<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><JUDGMENT xmlns:fmx="http://opoce" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:noNamespaceSchemaLocation="http://formex.publications.europa.eu/schema/formex-05.58-20161101.xd"><BIB.JUDGMENT><REF.CASE FILE="n.a."><NO.CASE>T-762/15</NO.CASE></REF.CASE><NO.CELEX>62015TJ0762</NO.CELEX><NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:T:2019:515">EU:T:2019:515</NO.ECLI><NO.SEQ>0001</NO.SEQ><PAGE.FIRST.ECR>1</PAGE.FIRST.ECR><PAGE.SEQ>1</PAGE.SEQ><PAGE.LAST.ECR>9</PAGE.LAST.ECR><PAGE.TOTAL>9</PAGE.TOTAL><AUTHOR>T</AUTHOR></BIB.JUDGMENT><CURR.TITLE><PAGE.HEADER><P><HT TYPE="SC">Arrest van <DATE ISO="20190712">12. 7. 2019</DATE> – Zaak T‑762/15 [<HT TYPE="ITALIC">Gedeeltelijke publicatie</HT>]</HT></P><P><HT TYPE="SC">Sony en Sony Electronics / Commissie</HT></P></PAGE.HEADER></CURR.TITLE><TITLE><TI><P><HT TYPE="UC">Arrest van het Gerecht</HT> (Vijfde kamer)</P><P><DATE ISO="20190712">12 juli 2019</DATE><NOTE TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING="STAR" NOTE.ID="E0001"><P>Procestaal: Engels.</P></NOTE></P></TI></TITLE><INTERMEDIATE><INDEX IDX.CLOSE="”" SEPARATOR=" – " IDX.OPEN="„"><KEYWORD>Mededinging</KEYWORD><KEYWORD>Mededingingsregelingen</KEYWORD><KEYWORD>Markt van optische diskdrives</KEYWORD><KEYWORD>Besluit waarbij een inbreuk op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst wordt vastgesteld</KEYWORD><KEYWORD>Heimelijke afspraken over aanbestedingen betreffende optische diskdrives voor laptops en desktops</KEYWORD><KEYWORD>Inbreuk naar strekking</KEYWORD><KEYWORD>Rechten van de verdediging</KEYWORD><KEYWORD>Motiveringsplicht</KEYWORD><KEYWORD>Beginsel van behoorlijk bestuur</KEYWORD><KEYWORD>Geldboeten</KEYWORD><KEYWORD>Eén enkele voortdurende inbreuk</KEYWORD><KEYWORD>Richtsnoeren voor de berekening van de geldboeten van 2006</KEYWORD></INDEX></INTERMEDIATE><JUDGMENT.INIT><P>In zaak T‑762/15,</P></JUDGMENT.INIT><PARTIES><PLAINTIFS><P><HT TYPE="BOLD">Sony Corporation</HT>, gevestigd te Tokio (Japan),</P><P><HT TYPE="BOLD">Sony Electronics, Inc</HT>., gevestigd te San Diego, Californië (Verenigde Staten),</P><P>vertegenwoordigd door R. Snelders, advocaat, N. Levy en E. Kelly, solicitors,</P><PARTY.STATUS>verzoeksters,</PARTY.STATUS></PLAINTIFS><AGAINST>tegen</AGAINST><DEFENDANTS><P><HT TYPE="BOLD">Europese Commissie</HT>, aanvankelijk vertegenwoordigd door M. Farley, A. Biolan, C. Giolito, F. van Schaik en L. Wildpanner, vervolgens door M. Farley, F. van Schaik, L. Wildpanner en A. Dawes, als gemachtigden,</P><PARTY.STATUS>verweerster,</PARTY.STATUS></DEFENDANTS></PARTIES><P>betreffende een verzoek krachtens artikel 263 VWEU strekkende tot, primair, gedeeltelijke nietigverklaring van besluit C(2015) 7135 final van de Commissie van <DATE ISO="20151021">21 oktober 2015</DATE> in een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak AT.39639 – Optical Disk Drivers) en, subsidiair, verlaging van de aan verzoeksters opgelegde geldboete,</P><P>wijst</P><PREAMBLE><PREAMBLE.INIT><P>HET GERECHT (Vijfde kamer),</P><P>samengesteld als volgt: D. Gratsias, president, I. Labucka en I. Ulloa Rubio (rapporteur), rechters,</P><P>griffier: N. Schall, administrateur,</P></PREAMBLE.INIT><GR.VISA><VISA>gezien de stukken en na de terechtzitting op <DATE ISO="20180502">2 mei 2018</DATE>,</VISA></GR.VISA><PREAMBLE.FINAL>het navolgende</PREAMBLE.FINAL></PREAMBLE><?PAGE NO="2"?><CONTENTS.JUDGMENT><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD">Arrest<NOTE TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING="ARAB" NOTE.ID="E0002"><P>Enkel de punten van dit arrest waarvan het Gerecht publicatie nuttig acht, worden weergegeven.</P></NOTE></HT></P></TI></TITLE></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD">Voorgeschiedenis van het geding</HT></P></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0001"><NO.P>1</NO.P><TXT>Volgens besluit C(2015) 7135 final in een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak AT.39639 – Optical Disk Drivers) (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0001" ID="QS0001"/>bestreden besluit<QUOT.END REF.START="QS0001" CODE="201D" ID="QE0001"/>), betreffende heimelijke afspraken die betrekking hadden op aanbestedingen van optische diskdrives voor desktops en laptops die door twee computerfabrikanten waren georganiseerd, vervaardigt de groep Sony producten op audio-, video-, communicatie- en IT-gebied voor de consumentenmarkten en de professionele markten en biedt hij inhoud, producten en entertainmentdiensten aan (bestreden besluit, overweging 15).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0002"><NO.P>2</NO.P><TXT>De eerste verzoekster, Sony Corporation, een naamloze vennootschap naar Japans recht, staat aan het hoofd van de groep. De tweede verzoekster, Sony Electronics, Inc., is een indirecte volle dochteronderneming van Sony Corporation met zetel in de Verenigde Staten. Sony Electronics, een vennootschap waarop het recht van Delaware (Verenigde Staten) van toepassing is, is actief op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, ontwerp, engineering, verkoop, marketing, distributie en klantenservice (bestreden besluit, overweging 16).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0003"><NO.P>3</NO.P><TXT>Sony Corporation en Sony Electronics (hierna samen: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0002" ID="QS0002"/>verzoeksters<QUOT.END REF.START="QS0002" CODE="201D" ID="QE0002"/> of <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0003" ID="QS0003"/>Sony<QUOT.END REF.START="QS0003" CODE="201D" ID="QE0003"/>) worden in het bestreden besluit gezamenlijk aangeduid als <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0004" ID="QS0004"/>Sony<QUOT.END REF.START="QS0004" CODE="201D" ID="QE0004"/> (bestreden besluit, overweging 17).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0004"><NO.P>4</NO.P><TXT>Sony Electronics was, samen met Sony Corporation, de juridische entiteit die in naam van Sony deelnam aan de door Dell georganiseerde aanbestedingsprocedures en is dat tot <DATE ISO="20070401">1 april 2007</DATE> blijven doen (bestreden besluit, overweging 18).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0005"><NO.P>5</NO.P><TXT>Sony Optiarc, Inc., is een naamloze vennootschap naar Japans recht. Zij is op <DATE ISO="20060403">3 april 2006</DATE> opgericht als gezamenlijke onderneming van Sony Corporation en NEC Corporation, onder de naam Sony NEC Optiarc Inc. Elk van de moederondernemingen heeft haar onderscheiden activiteiten in de sector van de optische diskdrives (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0005" ID="QS0005"/>odd’s<QUOT.END REF.START="QS0005" CODE="201D" ID="QE0005"/>) in Sony NEC Optiarc ingebracht. Sony Corporation heeft 55 % van de aandelen met stemrecht in deze gemeenschappelijke onderneming verworven en NEC Corporation de resterende 45 % (bestreden besluit, overweging 19).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0006"><NO.P>6</NO.P><TXT>Tussen mei 2003 en maart 2007 ontwierp en vervaardigde Lite-On odd-producten, die uiteindelijk werden verkocht onder het merk van Sony op basis van overeenkomsten over de verdeling van de opbrengsten. Krachtens deze overeenkomsten was Sony in het algemeen belast met de verkoop, terwijl Lite-On verantwoordelijk was voor vraagstukken op het gebied van de kwaliteit en de engineering (bestreden besluit, overweging 26).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0007"><NO.P>7</NO.P><TXT>De betrokken inbreuk heeft betrekking op odd’s die in door Dell en Hewlett Packard (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0006" ID="QS0006"/>HP<QUOT.END REF.START="QS0006" CODE="201D" ID="QE0006"/>) vervaardigde personal computers (desktops en laptops) (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0007" ID="QS0007"/>pc’s<QUOT.END REF.START="QS0007" CODE="201D" ID="QE0007"/>) worden gebruikt. Odd’s worden ook gebruikt in vele andere voor de consument bestemde apparatuur, zoals spelers voor compact discs (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0008" ID="QS0008"/>cd’s<QUOT.END REF.START="QS0008" CODE="201D" ID="QE0008"/>) of digital versatile discs (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0009" ID="QS0009"/>dvd’s<QUOT.END REF.START="QS0009" CODE="201D" ID="QE0009"/>), spelconsoles en andere perifere elektronische apparatuur (bestreden besluit, overweging 28).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0008"><NO.P>8</NO.P><TXT>De odd’s die in pc’s worden gebruikt, variëren in afmeting, laadmechanisme (gleuf of plaat) en soorten disk die zij kunnen lezen of branden. De odd’s kunnen in twee groepen worden onderverdeeld: halfhoge spelers (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0010" ID="QS0010"/>half-height<QUOT.END REF.START="QS0010" CODE="201D" ID="QE0010"/>; hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0011" ID="QS0011"/>HH<QUOT.END REF.START="QS0011" CODE="201D" ID="QE0011"/>) voor desktops en dunne spelers voor laptops. De subgroep van de dunne spelers omvat spelers van verschillende afmetingen. Afhankelijk van hun technische functionaliteit zijn er verschillende typen HH- en dunne spelers (bestreden besluit, overweging 29).</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="3"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0009"><NO.P>9</NO.P><TXT>Op de wereldwijde markt voor pc’s zijn Dell en HP de twee belangrijkste fabrikanten van originele producten. Dell en HP gebruiken klassieke aanbestedingsprocedures die op wereldschaal worden gevoerd, die onder meer driemaandelijkse onderhandelingen over een wereldwijd geldende prijs en totale aankoopvolumes met een klein aantal voorgeselecteerde leveranciers van odd’s omvatten. In de regel speelden regionale vraagstukken geen rol in de aanbestedingen voor odd’s, behalve dan de verwachte vraag in regio’s die op het totale aankoopvolume van invloed waren (bestreden besluit, overweging 32).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0010"><NO.P>10</NO.P><TXT>De aanbestedingsprocedures omvatten prijsaanvragen, prijsaanvragen langs elektronische weg, online-onderhandelingen, elektronische veilingen en bilaterale onderhandelingen (offline). Na afloop van een aanbesteding kenden de afnemers volumes aan de deelnemende odd-leveranciers toe (aan alle of op zijn minst aan de meeste van hen, behalve wanneer er een uitsluitingsregeling was) volgens de door hen aangeboden prijs. De winnende offerte kreeg bijvoorbeeld 35 à 45 % van de totale opdracht voor het kwartaal in kwestie toegewezen, de tweede beste offerte 25 à 30 %, de derde 20 %, etc. Deze klassieke aanbestedingsprocedures werden gebruikt door de teams die bij de afnemers waren belast met de aanbestedingen, met als doel om een doeltreffende aanbesteding tegen competitieve prijzen te realiseren. Met het oog daarop gebruikten zij alle mogelijke handgrepen om prijsconcurrentie tussen de odd-leveranciers te stimuleren (bestreden besluit, overweging 33).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0011"><NO.P>11</NO.P><TXT>Dell heeft voornamelijk aanbestedingen via online-onderhandelingen gehouden. Deze konden een bepaalde duur hebben of na een bepaalde periode aflopen, bijvoorbeeld 10 minuten na de laatste offerte, wanneer geen van de odd-leveranciers een nieuwe offerte uitbracht. In sommige gevallen konden de online-onderhandelingen meerdere uren duren, wanneer de aanbesteding levendiger verliep of de duur van de online-onderhandelingen werd verlengd om de odd-leveranciers ertoe aan te zetten om offertes te blijven uitbrengen. Omgekeerd kon Dell, zelfs wanneer de duur van de online-onderhandelingen onbepaald was en van de eindofferte afhing, op elk moment aankondigen dat de online-onderhandelingen werden afgesloten. Dell kon beslissen om van een procedure met <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0012" ID="QS0012"/>uitsluitend een rangschikking<QUOT.END REF.START="QS0012" CODE="201D" ID="QE0012"/> over te stappen op een <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0013" ID="QS0013"/>blinde<QUOT.END REF.START="QS0013" CODE="201D" ID="QE0013"/> procedure. Bovendien had zij de mogelijkheid om de online-onderhandelingen te annuleren indien de aanbesteding of het resultaat daarvan niet tot tevredenheid stemde en in de plaats daarvan bilaterale onderhandelingen voeren. Op het onderhandelingsproces dat online werd gevoerd, werd toezicht gehouden door de managers die bij Dell wereldwijd voor de inkoop verantwoordelijk waren (bestreden besluit, overweging 37).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0012"><NO.P>12</NO.P><TXT>Bij HP werden hoofdzakelijk aanbestedingsprocedures gebruikt die uit prijsaanvragen en elektronische prijsaanvragen bestonden. De twee procedures werden online gevoerd, met gebruikmaking van hetzelfde platform. De prijsaanvragen vonden driemaandelijks plaats. Daarbij werden online-onderhandelingen en offline gevoerde bilaterale onderhandelingen over een specifieke periode van meestal twee weken gecombineerd. De odd-leveranciers werd gevraagd om deel te nemen aan een aanbestedingsronde die gedurende een bepaalde periode openstond om hun offertes via een online-platform en via e-mail uit te brengen. Nadat de eerste veilingronde was afgesloten, belegde HP vergaderingen met elk van de deelnemers en ving zij onderhandelingen aan op basis van de door odd-leverancier uitgebrachte offerte om van elke leverancier de beste offerte te verkrijgen, zonder de identiteit of de offertes van de andere odd-leveranciers te onthullen. De elektronische prijsaanvragen werden normaliter in de vorm van een omgekeerde aanbesteding georganiseerd. De inschrijvers logden dan op een specifiek tijdstip in op een online-platform. De veiling begon vervolgens met een door HP vastgestelde prijs. Daarna werden de inschrijvers, die gaandeweg lagere offertes uitbrachten, na elke uitgebrachte offerte in kennis gesteld van hun eigen rangschikking. Na het verstrijken van de toegekende tijd won de odd-leverancier die de laagste offerte had uitgebracht de veiling en werden de overige leveranciers als tweede en derde gerangschikt, afhankelijk van hun offertes (bestreden besluit, overwegingen 41-44).</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="4"?><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Administratieve procedure</HT></HT></P></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0013"><NO.P>13</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20090114">14 januari 2009</DATE> heeft de Commissie een verzoek om immuniteit op basis van haar mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (<REF.DOC.OJ COLL="C" NO.OJ="298" PAGE.FIRST="17" DATE.PUB="2006">PB 2006, C 298, blz. 17</REF.DOC.OJ>; hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0014" ID="QS0014"/>clementieregeling van 2006<QUOT.END REF.START="QS0014" CODE="201D" ID="QE0014"/>) van Philips ontvangen. Dit verzoek is op <DATE ISO="20090129">29 januari</DATE> en <DATE ISO="20090302">2 maart 2009</DATE> in die zin aangevuld dat het, naast Philips, ook Lite-On en hun gemeenschappelijke onderneming Philips &amp; Lite-On Digital Solutions Corporation (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0015" ID="QS0015"/>PLDS<QUOT.END REF.START="QS0015" CODE="201D" ID="QE0015"/>) zou dekken (bestreden besluit, overweging 54).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0014"><NO.P>14</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20090629">29 juni 2009</DATE> heeft de Commissie een verzoek om inlichtingen toegezonden aan de ondernemingen die op odd-gebied actief zijn (bestreden besluit, overweging 55).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0015"><NO.P>15</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20090630">30 juni 2009</DATE> heeft de Commissie Philips, Lite-On en PLDS voorwaardelijke immuniteit toegekend (bestreden besluit, overweging 56).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0016"><NO.P>16</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20120718">18 juli 2012</DATE> heeft de Commissie een mededeling van punten van bezwaar toegezonden aan dertien odd-leveranciers, waaronder verzoeksters (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0016" ID="QS0016"/>mededeling van punten van bezwaar<QUOT.END REF.START="QS0016" CODE="201D" ID="QE0016"/>). Zij heeft daarin uiteengezet dat deze vennootschappen inbreuk hadden gemaakt op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER), door deel te nemen aan een mededelingsregeling inzake odd’s die zich van <DATE ISO="20040205">5 februari 2004</DATE> tot en met <DATE ISO="20090629">29 juni 2009</DATE> had uitgestrekt, bestaande in de onderlinge afstemming van hun gedrag ten aanzien van de aanbestedingen die door twee computerfabrikanten, Dell en HP, waren georganiseerd.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0017"><NO.P>17</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20121029">29 oktober 2012</DATE> hebben verzoeksters hun schriftelijke opmerkingen in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar ingediend.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0018"><NO.P>18</NO.P><TXT>Dell heeft <DATE ISO="20121123">23 november 2012</DATE> geantwoord op het verzoek om inlichtingen dat de Commissie haar had toegezonden (bestreden besluit, overweging 61).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0019"><NO.P>19</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20121129">29</DATE> en <DATE ISO="20121130">30 november 2012</DATE> is een hoorzitting gehouden, waaraan alle adressaten van de mededeling van punten van bezwaar hebben deelgenomen (bestreden besluit, overweging 60).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0020"><NO.P>20</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20121214">14 december 2012</DATE> heeft de Commissie alle partijen verzocht om toezending van de relevante documenten die zij van Dell en HP hadden ontvangen. Alle partijen hebben aan dit verzoek gehoor gegeven en ieder van hen heeft toegang gehad tot de antwoorden van de andere odd-leveranciers (bestreden besluit, overweging 62).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0021"><NO.P>21</NO.P><TXT>Op <DATE ISO="20151021">21 oktober 2015</DATE> heeft de Commissie besluit C(2015) 7135 final van de Commissie van <DATE ISO="20151021">21 oktober 2015</DATE> in een procedure op grond van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak AT.39639 – Optical Disk Drivers) (hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0017" ID="QS0017"/>bestreden besluit<QUOT.END REF.START="QS0017" CODE="201D" ID="QE0017"/>) vastgesteld. Dit had betrekking op kartelafspraken over aanbestedingen betreffende optische diskdrives voor laptops en desktops die door twee computerfabrikanten waren georganiseerd.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Bestreden besluit</HT></HT></P></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0022"><NO.P>22</NO.P><TXT>De Commissie is in het bestreden besluit tot het oordeel gekomen dat de deelnemers aan de mededingingsregeling hun concurrentiegedrag vanaf minstens <DATE ISO="20040623">23 juni 2004</DATE> tot <DATE ISO="20081125">25 november 2008</DATE> onderling hadden afgestemd. Zij heeft verduidelijkt dat deze onderlinge afstemming via een netwerk van parallelle bilaterale contacten had plaatsgevonden. Volgens haar trachtten de deelnemers aan de mededingingsregeling hun volumes op de markt aan te passen en te bereiken dat de prijzen op een hoger niveau bleven dan dat waarop zij zich zonder deze bilaterale contacten zouden hebben bevonden (bestreden besluit, overweging 67).</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="5"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0023"><NO.P>23</NO.P><TXT>De Commissie heeft in het bestreden besluit gepreciseerd dat de onderlinge afstemming tussen de karteldeelnemers betrekking had op de klanten van Dell en HP, de twee belangrijkste fabrikanten van originele producten op de wereldwijde markt van pc’s. Volgens de Commissie pasten Dell en HP, naast bilaterale onderhandelingen met hun odd-leveranciers, gestandaardiseerde aanbestedingsprocedures toe die minstens één keer per kwartaal plaatsvonden. Zij heeft erop gewezen dat de kartelleden hun netwerk van bilaterale contacten gebruikten om deze aanbestedingsprocedures te manipuleren, waardoor zij de pogingen van hun klanten om tot prijsconcurrentie aan te zetten dwarsboomden (bestreden besluit, overweging 68).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0024"><NO.P>24</NO.P><TXT>Volgens de Commissie konden de kartelleden door geregelde informatie-uitwisselingen, onder meer nog voordat zij aan de aanbestedingsprocedure deelnamen, zeer duidelijk achterhalen wat de intenties van hun concurrenten waren en dus hun concurrentiestrategie voorzien (bestreden besluit, overweging 69).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0025"><NO.P>25</NO.P><TXT>De Commissie heeft daaraan toegevoegd dat de kartelleden met geregelde tussenpozen informatie over de prijzen voor specifieke klanten uitwisselden alsook informatie die geen verband met de prijzen hield, zoals de productie op dat moment en de leveringscapaciteit, de stand van de voorraden of het moment waarop nieuwe producten of verbeteringen werden geïntroduceerd. Zij heeft erop gewezen dat de odd-leveranciers de eindresultaten van de afgeronde aanbestedingsprocedures bewaakten, dat wil zeggen welke rangschikking en prijs en welk volume waren verkregen (bestreden besluit, overweging 70).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0026"><NO.P>26</NO.P><TXT>De Commissie heeft ook uiteengezet dat de leveranciers, die goed wisten dat zij hun contacten geheim moesten houden voor hun klanten, middelen gebruikten om met elkaar contact op te nemen die afdoende werden geacht om het gewenste resultaat te bereiken. Zij heeft verduidelijkt dat er in 2003 overigens een poging was geweest om een startvergadering te beleggen om geregelde multilaterale contacten tussen de odd-leveranciers te organiseren, maar dat die was mislukt nadat een klant daarvan op de hoogte was geraakt. Volgens de Commissie zijn er in plaats daarvan bilaterale contacten geweest, hoofdzakelijk in de vorm van telefoongesprekken en soms ook per e‑mail, mede via privé-e-mailadressen (hotmail) en instant messaging, of via bijeenkomsten, hoofdzakelijk op het niveau van de beheerders van wereldwijde accounts (bestreden besluit, overweging 71).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0027"><NO.P>27</NO.P><TXT>De Commissie heeft vastgesteld dat de deelnemers aan de mededingingsregeling geregeld contact met elkaar opnamen en dat de contacten, hoofdzakelijk via de telefoon, frequenter werden toen aanbestedingsprocedures werden gevoerd. Dan vonden meerdere gesprekken per dag plaats tussen telkens twee karteldeelnemers. Zij heeft gepreciseerd dat de contacten tussen sommige paren van karteldeelnemers duidelijk vaker plaatsvonden dan bij sommige andere paren (bestreden besluit, overweging 72).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0028"><NO.P>28</NO.P><TXT>Voor de berekening van het bedrag van de aan verzoeksters opgelegde geldboete heeft de Commissie zich gebaseerd op de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening (EG) nr. 1/2003 worden opgelegd (<REF.DOC.OJ COLL="C" NO.OJ="210" PAGE.FIRST="2" DATE.PUB="2006">PB 2006, C 210, blz. 2</REF.DOC.OJ>; hierna: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0018" ID="QS0018"/>richtsnoeren voor de berekening van de geldboeten<QUOT.END REF.START="QS0018" CODE="201D" ID="QE0018"/>).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0029"><NO.P>29</NO.P><TXT>Om te beginnen heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld dat het ten behoeve van de vaststelling van het basisbedrag van de geldboete passend was, gelet op de aanzienlijke verschillen in duur van de deelname van de leveranciers en teneinde de werkelijke impact van de mededingingsregeling tot uiting te laten komen, om gebruik te maken van een jaargemiddelde, berekend op basis van de reële waarde van de verkopen die de ondernemingen hadden gerealiseerd in de volledige kalendermaanden waarin zij ieder aan de inbreuk hadden deelgenomen (bestreden besluit, overweging 527).</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="6"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0030"><NO.P>30</NO.P><TXT>De Commissie heeft toegelicht dat de waarde van de verkopen was berekend op basis van de voor laptops en desktops bestemde odd-verkopen die waren gefactureerd aan entiteiten van HP en Dell die zich in de EER bevonden (bestreden besluit, overweging 528).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0031"><NO.P>31</NO.P><TXT>Bovendien was de Commissie van oordeel dat de relevante waarde van de verkopen afzonderlijk voor Dell en HP moest worden berekend en dat twee vermenigvuldigingscoëfficiënten moesten worden toegepast, omdat het mededingingsverstorende gedrag ten aanzien van HP veel later was aangevangen en er zo rekening kon worden gehouden met de wijze waarop de mededingingsregeling zich had ontwikkeld (bestreden besluit, overweging 530).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0032"><NO.P>32</NO.P><TXT>De Commissie heeft verzoeksters alleen voor hun onderlinge afstemming ten aanzien van Dell aansprakelijk gehouden, omdat niet was bewezen dat Sony aan de contacten betreffende HP had deelgenomen (bestreden besluit, overweging 531).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0033"><NO.P>33</NO.P><TXT>Vervolgens heeft de Commissie beslist dat het percentage voor de ernst in dit geval voor alle adressaten van het bestreden besluit op 16 % moest worden vastgesteld, aangezien prijsafspraken naar hun aard tot de ernstigste inbreuken op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst behoorden en de mededingingsregeling zich op zijn minst tot de gehele EER uitstrekte (bestreden besluit, overweging 544).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0034"><NO.P>34</NO.P><TXT>Bovendien heeft de Commissie uiteengezet dat zij, gelet op de omstandigheden van het onderhavige geval, had beslist om een bedrag van 16 % als afschrikking toe te voegen (bestreden besluit, overwegingen 554 en 555).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0035"><NO.P>35</NO.P><TXT>Verder heeft de Commissie het bedrag van de aan verzoeksters opgelegde geldboete met 3 % verlaagd om rekening te houden met het feit dat zij niet op de hoogte waren van het deel van de enkele en voortdurende inbreuk dat betrekking had op HP, om zo passend en afdoende weer te geven dat hun gedrag minder ernstig was geweest (bestreden besluit, overweging 561).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0036"><NO.P>36</NO.P><TXT>Tot slot heeft de Commissie geoordeeld dat het passend was om een vermenigvuldigingscoëfficiënt van 1,2 toe te passen, aangezien Sony een wereldwijde omzet van <FT TYPE="NUMBER">59252000000</FT> EUR had behaald in het boekjaar voorafgaand aan de vaststelling van het bestreden besluit (bestreden besluit, overweging 567).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0037"><NO.P>37</NO.P><TXT>Het dispositief van het bestreden besluit luidt, voor zover het verzoeksters betreft, als volgt:</TXT><QUOT.S LEVEL="1"><ARTICLE IDENTIFIER="001"><TI.ART><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0019" ID="QS0019"/>Artikel 1</TI.ART><ALINEA><P>Onderstaande ondernemingen hebben inbreuk gepleegd op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst door, gedurende de aangegeven perioden, deel te nemen aan één enkele, voortdurende inbreuk die uit meerdere afzonderlijke inbreuken bestond in de sector van de optische diskdrives in de gehele EER, in de vorm van prijsafspraken:</P><P>[...]</P><LIST TYPE="alpha"><ITEM><NP><NO.P>f)</NO.P><TXT>[verzoeksters] van <DATE ISO="20040823">23 augustus 2004</DATE> tot <DATE ISO="20060915">15 september 2006</DATE>, voor hun onderlinge afstemming ten aanzien van Dell.</TXT></NP></ITEM></LIST><P>[...]</P></ALINEA></ARTICLE><ARTICLE IDENTIFIER="002"><TI.ART>Artikel 2</TI.ART><ALINEA><P>Voor de in artikel 1 bedoelde inbreuk worden de volgende geldboeten opgelegd:</P><P>[...]</P><?PAGE NO="7"?><LIST TYPE="alpha"><ITEM><NP><NO.P>f)</NO.P><TXT>[verzoeksters], hoofdelijk aansprakelijk: <FT TYPE="NUMBER">21024000</FT> EUR<QUOT.END REF.START="QS0019" CODE="201D" ID="QE0019"/>.</TXT></NP></ITEM></LIST></ALINEA></ARTICLE></QUOT.S></NP.ECR></GR.SEQ></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD">Procedure en conclusies van partijen</HT></P></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0038"><NO.P>38</NO.P><TXT>Bij op <DATE ISO="20151231">31 december 2015</DATE> ter griffie van het Gerecht neergelegd verzoekschrift hebben verzoeksters het onderhavige beroep ingesteld.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0039"><NO.P>39</NO.P><TXT>De Commissie heeft haar verweerschrift op <DATE ISO="20160525">25 mei 2016</DATE> neergelegd.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0040"><NO.P>40</NO.P><TXT>Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vijfde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en de Commissie in het kader van de maatregelen tot organisatie van de procesgang in artikel 91 van zijn Reglement voor de procesvoering verzocht om bepaalde documenten betreffende vertrouwelijke verklaringen over te leggen. De Commissie heeft te kennen gegeven dat zij de transcripten van deze vertrouwelijke verklaringen, die in het kader van haar clementieprogramma waren afgelegd, niet kon overleggen.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0041"><NO.P>41</NO.P><TXT>Bij beschikking van <DATE ISO="20180423">23 april 2018</DATE>, vastgesteld op grond van artikel 24, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie alsmede artikel 91, onder b), en artikel 92, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering, heeft het Gerecht (Vijfde kamer) de Commissie gelast om bedoelde transcripten over te leggen. Deze transcripten konden voorafgaand aan de terechtzitting ter griffie van het Gerecht worden ingezien door verzoeksters’ advocaten.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0042"><NO.P>42</NO.P><TXT>De Commissie heeft genoemde transcripten op <DATE ISO="20180424">24 april 2018</DATE> overgelegd en verzoeksters’ vertegenwoordigers hebben deze op <DATE ISO="20180430">30 april 2018</DATE> ingezien ter griffie van het Gerecht.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0043"><NO.P>43</NO.P><TXT>Partijen hebben ter terechtzitting van <DATE ISO="20180502">2 mei 2018</DATE> pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0044"><NO.P>44</NO.P><TXT>Verzoeksters concluderen tot:</TXT><P><LIST TYPE="NDASH"><ITEM><P>nietigverklaring van het bestreden besluit voor zover dit op hen betrekking heeft;</P></ITEM><ITEM><P>subsidiair, verlaging van het bedrag van de hun opgelegde geldboete;</P></ITEM><ITEM><P>verwijzing van de Commissie in de kosten.</P></ITEM></LIST></P></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0045"><NO.P>45</NO.P><TXT>De Commissie concludeert tot:</TXT><P><LIST TYPE="NDASH"><ITEM><P>verwerping van het beroep;</P></ITEM><ITEM><P>verwijzing van verzoeksters in de kosten.</P></ITEM></LIST></P></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD">In rechte</HT></P></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0046"><NO.P>46</NO.P><TXT>Verzoeksters voeren ter ondersteuning van hun beroep twee middelen aan, waarvan het eerste in wezen betrekking heeft op het bestaan van een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU en het tweede, dat subsidiair wordt aangevoerd, op de berekening van het bedrag van de opgelegde geldboete.</TXT><P>[<HT TYPE="ITALIC">omissis</HT>]</P></NP.ECR><?PAGE NO="8"?><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Tweede, subsidiair geformuleerde, middel: schending van het recht en de feiten bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete en ontoereikende motivering</HT></HT></P></TI><STI><P>[<HT TYPE="ITALIC">omissis</HT>]</P></STI></TITLE><GR.SEQ LEVEL="3"><TITLE><TI><P><HT TYPE="ITALIC">Derde onderdeel: Alleen op Sony is een coëfficiënt ter afschrikking toegepast</HT></P></TI><STI><P>[<HT TYPE="ITALIC">omissis</HT>]</P></STI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0292"><NO.P>292</NO.P><TXT>In herinnering dient te worden gebracht dat de noodzaak om de geldboete een voldoende afschrikkende werking te geven, vereist dat het bedrag ervan wordt aangepast teneinde rekening te houden met de voorgenomen weerslag ervan op de onderneming waaraan zij wordt opgelegd, ter voorkoming dat de boete in het niet valt of integendeel buitensporig is gelet op onder meer het financiële vermogen van de betrokken onderneming, zulks overeenkomstig de vereisten om zowel de doelmatigheid van de boete te waarborgen als het evenredigheidsbeginsel te eerbiedigen (zie arrest van <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20110713">13 juli 2011</DATE>, <NAME.CASE>General Technic-Otis e.a./Commissie</NAME.CASE>, <NO.CASE>T‑141/07, T‑142/07, T‑145/07 en T‑146/07</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:T:2011:363">EU:T:2011:363</NO.ECLI>, punt <REF.NP.ECR REF="NP0239">239</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR> en aldaar aangehaalde rechtspraak).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0293"><NO.P>293</NO.P><TXT>De omvang en de totale middelen van een onderneming vormen relevante criteria, gelet op het nagestreefde doel, de doeltreffendheid van de geldboete te verzekeren door het bedrag ervan aan te passen aan de totale middelen van de onderneming en aan haar vermogen om de nodige middelen ter betaling van deze geldboete te verzamelen. De vaststelling van het percentage waarmee het uitgangsbedrag moet worden verhoogd om van de geldboete een voldoende afschrikkende werking te doen uitgaan, beoogt immers eerder de doeltreffendheid van de geldboete te verzekeren dan rekening te houden met de schadelijkheid van de inbreuk voor de normale mededinging, en dus met de zwaarte van deze inbreuk (zie arrest van <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20110713">13 juli 2011</DATE>, <NAME.CASE>General Technic-Otis e.a./Commissie</NAME.CASE>, <NO.CASE>T‑141/07, T‑142/07, T‑145/07 en T‑146/07</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:T:2011:363">EU:T:2011:363</NO.ECLI>, punt <REF.NP.ECR REF="NP0241">241</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR> en aldaar aangehaalde rechtspraak).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0294"><NO.P>294</NO.P><TXT>In de onderhavige zaak betwisten verzoeksters niet dat Sony in het boekjaar voorafgaand aan de vaststelling van het bestreden besluit de wereldwijde omzet heeft behaald die in overweging 567 van dit besluit is weergegeven, namelijk <FT TYPE="NUMBER">59252000000</FT> EUR.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0295"><NO.P>295</NO.P><TXT>Verzoeksters’ enige argument is dat de omzet van de moedermaatschappijen van sommige andere adressaten van het bestreden besluit vergelijkbaar of hoger was dan die van Sony, die bovendien omvangrijke verliezen had geleden in 2014, de periode waarin moedermaatschappijen als Samsung, de moedermaatschappij van TSST, en Hitachi, de moedermaatschappij van HLDS, beduidende winsten hebben geboekt.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0296"><NO.P>296</NO.P><TXT>Benadrukt moet worden dat aan Sony Corporation inderdaad de inbreuk van haar dochteronderneming Sony Electronics is toegerekend (overwegingen 507 en 569 van het bestreden besluit), waarbij de Commissie zelfs zo ver is gegaan dat zij hen gezamenlijk als <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0020" ID="QS0020"/>Sony<QUOT.END REF.START="QS0020" CODE="201D" ID="QE0020"/> heeft aangeduid in het bestreden besluit (zie punt 3 hierboven), terwijl de inbreuk waaraan TSST en HLDS hebben deelgenomen niet aan Samsung respectievelijk Hitachi is toegerekend (overwegingen 11‑14 en 569 van het bestreden besluit).</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0297"><NO.P>297</NO.P><TXT>Het kan de Commissie dan ook niet worden verweten dat zij alleen op verzoeksters een coëfficiënt ter afschrikking heeft toegepast, terwijl zij het bedrag van de aan TSST en HLDS opgelegde geldboeten niet met inachtneming van de door Samsung en Hitachi gerealiseerde omzet en winst heeft verhoogd.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0298"><NO.P>298</NO.P><TXT>Bijgevolg moet verzoeksters’ argument worden afgewezen, en daarmee het tweede middel in zijn geheel.</TXT><P>[<HT TYPE="ITALIC">omissis</HT>]</P></NP.ECR></GR.SEQ></GR.SEQ></GR.SEQ><?PAGE NO="9"?><JURISDICTION><INTRO><P>HET GERECHT (Vijfde kamer),</P><P>rechtdoende, verklaart:</P></INTRO><LIST TYPE="ARAB"><ITEM><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">1)</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Het beroep wordt verworpen.</HT></TXT></NP></ITEM><ITEM><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">2)</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Sony Corporation en Sony Electronics, Inc. zullen hun eigen kosten en die van de Europese Commissie dragen.</HT></TXT></NP></ITEM></LIST></JURISDICTION></CONTENTS.JUDGMENT><SIGNATURE.CASE><SIGNATORY><P>Gratsias</P></SIGNATORY><SIGNATORY><P>Labucka</P></SIGNATORY><SIGNATORY><P>Ulloa Rubio</P></SIGNATORY><P>Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op <DATE ISO="20190712">12 juli 2019</DATE>.</P><SIGNATORY><P>ondertekeningen</P></SIGNATORY></SIGNATURE.CASE></JUDGMENT>