ISSN 1831-5380
Léarcsáil an tsuímh | Fógra dlíthiúil | Fianáin | Ceisteanna coitianta | Teagmháil | Priontáil

10.4. Ceannlitreacha agus cás íochtair

Bí tíosach maidir le húsáid ceannlitreacha. Is minic a úsáidtear iad go hiomarcach i dtéacsanna riaracháin. I gcásanna ina mbíonn amhras ort bain úsáid as cás íochtair.

(a)
Bíonn ceannlitir ag ainm dílis: Seán Ó Táilliúir; is é Seán an táilliúir.
(b)

Réamhtheidil agus teidil: tabhair faoi deara an Taoiseach agus an taoiseach;
an tAire agus an t-aire.

Féach Maidir le do Litir (An Gúm).

Samplaí de roinnt teideal:

An teideal i mBéarla An teideal i nGaeilge
The Right Honourable Sir Alex Douglas An Sior Ró-Onórach Alex Douglas
Home Member of Parliament Teachta/Feisire Parlaiminte
Teachta Dála (nuair is comhalta de Dháil Éireann atá i gceist)
Member of the Legislative Assembly MLA Comhalta den Tionól Reachtach CTR
Member of the European Parliament Feisire de Pharlaimint na hEorpa
an Feisire Eorpach Seán Ó Neachtain
an tUas. Seán Ó Neachtain, FPE
MEP FPE
Dr an Dr

Le hainmneacha ban, moltar “Máirín Ní Bhaoill, Uasal”, a scríobh. Thairis sin, Iníon Uí Bhaoill, Bean Uí Bhaoill, Máirín Bean Uí Bhaoill, Máirín Iníon Uí Bhaoill.

(c)
Bíonn ceannlitir ag ainmneacha aitheanta tíreolaíocha agus ag ranna polaitiúla: an Pol Thuaidh, Tuaisceart Éireann, (ach, tuaisceart Shasana), Pláta na hAfraice, Cearnóg Mhuirfean.
(d)
Ainmneacha tréimhsí agus imeachtaí stairiúla: an Ré Chlasaiceach, an Ré Dhorcha, an Chéad Chogadh Domhanda.
(e)
Ainmneacha dílse institiúidí agus gluaiseachtaí: Comhairle na hEorpa, an Ghluaiseacht Frith-Apartheid.
(f)
Ainmneacha páirtithe agus eagraíochtaí: an Páirtí (an Grúpa) Sóisialach, Fianna Fáil (páirtí Fhianna Fáil), Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (ach, an páirtí liobrálach).
(g)
Teidil sealbhóirí oifige: Uachtarán na Poblachta, an Leas-Chathaoirleach.
(h)
Trádainmneacha, ainmneacha long: Inis, Folláin, L É Eithne (cló iodálach mar is ainm loinge é seo).
(i)

Airde an chompáis:

Cuirtear príomhairde an chompáis in iúl le ceannlitir tosaigh an fhocail:

T (tuaisceart), O (oirthear), D (deisceart), I (iarthar)
OTLT (thoir thuaidh lámh thuaidh)
OLT (thoir lámh thuaidh)

Féach: Tíreolaíocht agus Pleanáil (Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath).

Fo-phríomhairde an chompáis: Bord Sláinte an Limistéir Thiar Theas, Bord Oideachais agus Leabharlann an Oirdheiscirt.

Ní bhaintear úsáid as ponc i ngiorrúcháin na bpríomhthreo-uillinneacha, ach cuirtear ceannlitir orthu i gcónaí (54° O). Scríobhtar iad amach i bhfocail in úsáidí eile.

Ní úsáidtear ceannlitreacha le haghaidh “thuaidh, theas, thoir theas, etc.”, nuair nach cuid d’aonad polaitiúil atá i gceist: na críocha oirthearacha, lár agus iarthar na hEorpa (ach: Bloc an Oirthir, Am Caighdeánach Oirthearach).

(j)
Tagairtí do reachtaíocht an Aontais: úsáidtear ceannlitir agus na focail seo a leanas á scríobh: Rialachán, Cinneadh, Treoir, Iarscríbhinn agus Airteagal (agus a uimhir ag teacht ina dhiaidh) más tagairt iad d’Ionstraimí ar leith de chuid an Aontais; úsáid cás íochtair le haghaidh tagairtí do rialacháin, treoracha, etc. más á lua ar bhealach ginearálta atáthar agus nuair atáthar ag tagairt do reachtaíocht atá beartaithe (i.e. dréachtrialacháin, treoir ionchasach nua maidir le …).
(k)
Ainmneacha iomlána comhaontuithe idirnáisiúnta, comhdhálacha, coinbhinsiún, etc.: An Comhaontú Idirnáisiúnta maidir le Caife (IATE), An Comhaontú Idirnáisiúnta Caife 1983 (Rannóg an Aistriúcháin, An tOireachtas), An Chomhdháil um Shlándáil agus Comhar san Eoraip (CSCE) (IATE), An Coinbhinsiún maidir le Trádáil Idirnáisiúnta i Speicis Flora agus Fauna Fiáine i mBaol (CITES) (Rannóg an Aistriúcháin).
(l)
Foilseacháin: de ghnáth úsáidtear ceannlitir tosaigh i ngach focal den teideal in irisí, nuachtáin agus i dtréimhseacháin: An Claíomh Solais, Feasta. (Maidir le foilseacháin an Aontais sa Ghaeilge, is ar chéadfhocal an teidil agus ar aon ainmfhocail dhílse (agus go minic ar aidiachtaí a eascraíonn ó ainmfhocail dhílse) a chuirtear ceannlitir.
(m)
Nithe ilchineálacha: cuirtear ceannlitir tosaigh i gcónaí ar “Figiúr”, “Fíor”, “Uimhir”, “Pláta” (“Fig.”, “Uimh.”) agus ar “Leasú”, “Imleabhar”, “Caibidil”, “Airteagal” (“Iml.”, “Roinn”, “Airt.” (1)) nuair a bhíonn uimhir ag teacht ina ndiaidh; ar an taobh eile de, ní chuirtear ceannlitir tosaigh ar “mír”, “pointe”, “líne”, etc. Úsáidtear an cás íochtair ag tagairt don “idirlíon” agus don “suíomh greasáin”. I saothair luibheolaíocha, etc., scríobhtar ainmneacha aicmí le ceannlitir tosaigh agus i gcló iodálach. Úsáidtear ceannlitir tosaigh fosta le haghaidh ainmneacha mórthuarascálacha Aontais: Tuarascáil Ghinearálta ar Ghníomhaíochtaí an Aontais Eorpaigh (ach tuarascáil ghinearálta maille leis na chéad mheastacháin).

Tabhair faoi deara na leaganacha seo a leanas:

An focal i mBéarla An focal i nGaeilge
honourable Member Feisire Onórach (Pharlaimint na hEorpa)
Member State Ballstát
non-Member State Stát nach Ballstát
non-member country tír nach ball í de …
North/South Special EU Programmes Body Foras Thuaidh/Theas Chláir Speisialta an AE
relevant Union instrument ionstraim Aontais atá ábhartha
New Union Instrument Ionstraim Nua Aontais
common agricultural policy an comhbheartas talmhaíochta

Ní chuirtear ceannlitir tosaigh ar gach aidiacht a eascraíonn ó ainm dílis:

An focal/frása i mBéarla An focal/frása i nGaeilge
turkey cearc fhrancach
French bean pónaire fhrancach
gum arabic guma arabach
italics cló iodálach
steelyard meá rómhánach

Is cás íochtair a úsáidtear nuair a bhítear ag scríobh ainmneacha clár Aontais agus iad á lua ar bhealach ginearálta:

Tarraingeoidh na Ballstáit suas clár ginearálta um fhaireachas margaidh; an clár um shaothrú ológ.

Nuair is teideal an chláir a bhíonn i gceist:

An Clár Eorpach le haghaidh Gairmoideachais agus Gairmoiliúna
An Clár Eorpach um Oiliúint san Eipidéimeolaíocht Idirghabhála

10.4.1. Ceannlitreacha agus claochlú tosaigh

Nuair atá frása iomlán i gceannlitreacha ní bhíonn úrú ná “t” roimh ainmfhocal ina cheannlitir ná ina cheannlitir bheag (small cap):

AN tACHT UM X (seachas AN TACHT UM X agus AN TACHT UM X)
DÍOSPÓIREACHTAÍ I bPARLAIMINT NA hEORPA
DÍOSPÓIREACHTAÍ I bPARLAIMINT NA hEORPA (ceannlitreacha beaga)
PRIONSABAL NA hUILÍOCHTA

Féach gur urú atá i “bh” an fhocail “bhfuil”:

FORÁLACHA A bhFUIL FEIDHM GHINEARÁLTA ACU
(1)
Ní úsáidtear Airt. i dtéacs reatha. Féach Iarscríbhinn A3.
Nuashonraithe: 2.8.2018
barr an leathanaigh
leathanach roimhe seoan chéad leathanach eile