Διάδικοι
Σκεπτικό της απόφασης
Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα
Διατακτικό

Διάδικοι

Στην υπόθεση C-143/91,

που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Arrondissementsrechtbank te Breda (Κάτω Χώρες) προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, με την οποία ζητείται, στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κατά του

Leendert van der Tas,

η έκδοση προδικαστικής αποφάσεως ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 81/602/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 1981, περί απαγορεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική ή θυρεοστατική δράση (ΕΕ L 222, σ. 32), της οδηγίας 88/146/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποίησης ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή (ΕΕ L 70, σ. 16), και της οδηγίας 86/469/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1986, σχετικής με την εξέταση των ζώων και του νωπού κρέατος για την παρουσία καταλοίπων (ΕΕ L 275, σ. 36),

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),

συγκείμενο από τους J. L. Murray, πρόεδρο τμήματος, G. F. Mancini και F. A. Schockweiler, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: C. O. Lenz

γραμματέας: H. A. Ruehl, κύριος υπάλληλος διοικήσεως,

λαμβάνοντας υπόψη τις γραπτές παρατηρήσεις που κατέθεσαν:

- ο van der Tas, εκπροσωπούμενος από τον δικηγόρο L. J. L. Heukels,

- η Κυβέρνηση του Βασιλείου της Ισπανίας, εκπροσωπούμενη από τον Alberto Jose Navarro Gonzalez, γενικό διευθυντή της Coordinacion Juridica e Institucional Comunitaria, και τον Antonio Hierro Hernandez-Mora, abogado del Estado,

- η Κυβέρνηση της Ιταλικής Δημοκρατίας, εκπροσωπούμενη από τον καθηγητή Luigi Ferrari Bravo, προϊστάμενο της Servizio del contenzioso diplomatico του Υπουργείου Εξωτερικών Υποθέσεων, επικουρούμενο από τον Francesco Guicciardi, avvocato dello Stato,

- η Κυβέρνηση του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, εκπροσωπούμενη από τον B. R. Bot, Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Εξωτερικών Υποθέσεων,

- η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, εκπροσωπούμενη από τον Τh. van Rijn, μέλος της Νομικής της Υπηρεσίας.

έχοντας υπόψη την έκθεση ακροατηρίου,

αφού άκουσε τις προφορικές παρατηρήσεις του L. van der Tas, της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ισπανίας, της Κυβερνήσεως του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, εκπροσωπούμενης από τον J. W. de Zwann, και της Επιτροπής, κατά τη συνεδρίαση της 7ης Μαΐου 1992,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 11ης Ιουνίου 1992,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Σκεπτικό της απόφασης

1 Με Διάταξη της 25ης Απριλίου 1991, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 28 Μαΐου 1991, το Arrondissementsrechtbank te Breda υπέβαλε, δυνάμει του άρθρου 177 της Συνθήκης ΕΟΚ, προδικαστικό ερώτημα ως προς την ερμηνεία της οδηγίας 81/602/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 1981, περί απαγορεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική ή θυρεοστατική δράση (ΕΕ L 222, σ. 32), της οδηγίας 88/146/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποίησης ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή (ΕΕ L 70, σ. 16), και της οδηγίας 86/469/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1986, σχετικής με την εξέταση των ζώων και του νωπού κρέατος για την παρουσία καταλοίπων (ΕΕ L 275, σ. 36).

2 Το ερώτημα αυτό υποβλήθηκε στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας κινηθείσας κατά του van der Tas, ο οποίος κατηγορείται για παράβαση του άρθρου 3, παράγραφος 1, του Verordening stoffen met hormonale werking (PVV) 1987 του Produktschap voor Vee en Vlees (κανονιστικής αποφάσεως περί ουσιών με ορμονική δράση του ολλανδικού διεπαγγελματικού φορέα για τα ζώα και τα νωπά κρέατα), της 9ης Δεκεμβρίου 1987 (ΡΒΟ 1988, σ. 12, στο εξής: εθνική κανονιστική απόφαση).

3 Κατά την πρώτη αιτιολογική σκέψη της προαναφερθείσας οδηγίας 81/602, λόγω των καταλοίπων που αφήνουν στο κρέας, ορισμένες ουσίες με θυρεοστατική, οιστρογόνο, ανδρογόνο ή γεσταγόνο δράση είναι δυνατόν να είναι επικίνδυνες για τους καταναλωτές και να επηρεάζουν την ποιότητα του κρέατος. 'Οπως προκύπτει από τη δεύτερη αιτιολογική σκέψη επιβάλλεται, προς το συμφέρον των καταναλωτών, αφενός μεν, να απαγορευθεί η χορήγηση σε όλα τα ζώα και η διάθεση στην αγορά, με σκοπό τη χορήγησή τους σε ζώα, των στιλβενίων και των θυρεοστατικών, αφετέρου δε, να θεσπιστούν διατάξεις που να ρυθμίζουν τη χρησιμοποίηση των υπολοίπων ουσιών.

4 Προς τούτο, το άρθρο 2 της οδηγίας 81/602 απαγορεύει τη χορήγηση στα ζώα εκμεταλλεύσεως ουσιών με θυρεοστατική, οιστρογόνο, ανδρογόνο ή γεσταγόνο δράση, τη διάθεση στην αγορά ή τη σφαγή ζώων εκμεταλλεύσεως στα οποία έχουν χορηγηθεί οι προαναφερθείσες ουσίες, τη διάθεση στην αγορά κρεάτων προερχομένων από αυτά τα ζώα εκμεταλλεύσεως, τη μεταποίηση των κρεάτων αυτών και τη διάθεση στην αγορά προϊόντων με βάση το κρέας που έχουν παρασκευασθεί από ή με τέτοια κρέατα. Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής απαγορεύει τη διάθεση στην αγορά ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση καθώς και ουσιών με θυρεοστατική δράση. Δυνάμει του άρθρου 4, τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν παρεκκλίσεις από το άρθρο 2, ιδίως για λόγους θεραπείας με χρησιμοποίηση ορισμένων ουσιών που έχουν ορμονική δράση.

5 Την οδηγία 81/602 συμπλήρωσε η οδηγία 88/146, το άρθρο 2 της οποίας απαγορεύει οποιαδήποτε χρήση ουσιών με ορμονική δράση, εξυπακουομένου πάντως ότι επιτρέπεται η χορήγηση ορισμένων ουσιών για θεραπευτικούς σκοπούς. Στο άρθρο 5 της οδηγίας ορίζεται ότι τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να μην αποστέλλονται από το έδαφός τους προς το έδαφος άλλων κρατών μελών ζώα στα οποία έχουν χορηγηθεί ουσίες με ορμονική δράση ή κρέατα προερχόμενα από τα ζώα αυτά.

6 Η οδηγία 86/469 συμπληρώνει τις οδηγίες αυτές εναρμονίζοντας τον τρόπο με τον οποίο διενεργούνται στα κράτη μέλη οι εξετάσεις για την ανίχνευση καταλοίπων στα ζώα και τα νωπά κρέατα, προκειμένου να αρθούν τα παρεμβαλλόμενα στο εμπόριο κωλύματα και η στρέβλωση των όρων του ανταγωνισμού αναφορικά με προϊόντα που υπάγονται σε κοινή οργάνωση αγοράς. Προς τούτο, στο άρθρο 9, παράγραφος 3, στοιχείο β', ορίζεται ότι, εάν από τον έλεγχο προκύψει η παρουσία απαγορευμένων ουσιών, τα ζώα δεν μπορούν να διατεθούν στην αγορά ως τρόφιμα ή ζωοτροφές.

7 Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της εθνικής κανονιστικής αποφάσεως απαγορεύει την κτήση και κατοχή, την πώληση ή αγορά ζώων στα οποία έχει χορηγηθεί ουσία με οιστρογόνο, ανδρογόνο, γεσταγόνο ή θυρεοστατική δράση.

8 Ο van der Tas, ζωέμπορος, διώχθηκε ενώπιον του Economische Politierechter (αγορανομικού δικαστηρίου) του Arrondissementsrechtbank te Breda, κατηγορούμενος για παράβαση του άρθρου 3, παράγραφος 1, της εθνικής κανονιστικής αποφάσεως, επειδή στις 23 Ιουνίου 1989 είχε στην κατοχή ή στην κυριότητά του τρία, ή τουλάχιστον περισσότερα του ενός, βοοειδή στα οποία είχε χορηγηθεί η γεσταγόνος ουσία ethinyloestradiol 17 alpha.

9 Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ο van der Tas προέβαλε κυρίως τον ισχυρισμό ότι η εθνική κανονιστική απόφαση ήταν ασυμβίβαστη με τις προαναφερθείσες οδηγίες ή, τουλάχιστον, έβαινε πέραν των οριζομένων σ' αυτές και, κατά συνέπεια, πέραν των διατάξεων που ισχύουν στα άλλα κράτη μέλη.

10 Ενόψει αυτού του ισχυρισμού το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία μέχρι να αποφανθεί προδικαστικώς το Δικαστήριο επί του ακολούθου ερωτήματος:

"Συμφωνεί η κανονιστική απόφαση περί ουσιών με ορμονική δράση, την οποία εξέδωσε ο ολλανδικός διεπαγγελματικός φορέας για τα ζώα και τα νωπά κρέατα στις 9 Δεκεμβρίου 1987, με τις οδηγίες ΕΟΚ περί χρησιμοποιουμένων στα ζώα και τα κρέατα ορμονών, ιδίως δε με τις οδηγίες 81/602/ΕΟΚ και 85/649/ΕΟΚ, περί χρησιμοποιήσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή, και την οδηγία 86/469/ΕΟΚ, περί ανιχνεύσεως καταλοίπων στα ζώα;"

11 Στην έκθεση ακροατηρίου αναπτύσσονται λεπτομερώς τα πραγματικά περιστατικά και το κανονιστικό πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης, η εξέλιξη της διαδικασίας και οι γραπτές παρατηρήσεις που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Τα στοιχεία αυτά της δικογραφίας δεν επαναλαμβάνονται κατωτέρω παρά μόνο καθόσον απαιτείται για τη συλλογιστική του Δικαστηρίου.

12 Επιβάλλεται, καταρχάς, να τονιστεί ότι, καίτοι το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο, στο πλαίσιο του άρθρου 177 της Συνθήκης, να αποφαίνεται επί του συμβιβαστού μιας εθνικής ρυθμίσεως με το κοινοτικό δίκαιο, είναι, αντιθέτως, αρμόδιο να παρέχει στα εθνικά δικαστήρια όλα τα στοιχεία ερμηνείας που σχετίζονται με το εν λόγω δίκαιο και τους επιτρέπουν να εκτιμούν το συμβιβαστό αυτό προκειμένου να εκδίδουν αποφάσεις στις υποθέσεις που υποβάλλονται στην κρίση τους (βλ., ιδίως, απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 1990, C-373/89, Integrity, Συλλογή 1990, σ. Ι-4243, σκέψη 9).

13 Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα πρέπει να νοηθεί ως αναφερόμενο στο αν οι οδηγίες 81/602, 88/146 και 86/469 μπορούν να ερμηνευθούν υπό την έννοια ότι δεν επιτρέπουν να περιέχεται στη νομοθεσία κράτους μέλους απαγόρευση κατοχής και κυριότητας ζώων στα οποία έχει χορηγηθεί ουσία με οιστρογόνο, ανδρογόνο, γεσταγόνο ή θυρεοστατική δράση.

14 Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, επιβάλλεται να τονιστεί, πρώτον, ότι, μολονότι κατά τις εν λόγω οδηγίες απαγορεύεται η χορήγηση ουσιών με ορμονική δράση, η σφαγή και η διάθεση στην αγορά βοοειδών στα οποία έχουν χορηγηθεί τέτοιες ουσίες ή η διάθεση στην αγορά κρέατος προερχομένου από τέτοια ζώα υπό μορφή τροφίμου ή ζωοτροφής, ωστόσο, δεν γίνεται σ' αυτές νύξη για απαγόρευση κατοχής ή κυριότητας ζώων στα οποία έχουν χορηγηθεί ουσίες με ορμονική δράση.

15 Επιβάλλεται επίσης να τονιστεί ότι, από τη στιγμή που η Κοινότητα θεσπίζει κοινή οργάνωση αγοράς σε συγκεκριμένο τομέα, τα κράτη μέλη οφείλουν να απέχουν από τη λήψη οποιουδήποτε μονομερούς μέτρου, ακόμα και όταν αυτό μπορεί να συμβάλει στη στήριξη της κοινής πολιτικής (βλ. απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 1989, 274/87, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1989, σ. 229, σκέψη, 21).

16 Ωστόσο, τα μέτρα που λαμβάνουν τα κράτη μέλη προκειμένου να διασφαλίσουν την πλήρη εφαρμογή των κοινοτικών οδηγιών δεν συνιστούν μονομερή μέτρα, εφόσον είναι σύμφωνα με τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία την οποία εφαρμόζουν. Πράγματι, από το άρθρο 189, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΟΚ προκύπτει ότι οι οδηγίες δεσμεύουν τα κράτη μέλη στα οποία απευθύνονται, όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνουν την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών.

17 Επιβάλλεται σχετικώς να τονιστεί ότι σκοπός των προαναφερθεισών οδηγιών 81/602, 88/146 και 86/469 είναι η απαγόρευση, προς το συμφέρον των καταναλωτών και υπό την επιφύλαξη ορισμένων παρεκκλίσεων, της χορηγήσεως σε όλα τα ζώα εκμεταλλεύσεως ουσιών με θυρεοστατική, οιστρογόνο, ανδρογόνο ή γεσταγόνο δράση. Η απαγόρευση της κατοχής ή της κυριότητας ζώων στα οποία έχουν χορηγηθεί τέτοιες ουσίες αποτελεί αποτελεσματικό μέσο για την επίτευξη αυτού του επιδιωκομένου σκοπού.

18 Εξάλλου, εφόσον επιδιώκει την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας, απαγόρευση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη δεν αποτελεί απλώς έκφραση του δικαιώματος επιλογής του τύπου και των μέσων που έχουν οι εθνικές αρχές δυνάμει του άρθρου 189, αλλά συμβάλλει επίσης στην εκπλήρωση της γενικής υποχρεώσεως που υπέχουν τα κράτη μέλη να λαμβάνουν, στο πλαίσιο των εθνικών τους εννόμων τάξεων, όλα τα μέτρα που απαιτούνται για τη διασφάλιση της πλήρους εφαρμογής των οδηγιών, σύμφωνα με τους σκοπούς που αυτές επιδιώκουν (βλ. απόφαση της 25ης Ιουλίου 1991, C-208/90, Emmott, Συλλογή 1991, σ. Ι-4269, σκέψη 18).

19 Επιπλέον, μια τέτοια απαγόρευση δεν αντίκειται προς τις γενικές αρχές της Κοινότητας, εν προκειμένω δε προς την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, δεδομένου ότι κατά τις προαναφερθείσες οδηγίες απαγορεύεται η πραγματοποίηση οποιασδήποτε εμπορικής πράξεως που έχει ως αντικείμενο βοοειδή στα οποία έχουν χορηγηθεί ουσίες με ορμονική δράση ή κρέατα προερχόμενα εξ αυτών.

20 Ωστόσο, μια τέτοια απαγόρευση δεν πρέπει να βαίνει πέραν των διατάξεων των οδηγιών, ιδίως εκείνων που προβλέπουν παρεκκλίσεις όσον αφορά την κατοχή ζώων στα οποία έχουν χορηγηθεί ουσίες με ορμονική δράση για λόγους θεραπευτικούς και κατ' απόλυτη συμφωνία με τις διατάξεις των οδηγιών.

21 Επομένως, στο ερώτημα που υπέβαλε το Arrondissementsrechtbank te Breda επιβάλλεται να δοθεί ως απάντηση ότι οι προαναφερθείσες οδηγίες 81/602 του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 1981, 88/146 του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, και 86/469 του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1986, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε νομοθεσία κράτους μέλους απαγορεύουσα την κατοχή ζώων στα οποία χορηγήθηκε ουσία με οιστρογόνο, ανδρογόνο, γεσταγόνο ή θυρεοστατική δράση, εφόσον η απαγόρευση αυτή δεν εμποδίζει την εφαρμογή των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις εν λόγω οδηγίες.

Απόφαση για τα δικαστικά έξοδα

Επί των δικαστικών εξόδων

22 Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν οι Κυβερνήσεις του Βασιλείου της Ισπανίας, της Ιταλικής Δημοκρατίας και του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, καθώς και η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που κατέθεσαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, δεν αποδίδονται. Δεδομένου ότι η διαδικασία έχει, ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης, τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ' αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.

Διατακτικό

Για τους λόγους αυτούς,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),

κρίνοντας επί του ερωτήματος που του υπέβαλε το Arrondissementsrechtbank te Breda, με Διάταξη της 25ης Απριλίου 1991, αποφαίνεται:

Η οδηγία 81/602/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 31ης Ιουλίου 1981, περί απαγορεύσεως ορισμένων ουσιών με ορμονική ή θυρεοστατική δράση, η οδηγία 88/146/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 1988, για την απαγόρευση της χρησιμοποίησης ορισμένων ουσιών με ορμονική δράση στην κτηνοτροφική παραγωγή, και η οδηγία 86/469/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 1986, σχετικά με την εξέταση των ζώων και του νωπού κρέατος για την παρουσία καταλοίπων, έχουν την έννοια ότι δεν αντιτίθενται σε νομοθεσία κράτους μέλους απαγορεύουσα την κατοχή ζώων στα οποία χορηγήθηκε ουσία με οιστρογόνο, ανδρογόνο, γεσταγόνο ή θυρεοστατική δράση, εφόσον η απαγόρευση αυτή δεν εμποδίζει την εφαρμογή των εξαιρέσεων που προβλέπονται στις εν λόγω οδηγίες.