Richtlijn 2004/18 is omgezet in Portugees recht bij het wetboek overheidsopdrachten (Código dos Contratos Públicos), dat is goedgekeurd bij wetsbesluit nr. 18/2008 van 29 januari 2008, zoals gewijzigd en opnieuw gepubliceerd als bijlage bij wetsbesluit nr. 278/2009 van 2 oktober 2009 (Diário da República, 1e reeks, nr. 192, van 2 oktober 2009; hierna: „wetboek overheidsopdrachten”).

Artikel 165 van het wetboek overheidsopdrachten luidt als volgt: „1 – De minimumeisen inzake technische bekwaamheid zoals bedoeld in punt h) van lid 1 van het voorgaande artikel moeten zijn aangepast aan de aard van de verrichtingen die het voorwerp zijn van de te gunnen opdracht en moeten een beschrijving bevatten van de omstandigheden, de kwaliteiten, de kenmerken of andere factoren die met name betrekking hebben op:

a)de beroepservaring van gegadigden;

b)personeel en technologische hulpmiddelen zoals machines en overige zaken die door gegadigden, op welke manier dan ook, worden ingezet;

c)de organisatiestructuur en het organisatorisch vermogen van gegadigden, met name wat betreft de directie en de integratie van specialistische kennis, de ondersteunende computersystemen en de kwaliteitscontrolesystemen;

d)het vermogen van gegadigden om binnen de uitvoering van de te gunnen opdracht milieubeheersmaatregelen te implementeren;

e)de gegevens die met betrekking tot de ondernemers in het gegevensbestand van het Instituto da Construção e do Imobiliário, I. P. zijn opgenomen, wanneer het gaat om het plaatsen van een overheidsopdracht voor werken of om de verlening van een concessie voor openbare werken.

[...] 5 – Bij de vaststelling van de minimumeisen inzake technische bekwaamheid zoals bedoeld in lid 1 en de factor ‚f’ zoals bedoeld in punt i) van lid 1 van het voorgaande artikel mag er geen sprake zijn van discriminatie.”

Artikel 12 van de aankondiging luidt als volgt: „Om in aanmerking te komen voor selectie dienen gegadigden de volgende documenten over te leggen: [...]

c)een verklaring van de klant, op papier voorzien van een briefhoofd en stempel, ten bewijze van de implementatie van het systeem voor milieubeheer en/of kwaliteitsbeheer door de gegadigde [hetgeen vereist is op grond van artikel 8 van de aankondiging], conform de in bijlage VIII bij deze aankondiging opgenomen modelverklaring. De onder de verklaring geplaatste handtekening moet door een notaris, advocaat of andere bevoegde instantie zijn gelegaliseerd en vermeldt de hoedanigheid van de ondertekenaar;

[...]

f)een verklaring van de klant, op papier voorzien van een briefhoofd en stempel, ten bewijze van de implementatie van beheersystemen, de ontwikkeling en de implementatie van een online technologieplatform, van software voor managementsystemen en van coördinatiemaatregelen door de gegadigde [hetgeen vereist is op grond van artikel 8 van de aankondiging], met vermelding van de desbetreffende waarde, conform de in bijlage IX bij deze aankondiging opgenomen modelverklaring. De onder de verklaring geplaatste handtekening moet door een notaris, advocaat of andere bevoegde instantie zijn gelegaliseerd onder vermelding van de hoedanigheid van de ondertekenaar; [...]”

De voorwaarden voor en de grenzen van aanvaarding van rechtstreekse werking van richtlijnbepalingen zijn bekend. Uit vaste rechtspraak van het Hof volgt dat particulieren zich in alle gevallen waarin de bepalingen van een richtlijn inhoudelijk gezien onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig zijn, voor de nationale rechter op die bepalingen kunnen beroepen tegenover de staat, wanneer deze hetzij heeft verzuimd de richtlijn binnen de termijn in nationaal recht om te zetten, hetzij dit op onjuiste wijze heeft gedaan. 3  – Zie in die zin onder meer arrest Portgás (C‑425/12, EU:C:2013:829, punt 18 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Een Unierechtelijke bepaling is onvoorwaardelijk, wanneer zij een verplichting oplegt die aan geen enkele voorwaarde is gebonden en die voor haar uitvoering of werking niet afhangt van een handeling van de instellingen van de Europese Unie of van de lidstaten. 4  – Zie in die zin arresten Almos Agrárkülkereskedelmi (C‑337/13, EU:C:2014:328, punt 32) en Larentia + Minerva en Marenave Schiffahrt (C‑108/14 en C‑109/14, EU:C:2015:496, punt 49).

Artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 is mijns inziens onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig, zodat het voldoet aan bovengenoemde voorwaarden. Deze bepaling behoeft immers geen aanvullende maatregel om te kunnen worden toegepast waar zij voorschrijft dat de technische bekwaamheid van de ondernemer kan worden aangetoond aan de hand van een lijst van de voornaamste leveringen of diensten die gedurende de afgelopen drie jaar werden verricht, met vermelding van het bedrag en de datum en van de publiek‑ of privaatrechtelijke instanties waarvoor zij bestemd waren, en dat in het geval van diensten voor een particuliere afnemer, deze aangetoond kunnen worden door certificaten van de afnemer of, bij ontstentenis daarvan, eenvoudigweg door een verklaring van de ondernemer.

Bovendien heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 26 van richtlijn 71/305/EEG van de Raad van 26 juli 1971 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor de uitvoering van werken 5  – PB L 185, blz. 5. , door een particulier voor de nationale rechter kan worden ingeroepen „daar voor de inachtneming van [de in het artikel bepaalde] vereisten geen bijzondere uitvoeringsmaatregelen nodig zijn” 6  – Arrest Beentjes (31/87, EU:C:1988:422, punt 43). . Ook al had dit artikel uit richtlijn 71/305 alleen betrekking op opdrachten voor werken en niet op opdrachten voor diensten, de regels die in dit artikel worden genoemd om de technische bekwaamheid aan te tonen kunnen, gezien het onvoorwaardelijke karakter en de nauwkeurigheid ervan, beschouwd worden als vergelijkbaar met die van artikel 48 van richtlijn 2004/18.

Ten slotte wil ik opmerken dat het Hof tevens in algemene zin heeft vastgesteld dat de bepalingen van titel VI van richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening 7  – PB L 209, blz. 1. , door een particulier voor de nationale rechter kunnen worden ingeroepen „voor zover bij individueel onderzoek van de bewoordingen ervan blijkt dat zij onvoorwaardelijk en voldoende duidelijk en nauwkeurig zijn” 8  – Arrest Tögel (C‑76/97, EU:C:1998:432, punt 47). . Eén van deze bepalingen was artikel 32, dat in lid 2 al bepaalde dat de technische bekwaamheid van de dienstverlener kon worden bewezen „door overlegging van een lijst van de voornaamste diensten die de dienstverlener gedurende de afgelopen drie jaar heeft verricht, met vermelding van bedrag en datum en van de publiek- of privaatrechtelijke instanties waarvoor zij bestemd waren, [en dat] indien het gaat om diensten aan particulieren, de certificaten [worden] opgesteld door degene te wiens behoeve de diensten zijn verricht; bij ontstentenis daarvan is een verklaring van de dienstverlener toegelaten”.

Ik stel vast dat artikel 48, lid 2, van richtlijn 2004/18 de tekst van deze bepaling nagenoeg letterlijk heeft overgenomen. Naar mijn mening is artikel 48, lid 2, van richtlijn 2004/18 dan ook onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig om door particulieren te kunnen worden ingeroepen voor de nationale rechter.

Voordat Ambisig echter voor de nationale rechter een beroep kan doen op artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18, dient de verwijzende rechter zich ervan te overtuigen dat de aanbestedende dienst waar het in het hoofdgeding om gaat, geen „particulier” is.

Volgens vaste rechtspraak kan een richtlijn uit zichzelf immers geen verplichtingen aan particulieren opleggen. Zij kan dus niet als zodanig tegenover een particulier worden ingeroepen voor een nationale rechterlijke instantie. 9  – Zie in die zin arresten Marshall (152/84, EU:C:1986:84, punt 48), Faccini Dori (C‑91/92, EU:C:1994:292, punt 20) en Portgás (C‑425/12, EU:C:2013:829, punt 22).

Bepalingen van een richtlijn die rechtstreekse werking hebben kunnen bijgevolg alleen worden ingeroepen tegen een staat, waarbij niet van belang is in welke hoedanigheid hij optreedt. 10  – Zie in die zin arrest Portgás (C‑425/12, EU:C:2013:829, punt 23).

Zo behoort volgens vaste rechtspraak „tot de rechtssubjecten jegens welke kunnen worden ingeroepen de bepalingen van een richtlijn die rechtstreekse werking kunnen hebben, een orgaan, ongeacht zijn rechtsvorm, dat krachtens een handeling van de overheid onder toezicht van deze laatste met het verlenen van een dienst van openbaar belang is belast en daartoe over bevoegdheden beschikt die verder gaan dan de voor de betrekkingen tussen particulieren geldende regels”. 11  – Arrest Portgás (C‑425/12, EU:C:2013:829, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

De naam van de aanbestedende dienst waar het in het hoofdgeding om gaat, lijkt te duiden op een louter privaatrechtelijk samenwerkingsverband van ondernemingen, dat geen diensten van openbaar belang verleent en in ieder geval niet beschikt over bijzondere bevoegdheden om zijn taken uit te voeren.

In antwoord op de door het Hof ter terechtzitting van 28 januari 2016 gestelde vragen heeft de vertegenwoordiger van de Portugese regering bevestigd dat AICP een privaatrechtelijk samenwerkingsverband is dat geen taken van openbaar belang uitvoert en waaraan deze ook niet zijn opgedragen. Volgens zijn uitleg is de wetgeving betreffende overheidsopdrachten 12  – Overeenkomstig artikel 1, lid 9, van richtlijn 2004/18. alleen van toepassing, omdat de activiteiten van AICP in hoofdzaak door de overheid worden gefinancierd.

In deze omstandigheden staat het aan de Tribunal Central Administrativo Sul om na te gaan of AICP ten tijde van de feiten van het hoofdgeding een orgaan was dat belast was met het verlenen, onder toezicht van de overheid, van een dienst van openbaar belang en of dit samenwerkingsverband van ondernemingen daartoe over bijzondere bevoegdheden beschikte. 13  – Zie in die zin arrest Portgás (C‑425/12, EU:C:2013:829, punt 31).

Is dit niet het geval, dan kan artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 niet tegen AICP worden ingeroepen. De verwijzende rechter is dan wel gehouden het beginsel van richtlijnconforme uitlegging toe te passen en alle relevante bepalingen van nationaal recht zo veel mogelijk uit te leggen in het licht van de bewoordingen en het doel van richtlijn 2004/18 teneinde het daarmee beoogde resultaat te bereiken en aldus aan artikel 288, derde alinea, VWEU te voldoen. 14  – Zie in die zin arrest Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In de zaak die heeft geleid tot het arrest Fenoll (C‑316/13, EU:C:2015:200) heeft het Hof expliciet de rangorde van de mogelijke oplossingen in een geschil tussen particulieren aangegeven: „indien het nationale recht niet in overeenstemming met [de betrokken] richtlijn kan worden uitgelegd – hetgeen door de verwijzende rechterlijke instantie dient te worden nagegaan – [kunnen] partijen in een geding tussen particulieren [...] zich niet beroepen op [het ter zake doende] artikel van die richtlijn teneinde de volle werking van het [daarin toegekende] recht te verzekeren en elke tegenstrijdige nationaalrechtelijke bepaling buiten toepassing te laten. Anderzijds zou in een dergelijke situatie de partij die benadeeld is doordat het nationale recht niet met het recht van de Unie strookt zich wel kunnen beroepen op de rechtspraak [met betrekking tot de niet-contractuele aansprakelijkheid van lidstaten voor schending van het Unierecht] die voortvloeit uit het arrest Francovich e.a. (C‑6/90 en C‑9/90, EU:C:1991:428), om in voorkomend geval vergoeding van de geleden schade te verkrijgen (zie arrest Dominguez, C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 43)” (punt 48). Met andere woorden, als de nationale rechter er in een geschil tussen particulieren niet in slaagt om het nationale recht uit te leggen conform de van toepassing zijnde richtlijn, kan hij deze richtlijn niet toepassen, maar mag hij evenmin de strijdige nationale regeling buiten toepassing laten. In dat geval is de enige mogelijkheid die de benadeelde particulier resteert, de lidstaat aansprakelijk te stellen voor schending van het Unierecht.

Bij vergelijking van de verschillende taalversies van artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 blijkt dat niet alleen de toevoeging „reconhecida” („erkend” of „gelegaliseerd”) uitsluitend in de Portugese taalversie voorkomt, maar ook dat het de enige versie is waarin dezelfde term wordt gebruikt voor de twee mogelijkheden waarop bewijs kan worden geleverd.

In de andere taalversies wordt de term „verklaring” immers alleen gebruikt voor de tweede mogelijkheid (de verklaring van de ondernemer), terwijl de eerste betrekking heeft op „certificaten” van de afnemer in geval van leveringen of diensten. Zo zien we, met name in de Spaanse, de Duitse, de Engelse en de Franse taalversie, de termen „certificado” en „declaración”, „Bescheinigung” en „Erklärung”, „certification” en „declaration” alsmede „certification” en „déclaration” 26  – Opgemerkt zij dat in de Slowaakse taalversie de termen „potvrdením”, dat eerder met „bevestiging” wordt vertaald dan met „certificaat”, en „vyhlásením” worden gebruikt. .

Met het gebruik van een verschillende term voor elk van beide situaties genoemd in artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 heeft de Uniewetgever mogelijk de bedoeling gehad een onderscheid in de bewijslast tussen beide te maken. Het verschil tussen de termen „certificaat” en „verklaring” zou dan de gedachte van een groter formalisme in het eerste geval weerspiegelen. Deze interpretatie wordt bevestigd door de formulering van de bepaling in de Portugese taalversie waar de term „verklaring” voor beide gevallen wordt gebruikt, maar waaraan alleen in het eerste geval het bijvoeglijk naamwoord „erkend” of „gelegaliseerd” is toegevoegd.

Ik kan echter niet helemaal voorbijgaan aan het feit dat volgens artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 het bewijs van de diensten waar de ondernemer zich op beroept, kan worden geleverd door middel van een certificaat van de afnemer, zonder dat daarbij wordt verwezen naar enig officieel document of de tussenkomst van een derde. Bij gebreke van een dergelijke kwalificatie is de gewone betekenis van het woord „certificaat” niets anders dan iets schriftelijk bevestigen. 27  – Volgens het Franse woordenboek Le Petit Robert (2014) is „certification” in de eerste plaats een juridische term die „schriftelijke bevestiging” betekent. In het Spaans verwijst volgens het online woordenboek van de Real Academia Española het woord „certificado” naar „certificación”, dat kan worden omschreven als een document waarin de juistheid van een feit wordt bevestigd.

Dientengevolge stel ik vast dat het niet mogelijk is met voldoende zekerheid een interpretatie van de betrokken bepaling te geven uitsluitend op grond van de tekstanalyse ervan.

Allereerst blijkt uit vaste rechtspraak van het Hof dat artikel 48 van richtlijn 2004/18 voorziet in een gesloten systeem met beperkte beoordelings‑ en controlemethoden voor aanbestedende diensten en dus beperkte mogelijkheden om eisen te stellen. 28  – Zie in die zin arrest Édukövízig en Hochtief Construction (C‑218/11, EU:C:2012:643, punt 28).

Voorts heeft het Hof aangegeven dat zelfs in een open systeem (zoals dat van artikel 47, lid 4, van richtlijn 2004/18, betreffende de economische en financiële draagkracht van gegadigden) de vrijheid van de aanbestedende diensten niet onbegrensd is en dat de gekozen factoren „objectief geschikt [moeten] zijn voor het bieden van informatie over die draagkracht [...] [zonder echter] verder [te gaan] dan hetgeen daartoe redelijkerwijs noodzakelijk is”. 29  – Arrest Édukövízig en Hochtief Construction (C‑218/11, EU:C:2012:643, punt 29).

Dit geldt nog sterker voor de eisen die in het gesloten systeem van bewijsmiddelen van artikel 48 van richtlijn 2004/18 worden gesteld. Het verplicht stellen van een gelegaliseerde handtekening van de particuliere afnemer ter bevestiging van de levering of de dienst van de ondernemer die gegadigde is voor de opdracht, lijkt me voor het aantonen van de technische bekwaamheid van de betrokken ondernemer verder te gaan dan noodzakelijk en overdreven formalistisch in verhouding tot de eenvoudige verklaring van de ondernemer, het subsidiaire bewijsmiddel dat is toegestaan op grond van artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18.

Als de aanbestedende dienst twijfelt aan de juistheid van een document dat hem is verstrekt, kan hij mijns inziens ook vragen om aanvullende informatie waarmee de authenticiteit van het overgelegde certificaat kan worden aangetoond. In het kader van de contextuele analyse moet niet worden vergeten dat artikel 45, lid 2, onder g), van richtlijn 2004/18 de uitsluiting van deelneming toestaat van de ondernemer die zich „in ernstige mate schuldig heeft gemaakt aan valse verklaringen bij het verstrekken van de [verlangde] inlichtingen”.

Voorts pleit ook de ontwikkeling van de toepasselijke regeling voor een niet-formalistische interpretatie van het certificaatvereiste.

De grondgedachte van artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 is reeds te vinden in richtlijn 92/50, alleen de formulering is enigszins verschillend. Zo moest de ondernemer de dienst waarop hij zich voor zijn technische bekwaamheid wilde beroepen volgens artikel 32, lid 2, onder b), tweede streepje, van richtlijn 92/50 bewijzen door middel van „certificaten opgesteld door degene te wiens behoeve de diensten zijn verricht”. 30  – Cursivering van mij.

Hoewel de term „certificaten” terugkomt in de uitdrukking „certificaten opstellen”, was het des te duidelijker dat er geen sprake was van enige tussenkomst van een officiële derde. Het accent lag duidelijk op een actie van de afnemer, aangezien de certificaten door hem werden opgesteld.

Voorts kan worden geconstateerd dat de Portugese taalversie van richtlijn 92/50 de term „declaração” al gebruikte voor beide mogelijkheden om bewijs te leveren, echter zonder toevoeging van enig bijvoeglijk naamwoord bij de eerste mogelijkheid.

De tekst van artikel 32, lid 2, van richtlijn 92/50 was in eerste instantie ongewijzigd overgenomen in het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten [COM(2000) 275 def.] 31  – PB 2001, C 29 E, blz. 11. Zie artikel 49, lid 3, van het richtlijnvoorstel. , dat heeft geleid tot artikel 48, lid 2, van richtlijn 2004/18.

Pas na aanvaarding van de amendementen van het Europees Parlement met betrekking tot enerzijds de deelneming van combinaties van ondernemers en anderzijds de zorg voor het milieu en de gezondheid en veiligheid van werknemers is artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 in de huidige formulering tot stand gekomen. 32  – Zie het gewijzigde voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor leveringen, diensten en werken [COM(2002) 236 definitief, PB 2002, C 203 E, blz. 210, in het bijzonder blz. 223 en 224].

De wijziging van de tekst van de litigieuze bepaling kan dus niet als argument worden gebruikt, aangezien de overwegingen die hebben geleid tot deze wijziging er geenszins op duiden dat de wetgever de bedoeling had om de bewijsformaliteiten voor de door de afnemer verstrekte certificaten ten bewijze van de door de ondernemer verleende diensten, verder te verzwaren.

Integendeel, richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van richtlijn 2004/18 33  – PB L 94, blz. 65. gaat zelfs verder in het verminderen van het bewijsformalisme door iedere verwijzing naar een certificaat van de afnemer te schrappen.

Artikel 60, lid 4, van deze richtlijn – dat artikel 48, lid 2, van richtlijn 2004/18 vervangt – bepaalt voortaan eenvoudigweg dat „de technische bekwaamheid van de ondernemer kan worden aangetoond op één of meer van de wijzen bedoeld in bijlage XII, deel II, naargelang de aard, de hoeveelheid of het belang en het gebruik van de werken, leveringen of diensten”.

Volgens die bijlage XII, deel II, onder a), ii), van richtlijn 2014/24 kan het bewijs van de technische bekwaamheid van de ondernemer worden geleverd door „een lijst van de voornaamste leveringen of diensten die gedurende de afgelopen periode van maximaal drie jaar werden verricht, met vermelding van het bedrag en de datum en van de publiek- of privaatrechtelijke instanties waarvoor zij bestemd waren. Indien noodzakelijk om een toereikend mededingingsniveau te waarborgen, kunnen de aanbestedende diensten aangeven dat bewijs van relevante leveringen of diensten die langer dan drie jaar geleden zijn geleverd of verleend toch in aanmerking wordt genomen.” De voorwaarde dat bij bovengenoemde lijst certificaten van de afnemer moeten worden gevoegd, is dus verdwenen.

Ook al is richtlijn 2014/24 niet van toepassing op het hoofdgeding, deze nieuwe richtlijn, die richtlijn 2004/18 vervangt, is niettemin van belang omdat zij uitdrukking geeft aan de huidige opvatting van de Uniewetgever. Zij kan ons dus helpen de eigenlijke betekenis te vinden van een soortgelijke voorafgaande bepaling, voor zover het resultaat niet contra legem is.

In het onderhavige geval is de tekst van de toepasselijke bepaling mijns inziens niet in strijd met de opvatting dat, zoals uit richtlijn 92/50 en richtlijn 2014/24 blijkt, het nooit de bedoeling van de Uniewetgever is geweest de bewijslevering ten aanzien van de technische bekwaamheid van de ondernemer met specifieke formaliteiten te omgeven.

Met andere woorden, bezien in zijn context en vanuit een historisch perspectief, verlangt artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 niets anders dan de verzekering of de bevestiging van de afnemer dat de dienst waarop de ondernemer zich beroept om de opdracht te verkrijgen, daadwerkelijk is verricht.

Tot slot stemt deze interpretatie ook overeen met het doel van richtlijn 2004/18, namelijk het bevorderen van het vrije verkeer van goederen, de vrijheid van vestiging en het vrij verlenen van diensten alsmede, meer in het algemeen, het garanderen van daadwerkelijke mededinging op het gebied van overheidsopdrachten. 34  – Zie overweging 2 van richtlijn 2004/18.

Aanvaarding van het certificaat van de afnemer afhankelijk te stellen van de eis dat het door een notaris, advocaat of andere bevoegde instantie is gelegaliseerd, lijkt mij in strijd met deze doelstelling.

Een dergelijke voorwaarde kan er namelijk toe leiden dat bepaalde potentiële gegadigden ontmoedigd raken wanneer zij zich geconfronteerd zien met de praktische problemen die deze aanvullende voorwaarde met zich brengt (bijvoorbeeld vanwege de in de aankondiging van de opdracht gestelde termijnen), waardoor zij ervan af zullen zien om een inschrijving in te dienen.

Ik kom tot de slotsom dat de contextuele en de teleologische interpretatie van artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 de gewone betekenis van de daarin genoemde term „certificaten” bevestigen en dat er geen reden is om specifieke consequenties te verbinden aan de toevoeging van het woord „reconhecida” in de Portugese taalversie.

De context van artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 en de ontwikkeling ervan, alsmede de teleologische interpretatie ervan leiden ertoe dat deze bepaling aldus moet worden uitgelegd dat het woord „certificaten” of de uitdrukking „gelegaliseerde verklaring” in de Portugese taalversie geen bijzondere formaliteiten vereist.

Derhalve ben ik van mening dat artikel 48, lid 2, onder a), ii), tweede streepje, van richtlijn 2004/18 zich verzet tegen de toepassing van door een aanbestedende dienst opgestelde bepalingen op grond waarvan het certificaat van de particuliere afnemer op straffe van uitsluiting van deelneming moet zijn voorzien van een door een notaris, advocaat of andere bevoegde instantie gelegaliseerde handtekening.