέγχου που πρέπει να ασκείται όταν εκτιμάται αν μια εγκατάσταση όπως το JCS πληροί τις απαιτήσεις των ανωτέρω διατάξεων ή των διατάξεων του Χάρτη.
55. Επιπλέον, στον ίδιο τον Χάρτη δεν ρυθμίζεται το ζήτημα της έντασης του δικαστικού ελέγχου που πρέπει να εφαρμόζεται επί των περιορισμών που επιβάλλονται σε δικαιώματα και συμφέροντα που προστατεύει ο Χάρτης. Επίσης, ο Χάρτης δεν προβαίνει σε διάκριση ούτε πραγματοποιεί κάποια ιδιαίτερη ιεράρχηση μεταξύ των εν λόγω δικαιωμάτων και συμφερόντων (90) ή μεταξύ των αναγνωρισμένων από την Ευρωπαϊκή Ένωση σκοπών γενικού συμφέροντος, οι οποίοι μνημονεύονται κατά τρόπο αφηρημένο στο άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Η ιεράρχηση αυτή πραγματοποιείται από το Δικαστήριο κατά περίπτωση, οσάκις επιλαμβάνεται σχετικής υπόθεσης.
56. Όσον αφορά τα μέτρα κράτησης που λαμβάνονται σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 2008/115, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι τα μέτρα αυτά πρέπει να πληρούν αυστηρές προϋποθέσεις για να είναι σύννομα. Προκειμένου να διασφαλίζεται η τήρηση των εν λόγω προϋποθέσεων, η αρμόδια δικαστική αρχή πρέπει να είναι σε θέση να αποφαίνεται επί κάθε κρίσιμου πραγματικού ή νομικού στοιχείου για την εξακρίβωση της νομιμότητας του μέτρου. Προς τούτο, πρέπει να μπορεί να λάβει υπόψη τα πραγματικά στοιχεία και τις αποδείξεις που προβάλλει η διοικητική αρχή που διέταξε την αρχική κράτηση. Πρέπει επίσης να μπορεί να λάβει υπόψη τα πραγματικά περιστατικά, τις αποδείξεις και τις παρατηρήσεις που ενδεχομένως υποβάλλει ο ενδιαφερόμενος. Επιπλέον, η αρμόδια δικαστική αρχή πρέπει να είναι σε θέση να ερευνά και κάθε άλλο κρίσιμο για την απόφασή της στοιχείο σε περίπτωση που το κρίνει αναγκαίο. Οι εξουσίες που διαθέτει στο πλαίσιο επανεξέτασης δεν μπορούν να περιορίζονται, σε καμία περίπτωση, μόνο στα στοιχεία που προσκομίστηκαν από τη διοικητική αρχή (91). Επιπλέον, η αρμόδια δικαστική αρχή (92) πρέπει να είναι σε θέση να υποκαταστήσει με τη δική της απόφαση την απόφαση της διοικητικής αρχής με την οποία διατάχθηκε η θέση υπό κράτηση και να διατάξει είτε τη λήψη εναλλακτικού μέτρου αντί της κράτησης είτε την απόλυση του ενδιαφερόμενου (93).
57. Λαμβανομένης υπόψη της βαρύτητας της συγκεκριμένης επέμβασης στο δικαίωμα στην ελευθερία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 του Χάρτη, καθώς και της σημασίας που έχει το δικαίωμα αυτό, η εξουσία που αναγνωρίζεται στις εθνικές αρμόδιες αρχές να θέτουν υπό κράτηση τους υπηκόους τρίτων χωρών οριοθετείται αυστηρώς. Η κράτηση, επομένως, μπορεί να διαταχθεί ή να παραταθεί μόνον εφόσον τηρούνται γενικοί και αφηρημένοι κανόνες οι οποίοι καθορίζουν τους όρους και τις προϋποθέσεις της (94). Οι περιορισμοί της άσκησης του δικαιώματος αυτού πρέπει να μην υπερβαίνουν τα όρια του απολύτως αναγκαίου (95) και η ένταση του δικαστικού ελέγχου που ασκείται σε τέτοιες περιπτώσεις είναι υψηλή.
58. Όσον αφορά τους όρους κράτησης, στην απόφαση Landkreis Gifhorn, το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι η προβλεπόμενη στο άρθρο 18, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 δυνατότητα παρέκκλισης από το άρθρο 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115 (96) όταν ο εξαιρετικά υψηλός αριθμός υπηκόων τρίτων χωρών προς επιστροφή δημιουργεί απρόβλεπτο υψηλό φόρτο για το δυναμικό των εγκαταστάσεων κράτησης ενός κράτους μέλους υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο ισοδύναμης έντασης με εκείνον της ίδιας της κράτησης βάσει του άρθρου 15, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 2008/115 (97).
59. Η εν λόγω απόφαση καταδεικνύει την κρισιμότητα που αποδίδει το Δικαστήριο στην απαίτηση ότι η κράτηση βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 πρέπει να πραγματοποιείται κατά κανόνα σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης και, κατ’ επέκταση, στην απαίτηση ότι οι συνολικοί όροι κράτησης βάσει της διάταξης αυτής δεν πρέπει να έχουν τιμωρητικό χαρακτήρα. Λαμβανομένου υπόψη του εξαιρετικά ετερογενούς χαρακτήρα των κανόνων και των υποχρεώσεων που μπορούν να επιβληθούν βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115, αυστηρός δικαστικός έλεγχος δικαιολογείται μόνον όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενδεχόμενης παράβασης του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής.
60. Πρέπει, επίσης, να υπομνησθεί ότι το αιτούν δικαστήριο εξέφρασε πλείονες πειστικές ανησυχίες όσον αφορά τους περιορισμούς που επιβάλλονται σε «βασικά» δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, όπως το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής (άρθρο 7 του Χάρτη), η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 8 του Χάρτη) και το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης (άρθρο 11 του Χάρτη). Κατά τη γνώμη μου, οι εν λόγω περιορισμοί χρήζουν αυστηρού δικαστικού ελέγχου, προκειμένου να διασφαλιστεί η τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Επομένως, η ένταση του δικαστικού ελέγχου που ασκείται επί των κανόνων και των υποχρεώσεων που επιβάλλονται βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115 μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με τον αντίκτυπο που έχουν οι εν λόγω κανόνες και υποχρεώσεις στους συνολικούς όρους κράτησης των υπηκόων τρίτων χωρών βάσει της εν λόγω οδηγίας και ανάλογα με την ύπαρξη περιορισμών σε δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη, καθώς και, μεταξύ άλλων, ανάλογα με τη φύση των δικαιωμάτων αυτών.
61. Φρονώ ότι από τις ανωτέρω εκτιμήσεις συνάγεται ότι το Δικαστήριο θα πρέπει να απαντήσει στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα επισημαίνοντας ότι, δεδομένου του αντίκτυπου που έχει η κράτηση βάσει του άρθρου 15 της οδηγίας 2008/115 επί του δικαιώματος στην ελευθερία των υπηκόων τρίτων χωρών και του αντίκτυπου που ενδέχεται να έχουν οι κανόνες και οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας επί του δικαιώματος αυτού και επί άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων (98), οι συνολικοί όροι κράτησης των εν λόγω υπηκόων τρίτων χωρών πρέπει να υποβάλλονται σε αυστηρό δικαστικό έλεγχο από την αρμόδια εθνική δικαστική αρχή, εφόσον υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενδεχόμενης παράβασης του άρθρου 16, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.
VI. Πρόταση
62. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα του Rechtbank Den Haag, zittingsplaats Amsterdam (πρωτοδικείου Χάγης, μεταβατική έδρα Άμστερνταμ, Κάτω Χώρες) ως εξής:
Το άρθρο 16 της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, έχει την έννοια ότι:
– κανόνες και υποχρεώσεις πέραν του περιορισμού της ελευθερίας μετακίνησης εντός κλειστής περιμέτρου μπορούν να επιβάλλονται στους υπηκόους τρίτων χωρών που τίθενται υπό κράτηση βάσει της οδηγίας αυτής εφόσον δεν έχουν τιμωρητικό χαρακτήρα ή δεν καθιστούν την κράτηση ανάλογη προς τους όρους εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας ποινών στα σωφρονιστικά καταστήματα. Όταν οι εν λόγω κανόνες και υποχρεώσεις περιορίζουν δικαιώματα και ελευθερίες που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη και να μην αντιβαίνουν στην απαγόρευση της απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Χάρτη·
– οι συνολικοί όροι κράτησης των υπηκόων τρίτων χωρών που τελούν υπό κράτηση βάσει της οδηγίας αυτής πρέπει να υποβάλλονται σε αυστηρό δικαστικό έλεγχο από την αρμόδια εθνική δικαστική αρχή, εφόσον υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενδεχόμενης παράβασης του άρθρου 16, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός από τους διαδίκους.
2 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (ΕΕ 2008, L 348, σ. 98).
3 Απόφαση της 10ης Μαρτίου 2022 (C‑519/20, EU:C:2022:178· στο εξής: απόφαση Landkreis Gifhorn).
4 Βλ. απόφαση Landkreis Gifhorn (σκέψη 45).
5 Στη σκέψη 37 της απόφασης Landkreis Gifhorn, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι ο σκοπός της εν λόγω κράτησης συνίσταται στην προετοιμασία της επιστροφής και/ή στη διεκπεραίωση της διαδικασίας απομάκρυνσης του παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας.
6 Κανονισμός (ΕΕ) 2016/399 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2016, περί κώδικα της Ένωσης σχετικά με το καθεστώς διέλευσης προσώπων από τα σύνορα (κώδικας συνόρων του Σένγκεν) (ΕΕ 2016, L 77, σ. 1).
7 Stb. 2000 (αριθ. 495).
8 Κατά την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το ασκηθέν ένδικο βοήθημα περιλαμβάνει, εκτός από προσφυγή, επίσης αγωγή αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου.
9 ECLI:NL:RBDHA:2025:1161. Η απόφαση αυτή βασίστηκε στο άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/33/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2013, σχετικά με τις απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων διεθνή προστασία (ΕΕ 2013, L 180, σ. 96), το οποίο προβλέπει ότι «[η] κράτηση αιτούντων γίνεται, κατά κανόνα, σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης [...]».
10 NL25.511 και NL25.512. Όσον αφορά την υπόθεση NL25.511, φωτογραφίες του JCS διατίθενται στη διεύθυνση https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBDHA:2025:1161.
11 ECLI:NL:RVS:2025:789.
12 Απόφαση της 19ης Ιουνίου 2018, Gnandi (C‑181/16, EU:C:2018:465, σκέψη 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 2 και 4 της οδηγίας 2008/115.
13 Απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, σκέψη 269).
14 Απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15 Απόφαση της 17ης Ιουλίου 2014, Bero και Bouzalmate (C‑473/13 και C‑514/13, EU:C:2014:2095, σκέψη 25). Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/115 δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση επιτρέπουσα την ενόψει απομάκρυνσης κράτηση παρανόμως διαμένοντος υπηκόου τρίτης χώρας σε σωφρονιστικό κατάστημα, χωριστά από τους κρατουμένους του κοινού δικαίου, για τον λόγο ότι αυτός συνιστά πραγματική, ενεστώσα και αρκούντως σοβαρή απειλή κατά θεμελιώδους συμφέροντος της κοινωνίας ή κατά της εσωτερικής ή εξωτερικής ασφάλειας του οικείου κράτους μέλους (απόφαση της 2ας Ιουλίου 2020, Stadt Frankfurt am Main, C‑18/19, EU:C:2020:511, σκέψη 48).
16 Βλ. απόφαση Landkreis Gifhorn (σκέψη 35).
17 Βλ. αποφάσεις Landkreis Gifhorn (σκέψη 36) και της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψη 74).
18 Βλ. απόφαση Landkreis Gifhorn(σκέψη 46).
19 Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για τον εσωτερικό κανονισμό ή τους κανόνες λειτουργίας της εγκατάστασης κράτησης.
20 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (στο εξής: ΕΠΒ) που συστάθηκε βάσει του άρθρου 1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας, η οποία εγκρίθηκε από τα κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης στις 26 Νοεμβρίου 1987, αναφέρεται σε αυτούς τους κανόνες και τις υποχρεώσεις ως «κανόνες λειτουργίας» («house rules»). Βλ. factsheet on immigration detention (ενημερωτικό δελτίο σχετικά με την κράτηση στον τομέα της μετανάστευσης) της ΕΠΒ, Μάρτιος 2017, CPT/Inf (2017) 3 (στο εξής: ενημερωτικό δελτίο της ΕΠΒ). Το ενημερωτικό δελτίο της ΕΠΒ και οι εκθέσεις της ΕΠΒ αποτελούν μη δεσμευτικές πηγές δικαίου. Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση Stadt Frankfurt am Main (C‑18/19, EU:C:2020:130, υποσημείωση 65). Βλ. επίσης προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση GN (Λόγος άρνησης στηριζόμενος στο υπέρτερο συμφέρον του παιδιού) (C‑261/22, EU:C:2023:582, υποσημείωση 16).
21 Βλ. σκέψη 54.
22 Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Bouskoura (C‑387/24 PPU, EU:C:2024:868, σκέψη 41).
23 Φρονώ ότι οι εν λόγω κανόνες και υποχρεώσεις πρέπει να μη μεταβάλλουν τη φύση της επίμαχης εγκατάστασης σε βαθμό που να μην πληροί πλέον την απαίτηση του να αποτελεί «ειδική εγκατάσταση κράτησης» κατά την έννοια του άρθρου 16, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2008/115.
24 Απόφαση της 3ης Ιουλίου 2025, Al Nasiria (C‑610/23, EU:C:2025:514, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25 Βλ. επίσης άρθρο 1 του Χάρτη, το οποίο ορίζει ότι «[η] ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη. Πρέπει να είναι σεβαστή και να προστατεύεται.»
26 Πρβλ. απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Generalstaatsanwaltschaft (Συνθήκες κρατήσεως στην Ουγγαρία) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589, σκέψη 90 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27 Πρβλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2024, Changu (C‑352/23, EU:C:2024:748, σκέψη 74). Το αιτούν δικαστήριο δεν ανέφερε ότι υπήρξε στην υπό κρίση υπόθεση παράβαση του άρθρου 4 του Χάρτη.
28 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2023, Roos κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου (C‑458/22 P, EU:C:2023:871, σκέψεις 59 έως 73). Στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε ότι απόφαση του Προεδρείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με έκτακτους κανόνες υγείας και ασφάλειας που αφορούσαν την πρόσβαση στα κτίρια του Κοινοβουλίου στους τρεις τόπους εργασίας του συνιστούσε μέτρο που «προβλέπ[ε]ται από τον νόμο», σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 2, του Χάρτη.
29 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2022, Politsei- ja Piirivalveamet (Θέση υπό κράτηση – Κίνδυνος τέλεσης ποινικού αδικήματος) (C‑241/21, EU:C:2022:753, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η προστασία από την αυθαιρεσία σημαίνει, ειδικότερα, ότι το επίμαχο μέτρο πρέπει να είναι απαλλαγμένο από κάθε στοιχείο κακής πίστης ή αθέμιτων ενεργειών εκ μέρους των αρχών (όπ.π., σκέψη 49).
30 Συγκεκριμένα, θα πρέπει να αποφεύγεται η χρήση περίπλοκων όρων ή «νομικής ορολογίας». Βλ. άρθρο 34, παράγραφος 6, της πρότασης κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση κοινού συστήματος για την επιστροφή των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν παράνομα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και την κατάργηση της οδηγίας 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της οδηγίας 2001/40/ΕΚ του Συμβουλίου και της απόφασης 2004/191/ΕΚ του Συμβουλίου [COM(2025) 101 final/2], το οποίο ορίζει ότι, «[σ]τους υπηκόους τρίτων χωρών που τελούν υπό κράτηση παρέχονται γραπτώς πληροφορίες που εξηγούν τους κανόνες που εφαρμόζονται στην εγκατάσταση και αναφέρουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους σε σαφή και κατανοητή διατύπωση και σε γλώσσα που κατανοούν [...]». Η εν λόγω απαίτηση, μολονότι δεν επιβάλλεται ειδικώς από το άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115, είναι αναγκαία για τη διασφάλιση αποτελεσματικής πρόσβασης στις επίμαχες πληροφορίες.
31 Βλ. άρθρο 16, παράγραφος 5, της οδηγίας 2008/115.
32 Με την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης και της νευρωνικής αυτόματης μετάφρασης, η απαίτηση αυτή δεν επιβαρύνει υπέρμετρα την οικεία εγκατάσταση.
33 Το αιτούν δικαστήριο ανέφερε ότι οι κρατούμενοι στο JCS έχουν πρόσβαση στον χώρο εργασίας του προσωπικού, προκειμένου να υποβάλλουν ερωτήσεις. Βλ. σημείο 9.3 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
34 CPT/Inf (2023) 12 (στο εξής: έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023).
35 Σημείο 70. Αντιπροσωπεία της ΕΠΒ επιθεώρησε το JCS επίσης τον Οκτώβριο του 2025. Το πρακτικό του εν λόγω ελέγχου δημοσιεύθηκε στις 19 Ιουνίου 2026. Βλ. CPT/Inf (2026) 17 (στο εξής: έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026). Στην εν λόγω έκθεση, η ΕΠΒ επισήμανε ότι «οι αλλοδαποί κρατούμενοι ενημερώνονταν μόνον προφορικά για τους κανόνες λειτουργίας κατά την εισαγωγή τους στην πτέρυγα φιλοξενίας τους, χωρίς να τους παρέχονταν γραπτές πληροφορίες». Βλ. σημείο 33.
36 Βλ. απόφαση Landkreis Gifhorn (σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
37 Υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο.
38 Για παράδειγμα, δεν υποστηρίζεται ότι το JCS παρουσιάζει προβλήματα υγρασίας ή ότι ο φωτισμός (τόσο ο φυσικός όσο και ο τεχνητός) ή ο εξαερισμός των εγκαταστάσεων είναι ανεπαρκής.
39 Βλ. το ενημερωτικό δελτίο της ΕΠΒ (σ. 5).
40 Υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο.
41 Η έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023, μετά τη λεπτομερή περιγραφή των υλικών συνθηκών στο JCS, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ήταν «πολύ καλές». Βλ. σημεία 61 έως 63. Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 επισημαίνεται ότι «οι υλικές συνθήκες στο [JCS] ήταν καλές και αντιστοιχούσαν σε γενικές γραμμές στα ευρήματα της περιοδικής επίσκεψης της ΕΠΒ του 2022». Βλ. σημείο 35.
42 Βλ. έκθεση προς την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με την επίσκεψη που πραγματοποίησε η ΕΠΒ στο Ηνωμένο Βασίλειο από τις 27 Μαρτίου έως τις 6 Απριλίου 2023 [CPT/Inf (2024) 08, σημείο 41].
43 Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 επισημαίνεται ότι στο JCS ίσχυε το καθεστώς συγκατοίκησης δύο ατόμων παρά την ύπαρξη κενών θαλάμων. Κατά την εν λόγω έκθεση, «η πολιτική υποχρεωτικής διαμονής δύο ατόμων ανά θάλαμο αποτελούσε πηγή έντασης και συγκρούσεων, γεγονός που επιβεβαιώθηκε από το προσωπικό της πτέρυγας καθώς και από τα ιατρικά αρχεία και τα αρχεία απομόνωσης. Άρνηση συγκατοίκησης σε θάλαμο μπορούσε να επισύρει πειθαρχικές κυρώσεις». Η ΕΠΒ έκρινε ότι «δεδομένης της παραμονής πολλών ατόμων σε κράτηση ενόψει απομάκρυνσης για εβδομάδες ή και μήνες, η πολιτική υποχρεωτικής διαμονής δύο ατόμων ανά θάλαμο ενέχει τον κίνδυνο συμβολής σε εντάσεις στις πτέρυγες». Η ΕΠΒ συνέστησε στις «ολλανδικές αρχές να εξετάσουν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση, η οποία θα βελτίωνε την ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και τη συνολική ατμόσφαιρα στις πτέρυγες, προς όφελος τόσο των κρατουμένων όσο και του προσωπικού». Βλ. σημείο 44.
44 Το οποίο πρέπει να διακριθεί από την κράτηση βάσει της οδηγίας 2008/115.
45 Πρβλ. απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Generalstaatsanwaltschaft (Συνθήκες κρατήσεως στην Ουγγαρία) (C‑220/18 PPU, EU:C:2018:589, σκέψεις 90 έως 93 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) της 20ής Οκτωβρίου 2016, Muršić κατά Κροατίας (CE:ECHR:2016:1020JUD000733413, § 124).
46 Όπ.π. (σκέψη 93).
47 Πρόσβαση σε τηλεοράσεις, μουσικό εξοπλισμό και βιβλιοθήκη με βιβλία σε διάφορες γλώσσες παρέχεται από το JCS. Βλ. σημεία 9.6.1 και 9.6.2 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
48 Βλ. σημεία 9.1, 9.5, 9.6.1, 9.6.2 και 11.3 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 επισημαίνεται η απουσία δομημένου προγράμματος δραστηριοτήτων στο JCS. Η ΕΠΒ επανέλαβε «την πάγια σύστασή της ότι οι ολλανδικές αρχές πρέπει να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσουν ότι όλα τα κέντρα διοικητικής κράτησης αλλοδαπών θα παρέχουν κατάλληλο καθημερινό πρόγραμμα, συμπεριλαμβανομένου ενός δομημένου προγράμματος οργανωμένων και δημιουργικών δραστηριοτήτων». Βλ. σημεία 45 έως 47. Επιπλέον, στο σημείο 62 της εν λόγω έκθεσης, η ΕΠΒ επισημαίνει ότι η αποτελεσματικότητα της θεραπείας της «κατάθλιψης, της ψύχωσης ή των διαταραχών που σχετίζονται με τραύμα […] υπονομευόταν από τις συνθήκες κράτησης, και ιδίως από την έλλειψη ουσιαστικών δραστηριοτήτων και σωματικής άσκησης».
49 Ο Υπουργός έκρινε ότι το επίμαχο μέτρο ήταν αναγκαίο για την ασφάλεια των κρατουμένων. Βλ. σημείο 33.2 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
50 Όπως για την αποφυγή αναταραχών και τη διαφύλαξη της υγείας και της ασφάλειας των κρατουμένων και των μελών του προσωπικού.
51 Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 επισημαίνεται ότι «η πρόσβαση στα εξωτερικά προαύλια άσκησης εξαρτιόταν από τη διαθεσιμότητα επαρκούς προσωπικού για επιτήρηση». Βλ. σημείο 67. Βλ. επίσης έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 (σημείο 43).
52 Βλ. σημείο 33.1 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
53 Βλ. σημείο 34.5 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
54 Δεν υφίσταται νομοθεσία της Ένωσης σχετικά με την ηχορρύπανση από οικιακές δραστηριότητες και από γείτονες. Συναφώς, το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 2002/49/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2002, σχετικά με την αξιολόγηση και τη διαχείριση του περιβαλλοντικού θορύβου (ΕΕ 2002, L 189, σ. 12), ορίζει ότι «[η] παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στους θορύβους που προκαλούνται από το ίδιο το εκτιθέμενο πρόσωπο, τους θορύβους από οικιακές δραστηριότητες, τους θορύβους των γειτόνων, το θόρυβο στο χώρο εργασίας και το θόρυβο μέσα στα μεταφορικά μέσα, ούτε και στο θόρυβο τον οφειλόμενο σε στρατιωτικές δραστηριότητες μέσα σε στρατιωτικές περιοχές». Το ζήτημα αυτό μπορεί να ρυθμιστεί σε επίπεδο εθνικής ή τοπικής νομοθεσίας.
55 Φρονώ ότι οι εκθέσεις της ΕΠΒ, του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και της ευρύτερης επιστημονικής κοινότητας μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες κατευθύνσεις σχετικά με το θέμα αυτό. Όπως προκύπτει από την τεχνική συνάντηση του ΠΟΥ για τον ύπνο και την υγεία, που πραγματοποιήθηκε στη Βόννη της Γερμανίας από τις 22 έως τις 24 Ιανουαρίου 2004 (σ. 28), οι ενήλικες κοιμούνται τη νύχτα κατά μέσο όρο επτά έως εννέα ώρες· η σχετική έκθεση είναι διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/c4704090-10c6-4a08-bf58-06b87cc213f7/content. Βλ. επίσης τις κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ του 2009 για τον θόρυβο τη νύχτα στην Ευρώπη σ. 23· διαθέσιμες στη διεύθυνση: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/43bf485d-2771-4297-86fe-6284430090ef/content.
56 Έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 (σημείο 67).
57 Δεδομένου ότι, κατά το αιτούν δικαστήριο, ο χώρος υγιεινής διαθέτει μόνο μισή πόρτα από την οποία οι άλλοι χρήστες μπορούν να βλέπουν και να ακούν τη χρήση του ντους και της τουαλέτας, περιορίζεται το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής των κρατουμένων, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη. Επιπλέον, υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, δεν είναι σαφές ποιο έννομο συμφέρον εξυπηρετεί ο εν λόγω περιορισμός και για ποιον λόγο ο χώρος υγιεινής δεν μπορεί να είναι πλήρως διαχωρισμένος.
58 Βλ. επίσης άρθρο 13, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 2008/115.
59 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Μαΐου 2024, Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 επισημαίνεται ότι «οι κρατούμενοι είχαν τη δυνατότητα να επωφεληθούν από δωρεάν πρόσβαση σε δικηγόρο και είχαν το δικαίωμα να συνομιλούν με τον δικηγόρο κατ’ ιδίαν». Βλ. σημείο 73.
60 Το ΕΔΔΑ έχει τονίσει ότι όποιος επιθυμεί να συμβουλευτεί δικηγόρο πρέπει να έχει την ελευθερία να το πράξει υπό συνθήκες που ευνοούν την πλήρη και ανεμπόδιστη συζήτηση. Για τον λόγο αυτόν, η σχέση δικηγόρου-εντολέα είναι, κατ’ αρχήν, εμπιστευτική. Σε σωφρονιστικό πλαίσιο, το εν λόγω δικαστήριο έχει τονίσει επανειλημμένα τη σημασία του δικαιώματος του κρατουμένου να επικοινωνεί με τον συνήγορό του χωρίς να τον ακούν οι σωφρονιστικές αρχές. (απόφαση του ΕΔΔΑ της 17ης Απριλίου 2012, Piechowicz κατά Πολωνίας, CE:ECHR:2012:0417JUD002007107, § 239).
61 Απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Δήλωση προθέσεων πριν από την υποβολή αίτησης ασύλου) (C‑823/21, EU:C:2023:504, σκέψη 55 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62 Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 επισημαίνεται ότι τα επίπεδα στελέχωσης στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης στο JCS ήταν επαρκή και ότι η πρόσβαση στις ιατρικές υπηρεσίες φαινόταν να είναι αρκετά εύκολη. Οι γενικοί ιατροί εργάζονταν εκ περιτροπής και ως εκ τούτου διασφαλιζόταν η παρουσία ιατρού καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας από τη Δευτέρα έως την Παρασκευή. Κατά τη διάρκεια της νύχτας και το Σαββατοκύριακο, ένας γενικός ιατρός παρέμενε σε εφημερία. Επιπλέον, η παρουσία νοσηλευτικού προσωπικού ήταν εξασφαλισμένη 24 ώρες το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα. Βλ. σημεία 77 και 78. Βλ. επίσης έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 (σημείο 49).
63 Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 επισημαίνεται ότι «οι ιατρικές επισκέψεις πραγματοποιούνταν εκτός της ακουστικής και οπτικής εμβέλειας του σωφρονιστικού προσωπικού». Βλ. σημείο 60. Βλ., ωστόσο, τις παρατηρήσεις σχετικά με τη διερμηνεία.
64 Το αιτούν δικαστήριο δεν προσδιορίζει το ακριβές είδος ανιχνευτή.
65 Στην έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 επισημαίνεται ότι «είναι θετικό ότι χρησιμοποιούνταν ανιχνευτής σώματος για τη διενέργεια των ελέγχων ασφαλείας [σε κρατουμένους], μεταξύ άλλων για παράνομα αντικείμενα, όπως ναρκωτικές ουσίες». Στην έκθεση αναφέρεται ότι η εθνική νομοθεσία απαιτούσε τη συγκατάθεση του κρατουμένου για τη χρήση του ανιχνευτή σώματος, ενώ έντυπα συγκατάθεσης διατίθεντο σε πλείονες γλώσσες σε όλες τις εγκαταστάσεις. Οι κρατούμενοι που αρνούνταν να υποβληθούν στην εν λόγω διαδικασία υποβάλλονταν σε σωματική έρευνα χωρίς ρούχα. Βλ. σημείο 102. Βλ. επίσης έκθεση της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026 (σημείο 73).
66 Βλ., κατ’ αναλογίαν, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα T. Ćapeta στην υπόθεση Ιταλία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (Κάμερες παρακολούθησης σε αλιευτικά σκάφη) (C‑194/24, EU:C:2026:161, σημείο 60).
67 Από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι τέτοιος έλεγχος πραγματοποιείται υπό άλλες περιστάσεις.
68 Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1) (στο εξής: ΓΚΠΔ).
69 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 2019, Asociaţia de Proprietari bloc M5A-ScaraA (C‑708/18, EU:C:2019:1064, σκέψη 35). Πρβλ. επίσης απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 2014, Ryneš (C212/13, EU:C:2014:2428, σκέψεις 23 και 25).
70 Απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Quirin Privatbank (C‑655/23, EU:C:2025:655, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
71 Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, του ΓΚΠΔ.
72 Βλ. άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, του ΓΚΠΔ.
73 Πρβλ. απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 2025, AB Storstockholms Lokaltrafik (C‑422/24, EU:C:2025:980, σκέψεις 38, 39 και 42).
74 Στην έκθεση του ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2023 αναφέρεται ότι ήταν επίσης δυνατές οι τηλεδιασκέψεις με την οικογένεια μέσω Voice over Internet Protocol (VOIP). Εντούτοις, η ΕΠΒ ενθάρρυνε τις αρχές των Κάτω Χωρών να εξετάσουν τη δυνατότητα τακτικής πρόσβασης των κρατουμένων στα κινητά τους τηλέφωνα (βλ. σημείο 98 της εν λόγω έκθεσης). Στο σημείο 72 της έκθεσης της ΕΠΒ για τις Κάτω Χώρες του 2026, η ΕΠΒ διαπιστώνει ότι «παρά το γεγονός ότι ήταν διαθέσιμη στο παρελθόν, η επικοινωνία [μέσω VOIP] δεν ήταν δυνατή στο [JCS], αντιθέτως προς όσα ανέφεραν οι ολλανδικές αρχές στην απάντησή τους στην έκθεση σχετικά με την επίσκεψη της ΕΠΒ στις Κάτω Χώρες το 2022. […] Η ΕΠΒ ενημερώθηκε από αξιωματούχους της Υπηρεσίας Σωφρονιστικών Ιδρυμάτων ότι θα λαμβάνονταν μέτρα για την αποκατάσταση της πρόσβασης σε υπολογιστές και στο διαδίκτυο».
75 Η υπογράμμιση δική μου.
76 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση του ΕΔΔΑ της 29ης Απριλίου 2025, Tergek κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2025:0429JUD003963120, § 53), σχετικά με τα δικαιώματα των φυλακισμένων. Η ίδια ανάλυση ισχύει, κατά μείζονα λόγο, για τους κρατουμένους βάσει της οδηγίας 2008/115. Στη σελίδα 5 του ενημερωτικού δελτίου της ΕΠΒ αναφέρεται ότι «[ο]ι κρατούμενοι στον τομέα της μετανάστευσης πρέπει να έχουν πρόσβαση σε υπολογιστές, συμπεριλαμβανομένων των υπηρεσιών [VOIP] ή Skype και βασικής πρόσβασης στο διαδίκτυο». Στο εν λόγω δελτίο δεν γίνεται αναφορά στην πρόσβαση στα προσωπικά τηλέφωνα. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το ενημερωτικό δελτίο χρονολογείται από τον Μάρτιο του 2017 και ότι οι κοινωνικοί κανόνες σχετικά με τη χρήση των προσωπικών τηλεφώνων και την πρόσβαση στο διαδίκτυο έχουν, κατά τη γνώμη μου, εξελιχθεί έκτοτε. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται εν τέλει να εκτιμήσει το εν λόγω ζήτημα. Πρβλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Collins στην υπόθεση Procura della Repubblica presso il Tribunale di Bolzano κ.λπ. (C‑178/22, EU:C:2023:463, υποσημείωση 69) σχετικά με τη σημασία των προσωπικών κινητών τηλεφώνων στην καθημερινή ζωή των ιδιοκτητών τους.
77 Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Real Madrid Club de Fútbol (C‑633/22, EU:C:2024:843, σκέψεις 45, 47 και 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
78 Βλ. σημείο 33.2 του ολλανδικού κειμένου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
79 Για παράδειγμα, με τη λήψη φωτογραφιών, τη βιντεοσκόπηση ή με ηχογραφήσεις.
80 Τέτοιες μαγνητοσκοπήσεις συνιστούν, κατ’ αρχήν, επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ. Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Φεβρουαρίου 2019, Buivids (C‑345/17, EU:C:2019:122, σκέψεις 44 και 46). Σχετικά με τη σημασία της εικόνας ενός προσώπου, βλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2022, Google (Διαγραφή συνδέσμων προς φερόμενο ως ανακριβές περιεχόμενο) (C‑460/20, EU:C:2022:962, σκέψη 95).
81 Ελλείψει τέτοιων λειτουργιών –πράγμα, ομολογουμένως, σπάνιο σήμερα, δεδομένης της ευρείας χρήσης των έξυπνων κινητών τηλεφώνων– δεν αντιλαμβάνομαι πώς ο επίμαχος περιορισμός μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη. Ωστόσο, εναπόκειται εν τέλει στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει το ζήτημα αυτό.
82 Υπό την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο. Αξίζει να σημειωθεί ότι η μαγνητοσκόπηση συχνά απαγορεύεται ή περιορίζεται αυστηρά σε ορισμένα περιβάλλοντα, όπως νοσοκομεία, δικαστικές αίθουσες, σχολικές αίθουσες, αποδυτήρια κ.λπ. Οι εν λόγω μαγνητοσκοπήσεις δεν εμπίπτουν στην εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του ΓΚΠΔ για την αποκλειστικά προσωπική ή οικιακή δραστηριότητα.
83 Σε περιορισμένο βαθμό, αν μη τι άλλο λόγω του κόστους της κλήσης από σταθερό τηλέφωνο σε σύγκριση με το κόστος της κλήσης VOIP.
84 Ή τη διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στην οποία επιθυμεί να αποστείλει ηλεκτρονικό μήνυμα.
85 Εκτός, για παράδειγμα, από όταν ένας κρατούμενος συνιστά πραγματική, ενεστώσα και αρκούντως σοβαρή απειλή κατά θεμελιώδους συμφέροντος της κοινωνίας ή της εσωτερικής ή εξωτερικής ασφάλειας του οικείου κράτους μέλους.
86 Βλ., κατ’ αναλογίαν, την 3η αρχή του κεφαλαίου II της ευρωπαϊκής διακήρυξης σχετικά με τα ψηφιακά δικαιώματα και τις ψηφιακές αρχές για την ψηφιακή δεκαετία (ΕΕ 2023, C 23, σ. 1), κατά την οποία «[κ]άθε άνθρωπος, οπουδήποτε και αν βρίσκεται στην ΕΕ, θα πρέπει να έχει πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή ψηφιακή συνδεσιμότητα υψηλής ταχύτητας».
87 C‑293/12 και C‑594/12 (EU:C:2014:238, σκέψη 47). Στην εν λόγω υπόθεση, το Δικαστήριο έκρινε ότι, λαμβανομένης υπόψη, αφενός, της σημασίας που έχει η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα υπό το πρίσμα του θεμελιώδους δικαιώματος του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής και, αφετέρου, της έκτασης και της σοβαρότητας της παρέμβασης στο εν λόγω δικαίωμα που συνεπάγεται η οδηγία 2006/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαρτίου 2006, για τη διατήρηση δεδομένων που παράγονται ή υποβάλλονται σε επεξεργασία σε συνάρτηση με την παροχή διαθεσίμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή δημοσίων δικτύων επικοινωνιών και για την τροποποίηση της οδηγίας 2002/58/ΕΚ (ΕΕ 2006, L 105, σ. 54), η εξουσία εκτιμήσεως του νομοθέτη της Ένωσης είναι περιορισμένη, οπότε επιβάλλεται η διενέργεια ενός αυστηρού ελέγχου (όπ.π., σκέψη 48).
88 Στη νομολογία του Δικαστηρίου δεν αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο όλα τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη. Ο Τριδήμας επισημαίνει ότι «το δικαίωμα στη δικαστική προστασία βρίσκεται στην κορυφή του συνταγματικού οικοδομήματος», ενώ το «δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα κατέχει υψηλή θέση». Tridimas, T., «Wreaking the Wrongs: Balancing Rights and the Public Interest the EU Way», Columbia Journal of European Law, 2023, τόμος 29.2, σ. 185.
89 Ο Gutiérrez-Fons επισημαίνει ότι «ο τόσο μεγάλος αριθμός παραγόντων καθιστά την ένταση του ελέγχου της αναλογικότητας υποκείμενη σε “μεταβλητή γεωμετρία”». Gutiérrez-Fons, J.A., «The Margin of Appreciation in the Case Law of the Court of Justice: Proportionality and Levels of Fundamental Rights Protection», σε Izquierdo Sans, C., Martínez Capdevila, C., και Nogueira Guastavino, M. (επιμ.), Fundamental Rights Challenges Horizontal Effectiveness, Rule of Law and Margin of National Appreciation, Springer, 2021, σ. 231.
90 Με εξαίρεση το άρθρο 1 του Χάρτη.
91 Πρβλ. απόφαση της 8ης Νοεμβρίου 2022, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Αυτεπάγγελτη εξέταση της κράτησης) (C‑704/20 και C‑39/21, EU:C:2022:858, σκέψεις 84 έως 87 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
92 Ή, ελλείψει τέτοιας αρχής, εθνικό δικαστήριο που έχει επιληφθεί της σχετικής διαφοράς.
93 Απόφαση της 14ης Μαΐου 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, σκέψη 293 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
94 Απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Bouskoura (C‑387/24 PPU, EU:C:2024:868, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
95 Απόφαση της 30ής Ιουνίου 2022, Valstybės sienos apsaugos tarnyba κ.λπ. (C‑72/22 PPU, EU:C:2022:505, σκέψη 83).
96 Το οποίο απαιτεί η κράτηση να πραγματοποιείται κατά κανόνα σε ειδικές εγκαταστάσεις κράτησης.
97 Βλ. απόφαση Landkreis Gifhorn (σκέψεις 64 και 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
98 Πρέπει να τονιστεί η σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των κρατουμένων τα οποία προστατεύονται, μεταξύ άλλων, από τα άρθρα 7, 8, 11 και 47 του Χάρτη.